Phát triển Thảo quả là một chương trình phát triển kinh tế trong điểm của tỉnh nhằm nâng cao đời sống cho người dân và góp phần bảo vê rừng tư nhiên tai các khu rừng phòng hô.. Theo kết
Trang 1Thao guả - loài cây nhiều triển vong
“
ở các tính miền núi phía Bắc
Phan Văn Thắng
Summary: Amomum aromaticum Roxb is an NTFP of high economic value which can contribute to poverty alleviation for ethnic minority peoples in Vietnam’s Northern mountainous areas This article briefly introduces the species’ value and its develooment in Lao Cai province, the present situation of harvesting and processing with link to forest protection It also calls for action to maximize production effeciency of
Thảo quả dưới tán rừng tai Sa Pa
22
the species The full text is available at www.ntfp.org.vn
1
Nu hoaThảo qua
C Ay Thao qua tén khoa hoc la Amomum
aromaticum Roxb., thuôc ho Gung
(Zingiberaceae) Đây là môt loài cây thân thảo, sống
lâu năm dưới tán rừng, có giá tri dược liêu và giá tri
kinh tế cao, đã được con người biết đến từ lâu Hiên nay, Thảo quả được coi là môt loài cây xoá đói giảm nghèo của công đồng các dân tôc ít người ở các tỉnh miền núi cao phía Bắc như Lào Cai, Yên Bái, Lai Châu,
Hà Giang và Cao Bằng
Thảo quả vừa có giá tri sử dung trong nước vừa có
thể xuất khẩu, mang lai thu nhâp cao cho người
dân Thảo quả non được người dân chế biến thành dưa làm thức ăn; quả khô được sử dung làm gia vi
Ngoài ra quả còn được dùng làm thuốc chữa các
bênh đường ruôt, bênh cảm lanh rất phổ biến ở
nước ta, đăc biêt là ở các vùng miền núi
Thảo quả được trồng phổ biến ở tỉnh Lào Cai, Yên
Bái, Lai Châu từ những năm 1960 Cây được trồng chủ yếu dưới tán rừng tư nhiên bằng hat hoăc bằng
chồi Kể từ đó đến nay, diên tích và sản lương Thảo
quả ngày càng tăng, loài cây này cũng ngày càng
được quan tâm và phát triển Chính quyền tỉnh Lào
Cai đã xác đinh Thảo quả là loài cây có giá tri kinh
tế xã hôi cao Phát triển Thảo quả là một chương
trình phát triển kinh tế trong điểm của tỉnh nhằm nâng cao đời sống cho người dân và góp phần bảo
vê rừng tư nhiên tai các khu rừng phòng hô
Theo kết quả điều tra, nhiều hô gia đình sống gần
rừng tư nhiên trong khu vực vùng đêm các Vườn
Quốc gia và Khu bảo tồn thiên nhiên ở vùng cao
phía Bắc đã tích cực tham gia gây trồng và phát triển
Thảo quả Theo tính toán của người dân, nếu trồng lúa nương, mỗi gia đình chỉ thu được khoảng 1 tấn Ban tin LSNG, Vol 2, N° 3, tháng 7/ 2005
lúa/ha/năm, tương đương khoảng 2,5 triêu đồng/năm/
ha Cũng trên diên tích đó nếu chuyển sang trồng
Thảo quả và tiến hành thâm canh tốt, với mât đô khoảng 2000 câyv/ha thì từ năm thứ 5-15 rừng Thảo quả trồng có thể cho năng suất 700-800kq quả khô/
ha, tương đương khoảng 50 triêu đồng/ha, gấp gần
20 lần so với trồng lúa Trồng Thảo quả chỉ phải đầu
tư 2-3 triêu đồng tiền mua giống trên môt ha cho năm đầu tiên Nhiều hô gia đình nhờ trồng Thảo quả
đã trở nên giàu có, như hô gia đình anh Giàng A Khoa ở Sa Pa - Lào Cai, hàng năm thu nhập 80-100 triêu đồng từ Thảo quả
Môt số năm gần đây, nhu cầu thi trường về Thảo quả rất lớn, tiêu thu chủ yếu sang Trung Quốc Giá
Thảo quả năm 1996 là 25.000 đ/kq khô, năm 1998 120.000 đ/kq khô, năm 2002 là 55.000 đ/khô Mặc
dù giá thấp nhất là 40.000 đ/kq nhưng theo tính toán, thu nhâp từ trồng Thảo quả vẫn rất cao Vì vây, diên tích rừng Thảo quả đang ngày càng được
mở rông Theo kết quả điều tra của các tỉnh miền núi vùng biên giới phía Bắc, các hô dân ở đây đã đầu tư trồng được trên 3000 ha, riêng tỉnh Lào Cai trồng khoảng 2500 ha, đat sản lương khoảng 2200 tấn/năm Thưc tế, diên tích rừng Thảo quả còn vươt
xa con số điều tra vì có nhiều hô gia đình người dân tôc sống ở vùng núi cao đã trồng ở những nơi
xa xôi hẻo lánh, không thống kê được
Thảo quả là loài cây ưa bóng, nên chỉ sinh trưởng tốt và cho năng suất quả cao khi sống dưới tán rừng có đô tàn che khoảng 0.5- 0,6%, trên loai đất
sâu dày có đô ẩm 32-76%, hàm lương mùn trên
7%, đất chua với đô pH 4 - 5.8% và đô dày tầng đất khoảng 30-75 cm Trong điều kiên thâm canh tốt, thông thường sau 3-5 năm, Thảo quả bắt đầu cho thu hoach Chính vì vây, để trồng rừng Thảo quả cho năng suất cao, người dân luôn luôn phải bảo
vê rừng để đáp ứng đô tàn che cho cây
Tuy nhiên, do đăc tính sinh thái của Thảo quả, chi
sinh trưởng và phát triển trên đất tốt nhiều mùn, ở
đô cao từ 1300-1900 m trên mặt biển, nên diên tích
đất đáp ứng được điều kiên này rất han chế, thường chỉ là các khu đất có rừng tư nhiên nằm trong vùng lõi các khu Bảo tồn thiên nhiên và Vườn quốc gia
(Xem tiếp trang 23)
Trang 2Ươi bay, môt tiềm năng lớn chưa được phát triển ở
Thừa Thiên Huế
Hồ Hỷ
Summary: Scaphium macropodium (mig) Beumee is a valuable plant only found in the Central area and
the Central highlands of Vietnam It allows harvesting of both timber and fruits that sell well on the market
However, the unsustainable harvesting of the fruits is endangering the species to the point of extinction
This article provides an insight in the social, economic and environmental values of the species, which
serves as an appeal to relevant authorities for more attention to the development of this highly
potential species The full text is available at www.ntfp.org.vn
Ly? cũng goi là ươi bay, lười ươi, đười ươi hay
hương đào, tên khoa hoc là Scaphium
macropodium (Miq) Beumee', thuôc ho Trôm -
Sferculiaceae Đây là loai cây lâm sản ngoài gỗ
(LSNG) đa tác dung, vừa cho gỗ lớn, vừa cho loai
quả có giá tri kinh tế cao để xuất khẩu làm dược
liêu và nước giải khát, tao nguồn thu lớn cho nhân
dân vùng đồi núi Thưà Thiên Huế
Ơ Thừa Thiên Huế, Ươi phân bố hầu như khắp vùng
rừng tư nhiên, nhất là loai rừng thuôc trang thái nghèo
Đây là môt loài cây tiên phong, ưa sáng, moc nhanh,
cho nhiều quả và tái sinh tốt Trong các rừng trang
thái nghèo kiêt, mât đô tái sinh của cây con khá
dày, khoảng 150-200câyv/ha Và cũng trong loai rừng
này có khoảng 10-15 cây/ha là cây trưởng thành có
quả Ươi cũng phân bố cả trên loai thực bì đất trống
có cây gỗ rải rác, là những khu rừng bi khai quang
trong chiến tranh
Về hình thái, Ươi là loại cây gỗ lớn, cao 25-30m, thân
thắng, vỏ dày và nhiều sơi, cành non phủ lông màu
vàng nhat Lá đơn, moc cách, thường tâp trung gần
đầu cành, phiến lá to và dày, thường xẻ thùy khi cây
còn non (3-5 thùy sâu), cuống dài 10-20cm Hoa nhỏ,
moc thành chùy ở đầu cành, tap tính, xuất hiên trước
khi cây ra lá non Quả nang, dài 10-15cm, rất mong,
phần giáp cuống phình rông, thuôn dần về phía đầu
quả; khi chín màu đỏ, mở ra giống như môt cái cánh
để phát tán hat đi xa Hat môt, hình trứng, dài 2,5 —
(Tiếp theo trang 22)
Quả cây sau khi thu hái về, được sơ chế, bảo
quản sấy khô bang củi Kỹ thuât gây trồng, thu
hái và chế biến Thảo quả tới nay chủ yếu vẫn
dưa vào kinh nghiêm lâu đời của người dân, như
trồng dưới tán rừng trồng, sấy khô bằng than hay
nhiên liêu khác, nên nhiều nơi viêc trồng Thảo
quả đã tác đông xấu đến công tác quản lý và
bảo tồn rừng
Hiên nay môt câu hỏi lớn đăt ra là Thảo quả trồng ở
đâu và như thế nào để cho năng suất cao đồng
thời không ảnh hưởng đến công tác bảo vê rừng
Nếu cứ mở rông diên tích trồng Thảo quả ở dưới
tán rừng tư nhiên, thì hâu quả là rừng tư nhiên sẽ
3,5cm, rông 1,2 - 2,5cm, đính vào
gốc quả, màu nâu đó
nhat, mặt ngoài nhăn nheo Cây ra hoa tháng 3-
4, quả chín trong tháng 6-8
Ươi phân bố tâp trung nhiều
trong các rừng Trung Trung
Bô, Thừa Thiên Huế và Tây nguyên Ơ Thừa Thiên Huế, Ươi moc tư nhiên, cứ hai năm lai sai quả môt lần, ước tính sản lương khoảng 200kg/ha vào mùa sai qua (20kq/cay x
10cây/ha) Theo giá mua năm 2002, giá tri khoảng
12-13 triêu đồng/ha (giá năm 2002 là 60.000 — 65.000đ/kg; năm 2004 giá khoảng 80.000đ/kg) Như
vây, nếu có biên pháp quản lý rừng tốt, đồng thời tác đông các biên pháp lâm sinh tích cưc, nhất là tiến
hành luỗng phát, vê sinh rừng hàng năm và người
dân có ý thức quản lý rừng bền vững, thì sau khi
được nhân đất, nhân rừng, mỗi chủ rừng có thể tao
cho mình môt khu rừng Ươi được quản lý bền vững
và hai năm lai được môt lần bôi thu quả Hiêu quả mang lai từ nguồn trái Ươi hàng năm tương đối lớn, bình quân 5-8 triêu đồng/ ha, tính theo chu kỳ 2 năm sai quả môt lần Đây là môt trong những loài LSNG
tao thu nhâp cao cho nhân dân trong vùng để góp
phần xóa đói giảm nghèo
Cây Ướơi có giá tri như vây nhưng khi khai thác, người
(Xem tiếp trang 25)
ngày càng bi tàn phá nghiêm trong Nhằm bảo vê rừng, nhiều nơi người dân đã không được khuyến khích gây trồng Thảo quả, như ở vùng lõi Vườn Quốc gia Hoàng Liên, tỉnh Lào Cai
Phát triển Thảo quả đang là hướng đi đúng đắn của môt số tỉnh miền núi Phía Bắc Viêt Nam nhằm nâng cao đời sống cho người dân miền núi nói chung,
nhưng các cơ quan liên quan còn cần nỗ lực nhiều hơn nữa để vừa nâng cao được giá tri kinh tế của
Thảo quả, vừa bảo vê được rừng trong tư nhiên m
Tác giả hiên đang công tác tai Trung tâm nghiên cứu Lâm đăc sản
Email: thang.ohanvan@ntfp.org.vn
Ban tin LSNG, Vol 2, N° 3, thang 7/ 2005
Qua Usi chin
23
Trang 324
Cây Trôm, môt cây quý đang được phát triển
ở Ninh Thuân Đăng Đình Bôi -Bùi Anh Tuấn
Summary: Sterculia foetida L is a special wood plant that can grow well on the barren and rocky soils of Ninh Thuan province where other species can hardly survive The plant also provides latex, a minor product
of high economic value This article investigates the species’ affects on human life as well as the environ- ment, and calls for further effort in research to take full advantage of this rare NTFP The full text is available at www.ntfo.org.vn
CayTrém trong tu nhién
Vai nét vé cay Trom
O Ninh Thuan, vào mùa khô ngưười dân thường
đi vào rừng khai thác môt loai nhưa cây để bán
lấy tiền chỉ tiêu trong những lúc khó khăn, đó là nhựa
cây Trôm Đây là môt loài cây quý với dân nghèo và
có tiềm năng phát triển tai vùng đất khô han này
Trước đây ngưười dân huyên Ninh Phước chỉ dùng
các phương pháp thủ công lấy nhưa từ các cây Trôm
moc tư nhiên trong rừng Hiên nay, ngoài việc vào
rừng khai thác nhựa Trôm tự nhiên, người dân địa
phương đã bắt đầu phát triển trồng loài cây này Trong
những tháng mùa khô, một ngưười có thể thu đưược
2 - 3 kq nhưa Trôm tư nhiên và bán được 600.000
đến 700.000 đồng Số tiền này không phải là nhỏ
đối với môt vùng quê nghèo như Ở đây
Thấy được tiềm năng của cây Trôm trên vùng đất có
lương mưa hàng năm vào loai thấp nhất của Việt
nam này, Sở Nông nghiêp và Phát triển Nông thôn
Ninh Thuan da có kế hoach phát triển cây Trôm trên
toàn tỉnh để qóp phần giảm nghèo, tăng thu nhâp
cho người dân Vài năm trước, Ban quản lý khu rừng
phòng hô ven biển Ninh Phước đã triển khai trồng
Trôm Đến nay đã có 40 ha Trôm trồng ba năm tuổi
Năm 2005, Ban đang triển khai trồng tiếp 55 ha và kế
hoach cho năm 2006 cũng sẽ trồng thêm với diên
tích như vây trong khuôn khổ chuơng trình 661
Ước tính với giá nhưa Trôm hiên nay dao đông từ
150.000 đồng đến 300.000 đồng tuỳ theo chất
Ban tin LSNG, Vol 2, N° 3, tháng 7/ 2005
lương, môt ha Trôm đến năm thứ tư bắt đầu được
khai thác mủ sẽ cho thu nhâp khoảng 20 triêu đồng
và các năm tiếp sau sản lương mủ sẽ tăng dần lên
và thu nhập cũng sẽ tăng
Thấy được nguồn lơi này người dân tai xã Phước Nam, huyên Ninh Phước đã tư trồng 20 ha Trôm phân tán trên đất nông nghiêp môt vu Các huyên
khác cũng có kế hoach phát triển mỗi huyên 20 ha
đến 30 ha theo dư án 661 Sở NN &PTNT sẽ cung cấp giống cho dân trồng phân tán Sau đây là môt
số kinh nghiêm ươm và trồng cây Trôm do các cán
bô tai Ban quản lý rừng phòng hô ven biển Ninh
Phước giới thiêu
Ở Ninh Thuân, Trôm phân bố tai nhiều nơi trong tỉnh,
đăc biêt giàu ở vùng rừng ven biển xã Phước Dinh,
huyên Ninh Phước Trôm ở vùng này cho mủ khô và màu trắng
Khi bi trích hay bi tác đông ở vỏ, nhưa Trôm chảy ra
Chất nhưa này có đặc tính dễ hoà tan trong nước, có
tác dung làm nước giải khát, giải nhiêt Giá nhưa
Trôm có thể lên xuống tuỳ theo mùa vu Bình quân
tai Ninh Thuân, môt kilogram có giá 200.000 đồng đến 250.000 đồng Đây là loai cây lâm sản ngoài gỗ
có giá tri kinh tế cao, đăc biêt loài cây này có thể phát triển tốt ở vùng núi đá đất nghèo dinh dưỡng và khô han mà ít loài cây khác có thể tồn tai Cây Trôm
vừa có giá tri kinh tế, góp phần xóa đói giảm nghèo,
vừa là cây phủ xanh và cải tao môi trường vùng đồi
núi khô han của tỉnh Ninh Thuân
Trang 4Kỹ thuât ưươm, trồng và khai thác
Hat Trom sau khi thu hái bảo quản 2 - 3 tuần là có thể
xử lý để gieo ươm Tránh làm rung lớp lông bao quanh
hat Dem hat giống ngâm nước 2 sôi, 3 lanh trong
khoảng 24 giờ rồi đem ủ Sau 2-3 ngày hat nảy mầm,
đem cấy vào bầu Dùng bầu nhỏ, thành phần ruôt
bầu bao gồm 60% đất cát pha, 30% đất sét, 10%
phân chuồng hoai Bầu được đăt sâu để bề mặt bầu
ngang măt đất Bầu có cây mầm được tưới ngày 2
lần Thời gian ươm trong vườn khoảng 3 thang thi dem
trồng Trước khi đem trồng 20 ngày phải dừng tưới
nước Cây con đat tiêu chuẩn xuất vườn có chiều cao
35-45 cm, đường kính gốc 3-4 mm
Thông thường hố trồng có kích thước 40x40x40 cm
Mât đô trồng 550 câv/ha Thời vu trồng thích hợp 6
Ninh Thuan la thang 9-10 hàng năm Có xử lý thực
bì, bón lót phân chuồng khoảng 10 kq cho mỗi hố
Làm cỏ sau khi trồng được 3 tháng, nhớ vun cao
gốc để giữ ẩm Năm thứ hai và ba, mỗi năm chăm
sóc 2 lần, đầu và sau mùa mưa Có thể trồng Trôm
xen Đào lôn hôt, mỗi loài 550 câv/ha
(Tiếp theo trang 23)
dân địa phương thường
không chú ý đến viêc bảo
vê cây theo các hướng dẫn
kỹ thuật để có thé thu hái
lâu dài Đa số người dân
chăt cả cây xuống để thu
quả Điều đó làm cho ƯƠơi
đang trở nên hiếm dần và
đi đến tuyêt chủng Nhằm
bảo vê cây, kiểm lâm đã thu
giữ sản phẩm của những
người dân sử dung lối khai
thác húy diêt này Số lương
hat Ươi bi tich thu tai hai
vùng Nam Đông và A Lưới lên tới gần 5 tấn trong
môt vu quả, chứng tỏ lối khai thác Ươi kém bền
vững còn khá phổ biến
Ươi là môt loài cây LSNG đa tác dung: gỗ mềm,
vân đẹp, làm nguyên liêu chế biến gỗ dán lang, có
giá tri xuất khẩu khá cao; quả dùng làm nước giải
khát có tác dung thanh nhiệt, giải đôc, chữa ho
khan làm mát và nhuân (Đỗ Tất Lơi-2001) Hiên
nay trái Ươi chủ yếu được xuất khẩu sang thi trường
Trung Quốc
Có thể tiến hành gieo trồng Ươi để tăng thu nhâp
cho người dân và bảo tồn loài cây này trong tư nhiên
Trong chương trình trồng rừng cây bản địa ở Thừa
Thiên Huế, Ươi được trồng bằng cách gieo hat trong
vườn ươm Sau một năm cây cao 60-80cm có thể
mang trồng Mùa trồng ở miền Trung tốt nhất là
tháng 10-11 Môt số đơn vi lâm nghiêp thường bứng
cây con trong rừng, sau đó ươm lai trong vườn ươm,
năm sau mới đưa ra trồng Môt kilogram hat giống
trồng được môt ha rừng (600cây)
ƯƠi bay đang trong giai đoan chín rô, sắp thu hoach ở rừng Thừa Thiên Huế
Cây Trôm khoảng 4 tuổi trở lên thì có thể khai thác
nhưa Khi đó cây cao khoảng 4-5m, đường kính đat
30 cm Khai thác nhưa bằng cách tao các lỗ trên
thân cây với kích thước phù hợp (cỡ 2x2cm) kể từ
chiều cao 0,5m trở lên Các lỗ được đục xen kẽ nhau, chiều sâu vừa cham phần gỗ Không nên
khai thác nhưa Trồm vào tháng 3 tháng 4 khi cây
rung lá Nhưa Trôm có dang gôm, dễ bi ôxy hoá nên phải được bao quan ở nơi khô ráo thoáng mát
Kết luân
Là môt cây ngoài giá tri về gỗ và phủ xanh, Trôm còn cho nhua có giá tri kinh tế cao Viêc bảo vê,
duy trì, phát triển cây Trôm là cần thiết và cần có
đầu tư nghiên cứu thêm, nhất là khâu chon giống,
quy trình khai thác, chế biến tối ưu để cây Trôm
thưc sư là môt cây quý của rừng Ninh Thuân m
Tác giả Đăng Đình Bôi hiên công tác tai Đai hoc Nông Lâm TP.Hồ Chí Minh, Email: boilamnghieo(@hcm.fpf.vn Tác giả Bùi Anh Tuấn hiên công tác tai Sở NN&PTN tinh Ninh Thuan
Hiên nay có hai phương pháp
trồng, là trồng hỗn giao dưới tán
keo (4-5 tuổi) sau khi được tỉa
thưa keo lần thứ nhất, mât đô 200-300câyv/ha: và trồng theo băng hoăc theo đám trong đối
tương rừng tư nhiên nghèo kiét,
đất trống trang thái lc, mât đô
400câyviha (đây là môt phương thức làm giàu rừng)
Bắt đầu từ tháng 4 đến cuối tháng 5 cần phát don quanh gốc cây, luỗng phát rừng và
don sach dây leo, cây
bui Sang tháng 6, tiến hành vê sinh rừng lai lần nữa, đồng thời theo dõi
đến giai đoan trái chín rô, làm đông tác rung cây để
thu hái tập trung hoặc theo dõi và thu lươm hàng
ngày Quả phơi 3-4 nắng vừa đủ, cất trữ trong bao
tải gai, để nơi khô ráo và thoáng mát
Vì giá tri kinh tế cao của cây Ươi, ngành Nông nghiêp
và Phát triển Nông thôn tỉnh Thừa Thiên Huế cần có
chiến lược khai thác, quản lý, bảo vê và phát triển loài cây LSNG này, để góp phần tao công ăn viêc
làm và tăng thu nhâp cho nhân dân trong vùng Đặc
biêt cây Ươi có giá tri đối với các đối tương mới nhân rừng tư nhiên cần nguồn thu trước mắt từ lâm sản
ngoài gỗ dé dai các loài cây gỗ khác lớn lên Việc
trồng Ươi cũng góp phần bảo vê môi trường, đặc biêt bảo tồn đa dang sinh hoc rừng, tăng cường khả năng phòng hô, chống xói mòn của rừng, nhất là các khu rừng phân bố ở vùng thường hay mưa lớn
và tâp trung tai các tỉnh miền Trung và Tây Nguyên m
Tác giả hiên công tác tai Chi cục phát triển lâm nghiêp Thừa Thiên Huế, Tel: 054.849490
Ban tin LSNG, Vol 2, N° 3, thang 7/ 2005 25