Bồi dưỡng Nông nghiệp :PHÁT TRIỂN CỘNG ĐỒNG NÔNG THÔN BỀN VỮNG

1. Khái niệm phát triển Phát triển là sự thay đổi theo hướng khác biệt đi theo hướng tốt hơn, hài lòng và ổn định hơn. Phát triển mang tính so sánh, mang tính thời gian. Mục đích của phát triển là nâng cao chất lượng đời sống của người dân; là quá trình xác định nguồn lực sẵn có để giải quyết những khó khăn và cản trở trong quá trình phát triển, và tiến tới một tương lai thay đổi. Các nguồn lực trong cộng đồng chính là con người và cơ sở vật chất, quá trình phát triển phải có sự tham gia rộng rãi của những người sẽ được hưởng lợi.

Chuyên đề 10

PHÁT TRIỂN CỘNG ĐỒNG NÔNG THÔN BỀN VỮNG

I MỘT SỐ KHÁI NIỆM CƠ BẢN

1 Khái niệm phát triển

Phát triển là sự thay đổi theo hướng khác biệt đi theo hướng tốt hơn, hài lòng và ổn định hơn Phát triển mang tính so sánh, mang tính thời gian.

Mục đích của phát triển là nâng cao chất lượng đời sống của người dân; là quá trình xác định nguồn lực sẵn có để giải quyết những khó khăn và cản trở trong quá trình phát triển, và tiến tới một tương lai thay đổi Các nguồn lực trong cộng đồng chính là con người và cơ sở vật chất, quá trình phát triển phải có sự tham gia rộng rãi của những người sẽ được hưởng lợi

2 Khái niệm phát triển bền vững

“Phát triển bền vững là sự phát triển đáp ứng những yêu cầu của hiện tại nhưng không gây trở ngại cho việc đáp ứng nhu cầu của các thế hệ mai sau”

Phát triển bền vững phải bảo đảm có sự phát triển kinh tế hiệu quả, xã hội công bằng và môi trường được bảo vệ, gìn giữ Tất cả các thành phần kinh tế

-xã hội, nhà cầm quyền, các tổ chức -xã hội cùng thực hiện nhằm mục đích dung hòa 3 lĩnh vực chính: kinh tế - xã hội - môi trường

3 Cộng đồng

3.1 Khái niệm: “Cộng đồng là một tập thể có tổ chức, bao gồm các con

người sống chung ở một địa bàn nhất định, có chung một đặc tính xã hội hoặc sinh học nào đó và cùng chia sẻ với nhau một lợi ích vật chất hoặc tinh thần nhất định.”

3.2 Phân loại cộng đồng: Có thể phân ra làm hai loại cộng đồng

Cộng đồng địa lý, gồm những người dân cư trú trong cùng một địa bàn

có chung các đặc điểm văn hoá xã hội và có mối quan hệ ràng buộc với nhau

Cộng đồng chức năng, gồm những người cư trú gần nhau hoặc không gần nhau nhưng có lợi ích chung Họ liên kết với nhau trên cơ sở nghề nghiệp hoặc sở thích, hợp tác hay hiệp hội có tổ chức

4 Phát triển cộng đồng

4.1 Khái niệm phát triển cộng đồng (PTCĐ)

Năm 1956, Liên Hợp Quốc đã định nghĩa về PTCĐ, theo đó “PTCĐ là những tiến trình mà qua đó nỗ lực của dân chúng kết hợp với nỗ lực của chính quyền để cải thiện các điều kiện kinh tế, xã hội, văn hóa của các cộng đồng và giúp cộng đồng này hội nhập và đồng thời góp vào đời sống quốc gia.”Định nghĩa

này nhấn mạnh hai yếu tố:

- Sự tham gia với sự tự lực tối đa của người dân,

- Sự hỗ trợ về kỹ thuật và dịch vụ của Nhà nước để khuyến khích sáng kiến, sự tự lực và những cố gắng của người dân

4.2 Quan điểm, mục tiêu và tiến trình phát triển cộng đồng.

4.2.1 Một số quan điểm định hướng

Phát triển cộng đồng phải xuất phát từ nhu cầu của chính người dân Phát triển phải đồng bộ trên mọi khía cạnh của đời sống xã hội: kinh tế, xã hội văn hóa… phải được nâng lên

Sự tham gia của chính quyền được coi như là một nhân tố bên trong,

nó không đứng bên ngoài hoặc bên trên là thành phần quan trọng của cộng đồng

Tạo được sự chuyển biến xã hội thay đổi nhận thức, hành vi của người dân nhằm mục đích phát triển; Phát triển cộng đồng theo nguyên tắc “không làm thay” người dân

Các nghiên cứu làm nền tảng cho việc khai thác các dự án phải đặt ngang tầm với vị trí cần có của nó trong công tác phát triển cộng đồng Hoạt động đánh giá, lượng giá là một bước “đo lường” hiệu quả xã hội của các dự án

và mở ra những vấn đề mới cho cộng đồng

4.2.2 Mục tiêu của phát triển cộng đồng

Là góp phần mở rộng và phát triển nhận thức và hành động có tính chất hợp tác trong cộng đồng, phát triển năng lực tự quản cộng đồng, được thể hiện:

- Hướng tới cải thiện chất lượng cuộc sống của cộng đồng với sự cân bằng về vật chất và tinh thần

- Tạo sự bình đẳng trong tham gia của mọi nhóm xã hội trong cộng đồng, kể cả các nhóm thiệt thòi nhất đều có quyền nêu lên nguyện vọng của mình và được tham gia vào các hoạt động phát triển

- Củng cố các thiết chế/tổ chức để điều kiện thuận lợi cho chuyển biến xã hội và sự tăng trưởng Thu hút sự tham gia của người dân vào tiến trình phát triển

4.2.3 Tiến trình phát triển cộng đồng

Là một quá trình làm chuyển biến từ cộng đồng nghèo, thiếu tự tin trở thành cộng đồng tự lực thông qua các giai đoạn:

- Giai đoạn thức tỉnh cộng đồng: giúp cộng đồng hiểu được chính mình

thông qua các hoạt động trao đổi, thảo luận, điều tra đánh giá nhu cầu và xác định những vấn đề khó khăn cũng như các tiềm năng và thuận lợi

- Giai đoạn tăng năng lực cộng đồng: Đã xác định những điểm mạnh

điểm yếu, biết cộng đồng có những nguồn lực gì, đang cần có sự trợ giúp gì? Qua quá trình tập huấn, bồi dưỡng kiến thức để khắc phục những hạn chế, tăng cường kiến thức và kỹ năng để hành động

- Giai đoạn cộng đồng tự lực: Biết cách huy động các nguồn lực nội tại để

giải quyết những vấn đề khó khăn; hoặc biết cách kết hợp nguồn lực nội tại với nguồn lực bên ngoài cộng đồng để giải quyết các vấn đề của cộng đồng một cách chủ động mà không phải phụ thuộc

Hình 1 Sơ đồ tiến trình phát triển cộng đồng

2

Cộng đồng còn yếu kém

Cộng đồng tự lực

Cộng đồng tăng năng lực

Cộng đồng thức tỉnh

Hình thành các nhóm liên kết

Tăng cường năng lực

tự nguyện

Phát huy tiềm năng

Tìm hiểu

và phân

tích

Huấn luyện

II NỘI DUNG CỦA PHÁT TRIỂN CỘNG ĐỒNG NÔNG THÔN

1 Nguyên tắc phát triển cộng đồng nông thôn

- Dựa vào nội lực và cộng đồng địa phương, Nhà nước chỉ hỗ trợ một phần làm động lực để phát huy sự đóng góp của người dân và cộng đồng

- Các hoạt động cụ thể phải do chính người dân của thôn/bản tự đề xuất và xây dựng trên cơ sở bàn bạc dân chủ, công khai và quyết định thông qua cộng đồng Chính quyền và các cấp chỉ đóng vai trò hướng dẫn kỹ thuật; tổng hợp các

đề xuất, kiến nghị; phê duyệt kế hoạch phát triển và tạo điều kiện thuận lợi cho người dân thực hiện vai trò làm chủ thông qua cộng đồng

- Phát triển nông thôn phải đảm bảo hài hòa các yếu tố: kinh tế, môi trường và góp phần bảo tồn các giá trị truyền thống của địa phương

2 Nội dung phát triển cộng đồng nông thôn

2.1 Giải quyết những vấn đề xã hội của phát triển cộng đồng nông thôn.

Người dân vùng nông thôn đã và đang phải đối mặt với những vấn đề: khoảng cách giàu - nghèo và bất bình đẳng xã hội; thiếu việc làm, di dân tự phát, xung đột xã hội gia tăng; dân trí thấp; dịch vụ y tế, chăm sóc sức khoẻ yếu kém; đời sống văn hoá có nhiều biểu hiện tiêu cực, xuống cấp; năng lực quản lý xã hội, kết cấu hạ tầng thấp kém

Sự phát triển dân số nhanh làm tăng nhu cầu về sử dụng đất, việc làm, tiêu dùng lương thực và những nguồn lực khác… n h ấ t l à c á c dân tộc thiểu số Nghèo đói, thiếu dinh dưỡng, mức sống thấp, chịu nhiều thiệt thòi, ít được học hành, ít được tiếp cận các dịch vụ khuyến nông, dịch vụ y tế so với người kinh

Nông dân mất đất canh tác, cùng với thiếu việc làm tại khu vực nông thôn, nông nghiệp đã làm trầm trọng thêm sự chênh lệch giàu nghèo giữa các nhóm xã hội Tỷ lệ nghèo đói của Việt Nam vẫn còn khá cao, tập trung chủ yếu ở các vùng nông thôn đặc biệt là vùng núi

Giáo dục cộng đồng nông thôn là giúp cho một cộng đồng được trang bị đầy đủ kiến thức, kỹ năng để hành động chung, hành động để giải quyết những vấn đề của mình Thông qua giáo dục cộng đồng, người dân, cán bộ cấp cơ sở được nâng cao kỹ năng tổ chức để tự quản lý đi lên bằng chính sức mình

Giáo dục cộng đồng bao gồm:

- Thức tỉnh cho chính quyền địa phương và cộng đồng về hiện trạng của cộng đồng

- Hình thành giá trị của cộng đồng, giúp thay đổi nhận thức, thái độ hành vi tiêu cực, đề cao giá trị tích cực, khơi dậy truyền thống cần cù hiếu học

Sự phát triển theo hướng kinh tế thị trường đã dẫn tới sự phân hóa nghèo ngày càng lớn

Ngoài ra, để tăng năng lực của cộng đồng, việc mở các lớp tập huấn, hướng dẫn kinh nghiệm làm ăn, huấn luyện kỹ thuật chăm sóc, nuôi dưỡng cây trồng, vật nuôi, kỹ thuật bảo quản và tiêu thụ sản phẩm Các buổi hội thảo tại thôn hay hội thảo đầu bờ… nhằm tăng cường trao đổi, chia sẻ kinh nghiệm cũng như nâng cao kiến thức làm ăn có ý nghĩa rất quan trọng, giúp nâng cao năng lực, kỹ năng của người lãnh đạo cộng đồng và mỗi người dân trong việc lập kế hoạch phát triển kinh tế-xã hội trên địa bàn để có thể tự giải quyết các vấn đề còn tồn tại và phát sinh mới trong mỗi cộng đồng

Để giúp cộng đồng tự lực phát triển, lãnh đạo cộng đồng (chính quyền xã, trưởng các thôn/bản) cần nhận thức rõ: sự giúp đỡ từ bên ngoài, của các cá nhân hay mỗi tổ chức xã hội chỉ là chất xúc tác, điều quan trọng là làm sao để bản thân người dân tại cộng đồng phát huy được các nguồn nội lực nêu trên

Nếu người dân không tự cố gắng vươn lên mà chỉ trông chờ, ỷ lại vào sự giúp đỡ của Nhà nước và của các cộng đồng khác thì vấn đề đói nghèo không thể được giải quyết một cách triệt để và bền vững được

2.2 Bảo vệ môi trường trong phát triển cộng đồng nông thôn

Phần lớn các biện pháp chỉ chú trọng việc kiểm tra, xử lý hành vi gây ô nhiễm môi trường… Tuy nhiên cần phải luôn gắn liền với chủ thể chịu tác động môi trường là cộng đồng dân cư, cùng tham gia vào công tác bảo vệ môi trường thì khả năng cải thiện và quản lý môi trường mới thực sự bền vững Chính quyền p hải biết dựa vào dân, cùng dân bàn bạc để dần từng bước thay đổi nhận thức, đưa ra những giải pháp tốt nhất để vừa đảm bảo nâng cao đời sống nhân dân vừa gắn với bảo vệ môi trường; trong quá trình tự lập kế hoạch, tổ chức, giám sát

và cưỡng chế thực hiện các hoạt động bảo vệ môi trường có sự gắn kết với quyền lợi của người dân

2.3 Phát triển kinh tế nông thôn

Chiến lược của Chính phủ trong 20 năm tới chuyển dịch cơ cấu kinh tế sang hướng công nghiệp hóa với sự phát triển mạnh của công nghiệp chế biến và dịch vụ Theo đó, các vùng nông thôn thực hiện các nhiệm vụ sau:

+ Đảm bảo an ninh lương thực quốc gia;

+ Cung cấp nguyên liệu và sức lao động cho nhiều ngành công nghiệp và dịch vụ;

+ Tạo việc làm, tăng thu nhập cho cư dân nông thôn Hạn chế di dân tự do

từ nông thôn ra thành thị;

+ Tạo nguồn thu nhập ngoại tệ thông qua xuất khẩu sản phẩm nông nghiệp và ngành nghề thủ công;

+ Bảo vệ và làm giàu môi trường sinh thái và cảnh quan;

+ Duy trì và tôn tạo các di sản văn hóa kể cả các dân tộc thiểu số một bộ phận phong phú các bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam

Để thực hiện các nhiệm vụ trên, nông nghiệp cần chuyển nhanh từ sản xuất

tự túc, tự cấp sang nền nông nghiệp hàng hóa năng suất, chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu chế biến và xuất khẩu trong môi trường cạnh tranh:

+ Sản xuất hàng hóa nông nghiệp gắn với các nhà máy chế biến hiện đại quy mô lớn Những nơi cho sản lượng nông phẩm thấp cần trang bị các cơ sở chế biến qui mô vừa và nhỏ Ưu tiên phát triển các doanh nghiệp vừa và nhỏ ở nông thôn

+ Sử dụng có hiệu quả tài nguyên thiên nhiên và nguyên liệu trong vùng, kiến thức, kỹ năng, kinh nghiệm truyền thống của người dân địa phương;

+ Chú trọng phát triển nguồn lực cho khu vực nông thôn;

+ Quá trình công nghiệp hóa hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn đảm bảo tính bền vững, gắn việc khai thác sử dụng tài nguyên thiên nhiên với yêu cầu cải tạo, bảo vệ môi trường sinh thái

* Một số giải pháp thực hiện chuyển dịch cơ cấu:

+ Tiếp tục thực thi các chính sách, biện pháp phát triển thị trường

+ Bổ sung các chính sách khuyến khích các nhà đầu tư và các nhà đầu tư nước ngoài vào đầu tư phát triển nông nghiệp, nông thôn;

+ Phát triển kết cấu hạ tầng, trước hết là cho những ngành sản xuất hàng hóa lớn và những địa bàn phát triển cùng chuyên canh, quy mô lớn

+ Tổ chức sản xuất theo hợp đồng giữa hộ nông dân, với hợp tác xã và doanh nghiệp để đảm bảo cho lợi ích của người nông dân, phát triển sản xuất bền vững đẩy nhanh chuyển dịch cơ cấu kinh tế

III TỔ CHỨC VÀ HUY ĐỘNG NGUỒN LỰC CỘNG ĐỒNG TRONG NÔNG NGHIỆP, NÔNG THÔN

1 Các nguồn lực cộng đồng trong nông nghiệp, nông thôn

1.1 Nguồn lực

+ Nhóm nguồn lực vật chất gồm có: tài nguyên thiên nhiên (đất, rừng, biển, thuỷ điện, nước, khí hậu, vị trí địa kinh tế ) và cơ sở vật chất kỹ thuật đã tạo dựng (nhà cửa, công trình công cộng, đường sá, hải cảng, sân bay, hệ thống sản xuất và truyền tải điện, hệ thống cung cấp và thoát nước, hệ thống xử

lý chất thải, hệ thống viễn thông và truyền thông )

+ Nhóm nguồn lực con người (gắn với trí thức) và tài nguyên thông tin Việc bồi dưỡng sức dân và thực hiện nhân đạo hiện đại đối với vấn đề sinh sản

Để có được nguồn thông tin chất lượng cao nhằm cung cấp kịp thời, đầy đủ cho người dân, nhà nước phải tiến hành xây dựng hệ thống thông tin thống nhất từ trung ương tới các địa phương

1.2 Các nguồn lực cộng đồng trong nông nghiệp, nông thôn

1.2.1 Nội lực: Đây là nguồn lực chính của cộng đồng, bao gồm

- Nguồn lực tự nhiên: đất đai, nguồn nước, cây trồng, vật nuôi …

- Nguồn nhân lực: nhân khẩu, kỹ năng, sở thích của người dân địa phương, khả năng quản lý lãnh đạo địa phương, phương thức phân công lao động…

- Nguồn lực xã hội: những luật lệ, quy ước, niềm tin tôn giáo, các thiết chế, các tổ chức xã hội, cơ chế hợp tác…

- Nguồn lực vật chất: cơ sở hạ tầng và dịch vụ công cộng, công cụ sản xuất, thiết bị máy móc, phương tiện giao thông đi lại, thiết bị truyền thông, tài sản khác của hộ gia đình và cộng đồng

- Nguồn lực tài chính: các khoản thu nhập thường xuyên, khả năng tiếp cận tài chính (tín dụng tiết kiệm), thu nhập từ chi trả phúc lợi…

1.2.1 Ngoại lực

Các nguồn vốn hỗ trợ từ nhà nước; nguồn vốn hỗ trợ từ các tổ chức phi chính phủ.Ví dụ: Các nguồn hỗ trợ trong các chương trình 135, 30a, chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới

1.3 Sự cần thiết và cách thức huy động nguồn lực trong cộng đồng nông thôn.

1.3.1 Sự cần thiết

Các cấp quản lý, người làm công tác tổ chức cộng đồng cần khuyến khích và giúp đỡ người dân xác định và sử dụng nguồn lực hiện có ở địa phương

1.3.2 Cách huy động nguồn lực

Cần có sự tham gia của người dân trong việc đưa ra quyết định của chính

họ, xác định những nguồn lực mà cộng đồng của mình đang có, cũng như những cơ hội vẫn còn tiềm ẩn, rồi cùng lập kế hoạch tìm cách tận dụng những

cơ hội này để phát triển địa phương

+ Huy động nguồn nhân lực: Phải xác định và đánh giá được thực trạng

nguồn nhân lực của cộng đồng; Tổ chức các khóa tập huấn bồi dưỡng kiến thức với các nội dung khác nhau đáp ứng nhu cầu của cộng đồng Tổ chức các khóa bồi dưỡng về khoa học kỹ thuật: chăn nuôi, trồng trọt, phòng trừ sâu bệnh ;

có thể là các khóa đào tạo nghề phù hợp với mong muốn của người dân và đáp ứng nhu cầu của thị trường lao động như sửa chữa xe máy, vô tuyến, mộc Đặc biệt cần chú ý huy động các nguồn lực tiềm năng từ những người thợ lành nghề, có kinh nghiệm

+ Nguồn tài nguyên thiên nhiên: Tìm kiếm và sử dụng các nguồn tài

nguyên thiên nhiên của cộng đồng một cách bền vững Sử dụng tiết kiệm, bảo vệ khai thác nguồn nước sạch một cách bền vững

+ Mối quan hệ xã hội: Chúng ta có thể nhận được sự đóng góp, chia sẻ

của những người dân trong cộng đồng bằng ngày công, bằng tài chính để cải tạo nhà ở, công trình vệ sinh phù hợp tiêu chuẩn; cải tạo ao, vườn để có cảnh quan đẹp và có thu nhập; cải tạo cổng, ngõ, tường rào…; đầu tư cho hoạt động sản xuất kinh doanh hộ gia đình để tăng thu nhập và đóng góp để xây dựng các công trình công cộng Việc người dân chủ động phát triển sản xuất, tăng thu nhập, cải tạo nhà ở và các công trình khác phục vụ cho chính nhu cầu của gia đình mình cũng

là một hình thức xây dựng và phát triển cộng đồng của mình Rộng hơn nữa và ở một hình thức cao hơn nữa là đóng góp công sức, hiến đất…để xây dựng các công trình công cộng

1.4 Tổ chức cộng đồng và huy động nguồn lực trong cộng đồng nông nghiệp, nông thôn

1.4.1 Mục tiêu tổ chức cộng đồng nông, nghiệp nông thôn

- Nối kết các đầu tư kinh tế xã hội vào nhóm cộng đồng nghèo cơ sở.

- Ủng hộ cho sự liên kết rộng rãi các tổ chức trong việc giải quyết các vấn

đề của cộng đồng

- Tạo sự quan tâm về công bằng xã hội trong tiến trình lập kế hoạch xã hội

1.4.2 Tiến trình tổ chức cộng đồng nông nghiệp, nông thôn

Bước 1: Chọn cộng đồng

Việc lựa chọn cộng đồng được bắt đầu từ phạm vi rộng và hẹp dần đến khi phù hợp với tiêu chuẩn và khả năng đáp ứng của cơ quan phát triển Căn cứ trên các nguồn thông tin đại chúng, từ số liệu thống kê công khai của các cộng đồng hoặc qua sự giới thiệu hay tham khảo ý kiến của đồng nghiệp hoặc các cơ quan xã hội có kinh nghiệm liên quan đến các cộng đồng này

Phải trực tiếp phỏng vấn các lãnh đạo và dân địa phương, kết hợp với quan sát đời sống sinh hoạt của người dân ở các khu vực nghèo để có những thông tin chính xác hơn

Một vài tiêu chí tham khảo để chọn:

Cộng đồng:

+ Có những nhu cầu, bức xúc phù hợp với lĩnh vực hoạt động hoặc khả năng đáp ứng của chương trình và chiến lược phát triển của địa phương

+ Cộng đồng không bất ổn về an ninh, chính trị

+ Quy mô cộng đồng không quá lớn, thường thì một thôn/bản là lý tưởng + Có tài nguyên và tiềm năng phát triển, ví dụ: có đất đai, nguồn nước, có kinh nghiệm sản xuất, nuôi trồng, có lực lượng lao động trẻ

Chính quyền:

+ Lãnh đạo địa phương cởi mở, hiểu và chấp nhận phương pháp phát triển

+ Có năng lực tổ chức thực hiện các hoạt động phát triển

+ Nhiệt tình tham gia, có trách nhiệm và quan tâm giải quyết những vấn

đề bức xúc của người dân trong cộng đồng

+ Nội bộ đoàn kết

Một số điểm lưu ý:

Các công việc trên áp dụng cho trường hợp tác viên cộng đồng là người

từ bên ngoài đến làm việc tại cộng đồng Việc lựa chọn cộng đồng sẽ đơn giản hơn khi tác viên là cán bộ hay người đang sinh sống tại địa phương hoặc cơ quan phát triển hay tác viên được chính quyền hay một ban ngành, đoàn thể địa phương mời giúp đến địa phương làm công tác tổ chức phát triển cộng đồng

Thống nhất với chính quyền địa phương các cấp về một số tiêu chuẩn của cộng đồng để chọn địa bàn

Bước 2: Hội nhập cộng đồng, nhận diện những người có khả năng tích

cực trong cộng đồng.

Khi cộng đồng đã được chọn, các tác viên chính thức bắt đầu đi vào cộng đồng với tác phong “ba cùng” (cùng ăn, cùng ở, cùng làm với dân)

Việc đầu tiên của bước hội nhập cộng đồng là để thông báo công khai mục đích, nhiệm vụ công tác của bạn trong cộng đồng Tìm hiểu, trao đổi với người dân, với lãnh đạo hay với những người có uy tín trong cộng đồng Phát hiện ra những tiềm năng nhất về con người để chuẩn bị hình thành nhóm nòng cốt

Hội nhập cộng đồng, cách hay nhất để có thể có được mối quan hệ tốt với người dân và hiểu sâu hơn về cộng đồng là tham dự những sinh hoạt những công việc của cộng đồng chẳng hạn tham gia các hoạt động kinh tế như trồng trọt, chăn nuôi, làm ruộng, khi ở trong gia đình người dân

Công việc này giúp tác viên có thể nghe thấy, hiểu tâm tư, nhu cầu, vấn đề khó khăn, tiềm năng của người dân cũng như hiểu chính những khó khăn, hạn chế của bản thân trong cộng tác vận động quần chúng Tác viên có đủ thông tin để đánh giá tình hình xã hội của cộng đồng và những yếu tố khả thi của một chương trình/ dự án tương lai

Bước 3: Xây dựng và bồi dưỡng, tập huấn nhóm lãnh đạo nòng cốt.

Qua sự bàn bạc với cán bộ địa phương cùng cộng tác với tác viên, nhóm nòng cốt được lựa chọn và hình thành Nhóm này gồm người thực sự đại diện cho dân, có ý thức tiến bộ trong cộng đồng (có thể bao gồm những cán bộ chính quyền, ban ngành, đoàn thể địa phương, những người dân hay lãnh đạo nhóm phi chính thức trong cộng đồng, lãnh đạo tôn giáo nhiệt tình có uy tín)

Một số tiêu chuẩn để nhận diện người nòng cốt: Có uy tín và có ảnh hưởng tích cực trong cộng đồng; Suy nghĩ có ý thức với những người xung quanh; Đáp ứng, thích nghi với những thay đổi mới; Có kỹ năng truyền thông và giao tiếp tốt;

Có khả năng phát biểu, nói lên tiếng nói thay cho người dân; Vì lợi ích của người nghèo trong cộng đồng; Có dũng khí nói lên tiếng

Sau khi nhóm nòng cốt được hình thành, việc lên kế hoạch và tổ chức tập huấn được bàn bạc để thực hiện Chương trình tập huấn căn bản và phương pháp tổ chức phát triển cộng đồng lồng ghép một số kỹ năng như kỹ năng làm việc nhóm, truyền thông… vì đây là mấu chốt để có thể triển khai các chương trình theo đúng phương pháp tổ chức phát triển cộng đồng Những loại hình sinh động của phương pháp “giáo dục chủ động” cần được vận dụng tối đa và các minh họa lý thuyết tổ chức phát triển cộng đồng cần được gắn với tình hình thực tế của địa phương

Cuối khóa tập huấn, việc lập kế hoạch giúp nhóm nòng cốt tự tìm hiểu và phân tích tình hình cộng đồng cần được chuân bị nếu thuận lợi thì có thể bầu tạm thời một Ban phát triển cộng đồng hay Tổ phát triển cộng đồng gồm 3-5 người (tốt nhất là nên có sự tham gia của một vài người dân có uy tín, số người còn lại trong nhóm nòng cốt sẽ là những người cùng Ban phát triển tiến hành bước tìm hiểu cộng đồng sau này

Bước 4: Tìm hiểu và phân tích cộng đồng

Việc tìm hiểu và phân tích cộng đồng cần tổ chức theo phương thức có sự tham gia của ban phát triển và các thành viên trong nhóm nòng cốt; nhóm tác viên tiếp tục làm nhiệm vụ tư vấn về chuyên môn kỹ thuật nghiên cứu và phân tích

Phương pháp thu thập thông tin:

- Điều tra xã hội học; Tìm hiểu cộng đồng qua các thông tin tư liệu, báo cáo có sẵn của các cơ quan chức năng; Phỏng vấn các lãnh đạo địa phương và những người am hiểu vấn đề; Phỏng vấn người dân; Tổ chức thảo luận trong dân; Điều tra từng mảng vấn đề với sự tham gia chủ động của người dân

Thông tin cần tìm hiểu:

Số liệu dân số, địa lý, kinh tế (cơ cấu ngành nghề), văn hóa xã hội, y tế (trình độ dân trí, cơ sở trường học, bệnh viện, môi trường phong tục tập quán tín ngưỡng ), an ninh trật tự của cộng đồng

Các tổ thức, chương trình đã và đang hoạt động tại cộng đồng, mục đích hành động của họ, số lượng hội viên, cách tiếp cận

Nhận thức, kỳ vọng của người dân vào lãnh đạo địa phương và các lãnh đạo của họ

Các nguồn tiềm năng và lực cản

Các mối quan hệ tương tác trong cộng đồng

Ghi chép những kinh nghiệm cảm xúc, những suy nghĩ của người đi thu thập thông tin Tác viên trong bước này là cùng với nhóm khảo sát tổng hợp và phân tích thông tin Yêu cầu cần đạt ở bước này là cộng đồng nhận ra vấn đề, nhu cầu, tiềm năng của họ và sắp xếp các vấn đề ưu tiên cần giải quyết

Nhu cầu và các vấn đề của cộng đồng: Nhu cầu về ăn mặc, đi lại, chữa bệnh, việc làm, thu nhập

Bước 5: Chính thức hình thành Ban điều hành/Ban phát triển cộng đồng

và lập kế hoạch các chương trình phát triển.

Ban phát triển hay Ban đại diện cộng đồng là một cơ chế điều hành quản lý có sự tham gia đại diện của người dân, cùng nhóm nòng cốt sẽ cùng cộng đồng thực hiện những chương trình hành động cụ thể để giải quyết vấn đề của cộng đồng Ban tự xây dựng các quy định, điều lệ hoạt động chính thức

Ban phát triển cùng nhóm nòng cốt sẽ nhận thấy cần có những chương trình hành động cụ thể để giải quyết vấn đề cộng đồng Đây là lúc tác viên giúp hình thành một cơ chế ban điều hành quản lý, có thể là Ban phát triển thôn/bản với các quy định, điều lệ hoạt động chính thức Một cơ chế quản lý có sự tham gia của đại diện người dân thường sẽ là cơ hội tốt để giúp tăng nhận thức của người dân

+ Chọn lựa các đại diện của cộng đồng: Chọn lựa các thành viên của nhóm đại diện cộng đồng luôn phải cởi mở và công khai, kêu gọi sự tham gia của toàn cộng đồng ngay từ khi khởi đầu Tiến trình này bao gồm cả việc tổ chức các cuộc họp cộng đồng, bảo đảm rằng tất cả cộng đồng đều được mời họp

+ Tại sao cần có Ban phát triển: Ban phát triển là một nhóm nhỏ đại diện người dân, do đó các buổi họp sẽ hiệu quả hơn khi cần nghe ý kiến phản hồi hay

đề nghị của cộng đồng với chính quyền địa phương hoặc với tổ chức đối tác

+ Tiến trình họp cộng đồng (tác viên cần phối hợp với chính quyền)

Nêu mục tiêu của buổi họp; Giải thích quan điểm và yêu cầu thành lập Ban đại diện cộng đồng; Thảo luận về số lượng và chất lượng/tiêu chuẩn của các thành viên tham gia Ban phát triển; Bầu Ban phát triển theo số lượng thống nhất phù hợp với yêu cầu và hoạt động của cộng đồng

+ Tiêu chuẩn chọn thành viên Ban phát triển

Là người nòng cốt tại cộng đồng; Hiểu biết đầy đủ về các quan tâm của cộng đồng; Quan tâm đến những hoạt động của dự án hỗ trợ cộng đồng; Có thời gian thích hợp để đảm đương vai trò; Sẵn sàng là việc theo nhóm; Biết cách nêu

đề xuất một cách hợp lý; Có tỉ lệ nam/nữ thích hợp;

+ Trách nhiệm Ban phát triển

Đại diện cho toàn cộng đồng; Chịu trách nhiệm về các thông tin phản hồi và các kiến nghị từ cộng đồng; Tại các buổi họp, phải xem xét vấn đề một cách toàn diện cho toàn bộ cộng đồng, không chỉ cục bộ nơi mình đang sống; Lập ra quy chế hoạt động chính thức; Thảo luận và phản hồi ý kiến với các nhà lập kế hoạch

về bản đề xuất dự án, chẳng hạn nguồn nước tại khu vực, địa điểm sử dụng làm công trình công cộng, các dịch vụ xã hội tại cộng đồng, kiểm soát và sử dụng các nguồn tài nguyên của cộng đồng

+ Trách nhiệm của chính quyền địa phương

Tạo điều kiện tổ chức các cuộc họp cộng đồng để chọn các đại diện của họ; Chấp thuận danh sách các thành viên đã được bầu ra trong buổi họp cộng đồng; Tạo điều kiện cần thiết cho mọi hoạt động của các thành viên trong nhóm đại diện cộng đồng ; Hỗ trợ việc thông tin đến cộng đồng qua lãnh đạo; Khuyến khích việc trao đổi thông tin giữa các thành viên Ban phát triển và Ủy ban nhân dân

+ Lập kế hoạch hành động

Nên bắt đầu bằng một chương trình nhỏ, liên quan đến một lĩnh vực vừa với điều kiện tài nguyên và nhân sự của cộng đồng, nhắm vào những nhu cầu thiết thực của người dân, (ví dụ: tín dụng tiết kiệm) Khi chương trình ban đầu đi vào nề nếp, tác viên bàn bạc với Ban phát triển lên kế hoạch lồng ghép thêm các chương trình liên quan đến nhiều lĩnh vực khác nhau, chẳng hạn như sức khỏe, giáo dục vui chơi, giải trí…

Lập kế hoạch hành động trong cộng đồng cho từng hoạt động cụ thể: cải hiện vệ sinh môi trường, truyền thông nâng cao nhận thức về môi trường và các vấn đề về xã hội, tín dụng, xóa tình trạng trẻ suy dinh dưỡng, tập huấn nâng cao

kỹ năng kinh doanh nhỏ cho các hộ buôn bán nhỏ, xóa mù chữ…

Để lập kế hoạch cần quan tâm tới các lĩnh vực sau:

Nhiệm vụ gì? Cái gì cần làm trước? Cái gì cần làm kế tiếp?

Điều quan trọng là phải lồng ghép việc duy trì hoạt động; Ai sẽ thực hiện từng công việc? Do cộng đồng? Tổ chức phát triển?/ Tổ chức tài trợ? Hoặc chính quyền địa phương? Nhiệm vụ sẽ thực hiện như thế nào? Công cụ, phương tiện cần thiết? điều kiện gì? Thời gian, kinh phí, con người… Khi nào thực hiện? Khi nào kết thúc?

Bước 6: Vận động và phát huy tiềm năng nhóm, củng cố tổ chức