VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU CƠ CẤU XÃ HỘI Ở BUNGARI VÀ Ý NGHĨA THỰC TẾ CỦA NÓ

V N NGHIÊN C U C C U XÃ H I BUNGARI

VÀ Ý NGH A TH C T C A NÓ

NG C NH KHANH

A đ i vào cu i th k tr c cùng v i s truy n bá nh ng t t ng c a ch ngh a xã h i khoa h c, xã h i h c Mác – Lênin Bungari đã có nh ng đóng góp đáng k vào công

cu c cách m ng to l n c a dân t c làm thay đ i b m t c a xã h i, đ c n c Bungari ngày nay vào hàng ng nh ng n c tiên ti n nh t th gi i

R

Tr i qua m t th i gian dài tích l y và phát tri n, xã h i h c đã chi m m t v trí đ c

bi t quan tr ng trong h th ng các khoa h c xã h i và nói chung trong kho làng v n hóa tinh

th n c a n c Bungari xã h i ch ngh a Tr ng phái xã h i h c mácxít Bungari v i nh ng kinh nghi m quý báu trong nghiên c u lý thuy t và th c nghi m, trong vi c áp d ng nh ng thành qu khoa h c vào c i t o th c ti n xã h i đang thu hút ngày càng nhi u s chú ý c a các nhà khoa h c xã h i trên th gi i, đ c bi t là các n c xã h i ch ngh a

Trong s nh ng đ tài nghiên c u đ c chú ý nhi u m t, xã h i v c c u xã h i đã có

m t v trí đ c bi t trong xã h i h c Bungari Nh ng công trình nghiên c u v c c u xã h i Bungari đã là c s cho vi c hình thành nh ng s c thái riêng bi t v lý lu n và th c nghi m

c a ((tr ng phái Bungari)), là nh ng đóng góp mang đ y tính n ng đ ng và hi u qu c a xã

h i h c vào công cu c xây d ng xã h i m i, xã h i xã h i ch ngh a Bungari

B i v y, tìm hi u nh ng bài h c kinh nghi m quý báu c a các nhà xã h i h c Bungari chúng ta c n đi sâu vào nh ng đ c đi m c a xã h i h c Bungari, trong đó có vi c nghiên c u

c c u xã h i

1 Vài nét v xã h i h c Bungari

c đi m đ u tiên c a xã h i h c mácxít Bungari là s g n bó ch t ch c a nó v i

th c ti n, là kh n ng tham gia tích c c vào công cu c cách m ng chung c a dân t c và c a giai c p công nhân V a nâng cao hi u qu th c t c a nh ng công trình nghiên c u, v a xu t phát t nh ng nhu c u cách m ng th c t đ không ng ng hoàn thi n b máy nghiên c u lý

lu n và ph ng pháp lu n c a mình, đó là con đ ng phát tri n đ c bi t c a xã h i h c Bungari

Nhà xã h i h c mác xít Bungari đ u tiên, v lãnh t đ u tiên c a giai c p công nhân Bungari D.Blagoev, trong khi nh ng tuyên truy n cho nh ng t t ng c a ch ngh a xã h i khoa h c bao gi c ng nh n m nh t i ý ngh a cách m ng th c ti n c a nó Trong tác ph m

c a mình nhan đ : Ch ngh a xã h i là gì và nó có c s xã h i n c ta hay không ?, Blagoev đã nhi u l n nh n m nh t i vai trò quan tr ng c a vi c nghiên c u th c t xã h i trong cu c đ u tranh cách m ng V i nh ng tài li u th ng kê, đi u tra th c nghi m phong phú, ông đã ti n hành phân tích xã h i h c m t cách s c s o tình hình kinh t - xã h i và c

c u giai c p c a xã h i Bungari cu i th k tr c và ch ra tính t t y u c a con đ ng cách

m ng xã h i ch ngh a đ t n c mình

Nh ng ph ng pháp nghiên c u xã h i h c c ng đã đ c G.Dimitrov, V.Koralov, C.Kirlov, và nh ng nhà ho t đ ng n i ti ng khác c a ng C ng s n Bungari s d ng đ phân tích, tìm hi u và xác đ nh rõ đ c đi m c a xã h i Bungari Nh ng k t qu c a vi c nghiên c u xã h i h c sâu s c các quá trình và hi n t ng xã h i c a n c Bungari t b n ch ngh a đã góp ph n vào vi c xác đ nh đúng đ n nh ng nhi m v cách m ng c th c a ng

C ng s n

S phát tri n c a xã h i h c mácxít Bungari g n li n v i tên tu i c a hai nhà tri t h c

và xã h i h c n i ti ng Todor Pavlov và Ivan Khadziski T n m 1930, đ ng trên l p tr ng

c a ch ngh a Mác-Lênin, T.pavlov đã ch ng minh quan ni m v tính đ c l p c a xã h i h c

nh là m t v khí l i h i đ đ u tranh và c i t o cách m ng th c t xã h i N u T.Pavlov nghiên c u sâu nh ng v n đ lý lu n xã h i h c, truy n bá tích c c cho t t ng xã h i h c mác xít, thì Khadziski l i ti n hành m t lo t nh ng công trình nghiên c u th c nghi m d i ánh sáng c a h th ng t t ng mác xít Ông đã s d ng nh ng ph ng pháp xã h i h c r t

đ c đáo đê thâm nh p vào đ i s ng xã h i, n m b t và lý gi i tâm tr ng và n p s ng c a các

t ng l p nhân dân, đ c bi t là giai c p công nhân Bungari M t khác, đ hi u đ c nh ng bi n

đ ng trong c c u xã h i, Khadziski đã phân tích, so sánh nh ng tài li u th ng kê v dân s

và kinh t , dùng nó đ lý gi i cho nh ng lu n c khoa h c c a mình i u đó đã cho phép ông phát hi n ra nh ng v n đ có ý ngh a, ki n ngh đ i v i ng C ng s n Bungari nh ng gi i pháo đúng đ n cho m t lo t v n đ b c thi t c a cách m ng

Sau khi cách m ng thành công, nh n rõ vai trò quan tr ng c a nghiên c u xã h i h c

đ i v i nh n th c, gi i thích và quan lý các quá trình xã h i, ng C ng s n Bungari luôn luôn chú ý phát tri n chuyên ngành khoa h c này Trong các ngh quy t c a mình, ng C ng

s n Bungari bao gi c ng nh n m ng t i s c n thi t ph i s d ng m t cách có h th ng

nh ng công trình nghiên c u xã h i h c trong th c ti n nh ng công tác c a các c quan, chính quy n và các t ch c ng Báo cáo t i i h i ng l n th IX đã nói rõ : ((Xã h i

chúng ta càng phát tri n thì trình đ khoa h c trong s lãnh đ o c a ng càng quan tr ng

Vi c ban ch p hành Trung ng ng, các t ch c c a ng nghiên c u th c ti n m t cách sâu s c và khách quan là do c s c n thi t nh t đ lãnh đ o m t cách khoa h c m i quá trình

xã h i…,do đó nh ng công trình nghiên c u sâu s c v xã h i h c, vi c thông tin k p th i, khách quan vi c đi u tra th c nghi m có m t ý ngh a đ c bi t to l n )) (1)

N m 1967, B Chính tr Ban ch p hành Trung ng ng C ng s n Bungari đã ra

m t ngh quy t đ c bi t nhan đ (( V vi c phát tri n h n n a nh ng nghiên c u xã h i h c

n c ta )) Ngh quy t đã kh ng đ nh : (( Chúng ta c n ph i coi vi c nghiên c u xã h i h c là

m t công tác quan tr ng và có trách nhi m Vi c nghiên c u đó ph i đ c chu n b chu đáo,

đ c ti n hành v i trình đ khoa h c cao và ph i góp ph n đ c l c nh t cho vi c nâng cao

hi u qu công tác c a ng và Nhà n c trên m i l nh v c khác nhau c a công cu c xây

d ng ch ngh a xã h i )) Ngh quy t m ra m t giai đo n m i cho vi c phát tri n nghiên c u

xã h i h c, t o đi u ki n thu n l i cho nó thâm nh p và đóng góp vào vi c c i t o cách m ng

th c t xã h i

Xu t phát t nh ng đòi h i c a th c ti n, xã h i h c Bungari đã đ c th ch hóa

v i t cách m t khoa h c hàn lâm, m t chuyên ngành quan tr ng t i các tr ng đ i h c và

đ c xây d ng thành m t màng l i khoa h c ch t ch t Trung ng t i đ a ph ng trong nhi u c quan t ch c và qu n lý xã h i c a ng và Nhà n c B i v y, m i quan h gi a

nh n th c xã h i h c v i th c ti n c a công cu c xây d ng ch ngh a xã h i ngày càng g n

bó ch t ch

Trong xu h ng chung c a s phát tri n ngày càng m nh m nh ng công trình nghiên

c u xã h i h c H i xã h i h c Bungari đã đ c thành l p, t p h p xung quanh mình trên

d i 6000 nhà nghiên c u r t nhi u c quan, t ch c khác nhau Ho t đ ng c a H i đã t o

ra s th ng nh t chung v m t ph ng h ng nghiên c u, gi i quy t nh ng v n đ lý lu n và

ph ng h ng nghiên c u, gi i quy t nh ng v n đ lý lu n và ph ng pháp lu n cho vi c

nh n th c và lý gi i nh ng quá trình v n đ ng và phát tri n c a th c t xã h i Bungari

Vi n Xã h i h c thu c Vi n Hàn lâm khoa h c Bungari là c quan nghiên c u quan

tr ng nh t đ c giao trách nhi m lãnh đ o nh ng công trình nghiên c u xã h i h c v i quy

mô l n, đáp ng nhu c u c a các c quan Nhà n c và ng, gi i đáp nh ng v n đ quan

tr ng và c p bách mà ng và Nhà n c quan tâm Ngoài ra, đ u n m 1970, m t vi n nghiên

c u xã h i h c khác c ng đ c thành l p d i s lãnh đ o tr c ti p c a Ban ch p hành Trung

ng ng đ cung c p nh ng thông tin khoa h c m i m nh t, góp ph n v ch ra nh ng chính sách c n thi t, t ng ng v i s v n đ ng nhanh chóng và m i m c a quá trình c i t o cách m ng xã h i

Ngoài hai c quan quan tr ng trên, hi n nay, Bungari còn có Trung tâm nghiên c u

xã h i h c tr c thu c H i đ n trung ng các công đoàn Bungari Trung tâm này h ng

nh ng đ tài nghiên c u c a mình vào s thay đ i c c u xã h i c a giai c p công nhân, v n

đ phát tri n h t t ng c a giai c p công nhân, phong trào lao đ ng xã h i ch ngh a, v n

đ s tham gia c a giai c p công nhân vào vi c qu n lý xí nghi p, qu n lý xã h i, vai trò c a

k lu t lao đ ng trong công nhân ,v.v…

Bungari, Trung tâm nghiên c u xã h i h c thanh niên thu c Ban ch p hành Trung

ng oàn Thanh niên c ng s n Dimitrov c ng có m t v trí đ c bi t Trung tâm này nghiên

c u các v n đ đ i s ng và t t ng c a nh ng ng i Bungari tr tu i, v trí và vai trò c a h trong công cu c xây d ng xã h i xã h i ch ngh a Nh ng đ tài xã h i h c th ng xuyên c a trung tâm là c c u ngh nghi p c a thanh niên, s di chuy n c a thanh niên t nông thôn ra

đô th , vi c h ng nghi p cho l p thanh niên h c sinh, vi c giáo d c tinh th n yêu n c, tinh

th n qu c t vô s n cho thanh niên, v.v…

Cùng v i nh ng t ch c nghiên c u xã h i h c quy mô k trên, Bungari còn có nhi u phòng ban xã h i h c đ t t i hàng lo t các b , các c s kinh t - xã h i, các xí nghi p trung ng và đ a ph ng Ch ng h n nh Ban xã h i h c tr c thu c y ban trung ng M t

tr n t qu c, Ban xã h i h c tr c thu c Trung ng H i liên hi p ph n , Trung tâm nghiên

c u xã h i h c tr c thu c y ban phát thanh và truy n hình, v.v…T đ u n m 1967, t t c các t nh, nh ng phòng nghiên c u xã h i h c có t 10 t i 30 cán b đ c thành l p d i s

ch đ o tr c ti p c a t nh y đã đ a con s nh ng nhà nghiên c u xã h i h c Bungari t ng lên đáng k

ti p thu nh ng thành qu nghiên c u xã h i h c, h c t p nh ng kinh nghi m và

ph ng pháp nghiên c u tiên ti n nh t, các nhà xã h i h c Bungari đa tri n khai m nh m

nh ng ho t đ ng qu c t c a mình H tham gia th ng xuyên vào h u h t các h i ngh xã

h i h c qu c t , có m t t i h u h t các phân ban, đ t v n đ , trao đ i, tranh lu n trên t t c các

l nh v c chuyên bi t mà các nhà xã h i h c qu c t quan tâm Giáo s Z.Osavcov v i t cách

là Phó ch t ch Hi p h i xã h i h c qu c t cùng v i r t nhi u nhà xã h i h c n i ti ng c a Bungari nh N.Jakhen, S.Mikhailov, V.Dobrijanov v i ti ng nói có uy tín c a mình đã góp

ph n làm hình thành trên di n đàn khoa h c xã h i h c th gi i xu h ng riêng bi t c a ((tr ng phái xã h i h c mácxít Bungari ))

M c dù còn t n t i nh ng v n đ lý lu n và ph ng pháp lu n chuyên ngành c n ph i

gi i quy t và s d n d n đ c gi i quy t, xã h i h c Bungari v i kh n ng s d ng ngày càng l n nh ng trí th c khoa h c c a nó vào th c ti n, vào vi c nâng cao hi u qu c a vi c

nh n th c và qu n lý các quá trình v n đ ng và phát tri n cách m ng c a xã h i đang ti p t c phát huy m nh m nh ng u th c a mình

2 V mô hình lý thuy t c a vi c nghiên c u c c u xã h i

óng góp quan tr ng đáng k c a các nhà xã h i h c Bungari vào công cu c cách

m ng xã h i ch ngh a Bungari là vi c xây d ng đ c m t h th ng nh ng khái ni m xã h i

h c c b n đ nh n th c và v ch ra mô hình t ng quát nh t nh ng s v n đ ng và phát tri n

c a xã h i Bungari hi n đ i V i mô hình t ng quát này, xã h i h c Bungari đã đ c nghiên

c u m t cách c b n trên c s c c u c a nó, ph ng h ng v n đ ng và phát tri n t t y u

c a nó cung nh m c đ và kh n ng đóng góp c a nhân t ch th vào quá trình này

Ngay t nh ng n m 30, nhà tri t h c và xã h i mácxít Bungari,Vi n s Todor Pavlov

đã nh n m nh t i vi c c n thi t ph i nh n th c không ch nh ng quy lu t chung nh t c a s

v n đ ng và phát tri n c a xã h i (ch ngh a duy v t l ch s ) mà còn c mô hình c c u t ng quát nh t c a xã h i (xã h i h c đ i c ng) Trong tác ph m n i ti ng c a mình, Lý lu n v

ph n ánh, ông đã nh n m nh : (( i v i nhà xã h i h c, ng i đ i di n cho m t khoa h c d c

bi t, thì nhi m v ch y u là ph i nghiên c u, xác đ nh đ c c c u và tính quy lu t c a c

c u xã h i )) (2)

Nh ng lu n đi m có tính ch t ph ng pháp lu n c a Todor Pavlov đã đ c các nhà xã

h i h c Bungari sau này m r ng và đi sâu h n Nh n th c và đánh giá đúng đ n vai trò c a

vi c nghiên c u c c u xã h i, coi nó là c s đ hi u bi t m t cách t ng quát nh t v xã h i, các nhà xã h i h c Bungari luôn luôn nh n m nh : ((M i c g ng nh m n m v ng và hi u bi t

xã h i nh m t h th ng đ u d a trên s hi u bi t c th v c c u c a nó )) (3).((Vi c phân tích c c u cho ta chi c chìa khóa đ hi u đ c h th ng toàn di n c a xã h i )) (4)

Vi c nghiên c u c c u xã h i t ng quát nh t đã t o đi u ki n cho các nhà xã h i h c Bungari có c s đ hình thành m t mô hình lý thuy t tr u t ng làm c s cho s phát tri n

lý lu n xã h i h c nh ng ph m vi nh h n c a c c u xã h i ( nh ng c c u nh ), nghiên c u các quá trình và hi n t ng xã h i riêng bi t trong quá trình chung c a m t h th ng xã h i

ch nh th Nó cho phép vi c nghiên c u không ch d ng l i s kh ng đ nh đ i t ng nghiên

c u nh là m t c c u riêng, t ng đ i đ c l p, mà còn đ t đ i t ng đó vào v trí, vai trò

ch c n ng c a nó trong c c u chung c a toàn b xã h i

Trên c s th c ti n c a vi c nghiên c u c c u xã h i, đi sâu phân tích m i quan h

t ng h gi a các thành ph n c b n nh t c a xã h i, t nh ng n m 60, trên sách báo xã h i

h c Bungari xu t hi n m t khái ni m m i : khái ni m (( c c u xã h i h c c a xã h i)) Ti n

đ lý lu n và th c ti n c a vi c hình thành khái ni m này là chính nh ng nhu c u ph i hi u

bi t và n m đ c m t mô hình c c u t ng quát nh t tr c khi phân tích và đi sâu vào nh ng quá trình và hi n t ng riêng l c a xã h i

Rõ ràng, xã h i có m t c u trúc th t ph c t p v i muôn ngàn nh ng m i dây liên h ,

gi a các quá trình và hi n t ng, gi a c c u nh t o thành s th ng nh t toàn v n chung Theo Mác, xã h i không ph i là s k t h p c a nh ng cá nhân đ n l mà là s t ng hòa c a

nh ng m i quan h , là s n ph m c a nh ng s t ng tác gi a ng i v i ng i Nh ng s

t ng tác này, hi u r ng h n đ c th c hi n không ch tr c ti p gi a các cá nhân v i cá nhân,

mà còn d i nh ng d ng th c c a các t ch c và thi t k xã h i c a m i m t xã h i l ch s

- c th , t o thành h th ng h u c c a riêng chúng Nói m t cách khác, xã h i là m t h

th ng c c u c a nh ng t ng tác gi a các ch th xã h i, h th ng này có các m c đ phong phú khác nhau c a nh ng s liên k t và giao ti p kinh t , v n hóa, l i s ng…t o ra s t v n

đ ng và phát tri n c a chính nó

B i v y, nhà xã h i h c s không th nh n th c đ c đúng đ n xã h i,s b r i vào trò

ch i c a ((nh ng ng i mà s voi)) n u h không nhìn th y và v ch ra đ c k t c u c b n

nh t, chung nh t c a xã h i, nh ng đ ng h ng l n nh t c a s t ng tác xã h i Trong

tr ng h p này, vi c xây d ng mô hình khái ni m v c c u xã h i h c c a xã h i đã đáp ng

đ c m t cách th c t nh ng đòi h i ph ng pháp lu n nói trên

Trong sách v xã h i h c Bungari, khái ni m c c u xã h i h c c a xã h i đ c dùng

đ ch c u trúc c b n nh t, b khung l n nh t c a c c u xã h i Nó ch a đ ng nh ng đi u

ki n c n thi t nh t cho s t n t i và phát tri n c a toàn b h th ng xã h i nh ng s t ng tác qua l i gi a các b ph n c u thành c b n nh t, quy đ nh b n ch t và đ c đi m c a m t xã h i

c th Khái ni m c c u xã h i h c c a xã h i cho phép hình dung xã h i nh m t m t c t ngang, trong đó chúng ta có th th y đ c toàn b k t c u c a xã h i, các b ph n c u thành

t ng đ i đ c l p c a nó và cách th c tác đ ng qua l i gi a các b ph n này

L y lao đ ng làm c s cho s t n t i và phát tri n c a xã h i, coi ho t đ ng lao đ ng

c a con ng i làm đi m xu t phát đ u tiên đ rút ra c c u c b n nh t c a xã h i (c c u xã

h i h c c a xã h i – theo các nhà xã h i h c Bungari), các nhà xã h i h c Bungari đã v ch ra

n m thành ph n c b n nh t t o thành b khung c a toàn b c c u xã h i Th nh t, ho t

đ ng s n xu t ra c a c i v t ch t, giúp cho s t n t i và phát tri n c a xã h i Th hai, không

th có n n s n xu t v t ch t nào t n t i đ c n u không có nh ng ho t đ ng tái s n xu t

th ng xuyên v sinh h c c a con ng i và xã h i Th ba, nh ng ho t đ ng s n xu t c a c i tinh th n, nh ng giá v v n hóa, t t ng Th t , nh ng ho t đ ng đ qu n lý các m i quan

h và quá trình xã h i Th n m, nh ng ho t đ ng giao ti p và thông tin

N m thành ph n c b n này, mà không có chúng thì không th có xã h i, là c s đ

t o thành xã h i v i t cách là m t h th ng, m t c c u ch nh th c a m i xã h i l ch s - c

th Ý ngh a ph ng pháp lu n c a vi c tách bi t theo ki u phân tích n m thành ph n c b n

c a c c u xã h i là ch nó cho phép nhà xã h i h c nhìn rõ chúng trong s n đ nh t ng

đ i, đi sâu vào chúng mà không b cô l p kh i toàn b h th ng

Trên th c t , vi c nghiên c u c c u xã h i trên c s n m v ng mô hình c b n c a

nó đã giúp cho các nhà xã h i h c Bungari t o đ c s th ng nh t gi a nh ng công trình nghiên c u v mô và vi mô, v a nghiên c u xã h i v i t cách là m t t ng th , v a d i ánh sáng c a vi c nh n th c t ng th đi sâu h n vào vi c phân tích nh ng khía c nh riêng bi t Trên c s làm vi c v i mô hình lý thuy t c c u xã h i h c tr u t ng c a xã h i c

th hóa nó d n d n trong nh ng c c u nh , lý gi i nh ng m t khác nhau, đa d ng c a cu c

s ng xã h i, các nhà xã h i h c Bungari đã đ t đ c nh ng thành công nh t đ nh trong vi c

gi i đáp nh ng v n đ quan tr ng đang đ t ra trong quá trình xây d ng xã h i xã h i ch ngh a Bungari

3 Nghiên c u c c u xã h i Bungari và ý ngh a th c t c a nó

T nh ng v n đ lý lu n và ph ng pháp lu n nói trên, các nhà xã h i h c Bungari đã

h ng nh ng công trình nghiên c u th c nghi m ch y u vào vi c m x , phân tích nh ng

v n đ c a c c u xã h i Bungari hi n đ i, tìm ra nh ng quy lu t và mâu thu n khách quan

c a nó, t o ra c s khoa h c cho vi c đ ra nh ng chính sách t ng ng

S th nghi m đáng k đ u tiên nh m nh n th c xã h i nh m t ch nh th trên c s

nh ng thông tin th c nghi m là công trình nghiên c u xa h i h c v i tên g i : i u tra v c

c u va m i t ng quan gi a thành th và nông thôn Lãnh đ o công trình này là hai nhà xã h i

h c l n c a Bungari, giáo s Z.Osavcov và giáo s N.Jakhen C ng tác v i h là m t t p th

l n g m 293 nhà xã h i h c, 3,433 đi u tra viên Nh ng ng i nghiên c u đã s d ng m t

lo t nh ng tài li u th ng kê c a ng và Nhà n c, đi u tra và ph ng v n 18,966 công dân

H quan tâm t i m t lo t nh ng v n đ c b n c a xã h i Bungari trong th i k quá đ xây

d ng ch ngh a xã h i Ch ng h n, nh ng bi n đ ng trong c c u giai c p và xã h i, s hình thành và phát tri n c a giai c p công nhân, giai c p nông dân trong cu c cách m ng v quan

h s n xu t, t t ng và tâm lý c a giai c p và t ng l p xã h i, v.v…

Nh ng ng i tham gia cu c đi u tra trên đã x lý m t l ng thông tin th c nghi m to

l n nhàm gi i thích c c u xã h i t ng quát nh t c a xã h i Bungari, phát hi n nh ng s tác

đ ng qua l i gi a nh ng ph m vi c b n, nh ng l nh v c ch y u c a đ i s ng xã h i, t o ra

ti n đ khoa h c cho nh ng cu c đi u tra th c nghi m c th sau này

K t lu n quan tr ng nh t mà các tác gi c a công trình nghiên c u nói trên đ a ra là : giai đo n quá đ c a cu c cách m ng xã h i ch ngh a là giai đo n t o ra nhi u bi n đ ng d

d i nh t v c c u xã h i Nó bi u hi n trên nh ng v n đ xã h i h c nh : s phát tri n v t

b c v s l ng c a giai c p công nhân, s phân hóa xã h i gay g t nông thôn, s du nh p

t vào đ i ng gi i trí th c nh ng thành ph n m i m xu t thân t nhân dân lao đ ng, hi n

t ng đô th hóa và c n l c c a nh ng s di dân t nông thôn vào đô th ,v.v…Nh ng bi n

đ ng v c c u xã h i c ng kéo theo nh ng đ i thay trong tâm lý, t t ng, l i s ng c a các

t ng l p xã h i, làm đ i thay các m i quan h xã h i

T s nghiên c u nh ng bi n đ ng v c c u xã h i, các hà nghiên c u đã phân tích

và lý gi i sâu s c nh ng v n đ c th đang đ t ra trong xã h i Ch ng h n, khi theo dõi s phát tri n c a đ i ng công nhân t 17 % n m 1946 lên 65 % n m 1966 trong c c u xã h i,

h nh n xét r t đúng đ n r ng : ((Trong s phát tri n m nh m v s l ng, m t b ph n đáng

k giai c p công nhân m c dù có đ a v kinh t - xã h i c a giai c p công nhân nh ng v n

ch a hoàn toàn thích nghi v i tâm lý, t t ng và đ o đ c c a giai c p công nhân)) B i v y, các nhà xã h i h c ki n ngh : (( C n ph i có nh ng chính sách thích h p t ng c ng giáo d c

t t ng và ph m ch t cho nh ng công nhân này )) (5)

Quy mô c a công trình nghiên c u, nh ng k t lu n c th rút ra t nh ng thông tin

th c nghi m th n tr ng và khoa h c đã giúp cho các nhà xã h i h c Bungari khái quát thành

nh ng tác t m lý lu n, gi i đáp nh ng v n đ chung c a cu c cách m ng xã h i ch ngh a Sau cu c đi u tra xã h i h c k trên, m t lo t nh ng công trình nghiên c u lý lu n ra đ i đã

đ c p t i tính quy lu t c a nh ng giai đo n xây d ng xã h i xã h i ch ngh a, v s phân k

c a ch ngh a xã h i và ch ngh a c ng s n, xu h ng bi n đ i c a c c u xã h i trong giai

đo n xã h i xã h i ch ngh a phát tri n, v.v…

Các nhà xã h i h c d i s ch đ o c a giáo s Osavcov đã xu t b n nh ng công trình t ng h p nh t v lý lu n và th c ti n c a công cu c xây d ng ch ngh a xã h i, ki n ngh v i ng và Nhà n c Bungari nh ng lu n đi m khoa h c quan tr ng Ch ng h n, trên

c s nghiên c u c c u giai c p – xã h i và nh ng bi n đ ng c a nó, các nhà xã h i h c Bungari đã d báo và ki n ngh nh ng chính sách kinh t , xã h i trong t ng giai đo n, h ng

t i xóa b d n s ng n cách gi a các giai c p Trong s nh ng ki n ngh c a h có s nghiên

c u xác đ nh nh ng lu n đi m khoa h c ng h vi c xây d ng nh ng c c u công – nông nghi p, c c u nông – công nghi p, ti n t i vi c công nhân hóa giai c p nông dân, trí th c hóa

giai c p công nhân và cùng v i s phát tri n không ng ng c a công cu c cách m ng xã h i

ch ngh a ti n d n t i m c tiêu c a s nh t th hóa xã h i

Coi lao đ ng là m t trong nh ng ph m vi ho t đ ng c b n nh t trong c c u ho t

đ ng chung c a xã h i, vào cu i nh ng n m 60, các nhà xã h i h c Bungari đã ti n hành m t

lo t cu c đi u tra th c nghi m v c c u c a nh ng ho t đ ng lao đ ng, nh ng khía c nh xã

h i c a vi c nâng cao n ng su t và hi u qu lao đ ng M t trong nh ng công trình th c nghi m nói trên đã đ c h ng vào đ i ng thanh niên công nhân và t p th c a h , nh ng

ng i đang đi đ u trong phong trào lao đ ng s n xu t, l c l ng h ng hái và tích c c nh t trong vi c ti p thu khoa h c và k thu t tiên ti n đây, d i góc đ nghiên c u c c u, các nhà xã h i h c Bungari đã phân tích và gi i quy t hai v n đ :

Th nh t, nghiên c u c c u c a nh ng ho t đ ng lao đ ng trong tr ng thái t ng đ i

n đ nh và chuyên bi t c a nó, đi sâu vào c c u c a nh ng t p th s n xu t, m i quan h gi a các thành viên trong t p th , s t ch c và qu n lý lao đ ng, vi c ti p thu khoa h c – k thu t, tính k lu t c a ng i công nhân, v.v…

Th hai, trong khi coi c c u c a nh ng ho t đ ng lao đ ng là m t m t c b n n m trong c c u chung c a toàn b xã h i, các nhà nghiên c u đã phân tích nh ng m i quan h

t ng h , s tác đ ng qua l i gi a chúng H đi sâu tìm hi u nh h ng c a nh ng nhân t xã

h i, kinh t , chính tr , t t ng, sinh ho t v t ch t, sinh ho t c ng đ ng, thông tin, giao ti p v.v… t i tính tích c c c a nh ng ng i lao đ ng, t i thái đ c a h đ i v i công vi c chung

c a t p th

Quan ni m nói trên đã tr thành xu t phát đi m và c s lý lu n c a công trình nghiên

c u th c nghi m t i nhà máy ((Elfrom)) d i s ch đ o tr c ti p c a giáo s S.Mikhailov

Nh ng ng i nghiên c u đã coi xí nghi p nh m t c c u xã h i h c đ c thù và b ng nh ng

ph ng pháp đi u tra, quan sát đ c bi t, phân tích, đánh giá m i quan h gi a s phát tri n

m nh m c a khoa h c – k thu t v i hành vi lao đ ng, thái đ , t t ng, tâm lý c a công nhân Công trình nghiên c u là ki u m u c a vi c đi u tra th c nghi m d i góc đ phân tích

c c u, m t đi n hình c a nh ng ph ng pháp nghiên c u mang d u n đ c bi t c a xã h i

h c Bungari (6)

Ph ng pháp lu n c a vi c nghiên c u c c u xã h i đ c coi là c s cho vi c nghiên c u m t lo t v n đ chuyên vi t khác nh xã h i h c v dân s lao đ ng, xã h i khoa

h c, xã h i h c qu n lý xã h i và nhi u l nh v c quan tr ng khác c a đ i s ng xã h i nh chính tr , pháp lu t, đ o đ c và v n hóa tinh th n D i ánh sáng c a Ngh quy t v c i ti n công tác t t ng ( tháng 2 n m 1974 ), ngoài m t s công trình có tính ch t lý lu n chung v

b n ch t c a h t t ng, ph ng pháp lu n trong đ u tranh t t ng, các nhà xã h i h c

Bungari còn ti n hành nghiên c u nhi u m t c th c a quá trình t t ng i m m i trong các công trình nói trên là : v i cách ti p c n xã h i h c c c u, nh ng nhà nghiên c u đã đi sâu phân tích nh ng c ch c a quá trình t t ng, m i quan h c a c ch đó v i môi tr ng

xã h i, v ch ra đ ng h ng t i u nh t đ nâng cao hi u qu c a công tác quan tr ng này

B c vào giai đo n xây d ng xã h i xã h i ch ngh a phát tri n, tr c nh ng đòi h i

m i c a cách m ng, nhu c u đi u tra c b n, nh n th c toàn di n c c u xã h i hi n đ i Bungari l i cu n hút s quan tâm c a các nhà xã h i h c chu n b c s lý lu n và khoa

h c cho nh ng chính sách c a mình trong giai đo n này ng C ng s n Bungari đã đ u t

m nh m cho công tác nghiên c u khoa h c, đ c bi t là đi u tra toàn di n v c c u xã h i

c a xã h i Bungari

Khác v i nh ng cu c đi u tra v c c u xã h i đ c ti n hành tr c đây m i n m,

l n này, ph m vi đ tài và quy mô c a nh ng công trình nghiên c u đ c m r ng h n Tác

ph m r t có giá tr C c u xã h i h c c a xã h i Bungari hi n đ i c a t p th các nhà nghiên

c u d i s ch biên c a giáo s Z.Osavcov là m t món quàn quí báu c a các nhà xã h i h c Bungari dâng lên i h i ng toàn qu c l n th XI V i s đi u tra toàn di n v xã h i, tái

t o l i c c u xã h i và nh ng m i quan h t ng h gi a các thành ph n c b n c a nó d i

d ng khái quát khoa h c, các nhà xã h i h c Bungari đã ki n ngh v i ng và Nhà n c

nh ng ý ki n quan tr ng và thi t th c D a trên k t qu c a nh ng công trình th c nghi m, hàng lo t các tác ph m xoay quay vi c nghiên c u c c u đã đ c xu t b n trong giai đo n này ng chú ý h n c là nh ng công trình nghiên c u v : Ph ng h ng c b n c a s phát tri n c c u giai c p – xã h i Bungari trong công cu c xây d ng xã h i xã h i ch ngh a (1977) c a K.Dimitrov Dân c và c c u xã h i c b n (1977) c a N.Mincov Nh ng bi n

đ ng trong c c u c a giai c p công nhân ( 1977) c a Misev C c u giai c p – xã h i c a nông thôn Bungari (1977) c a P.Fetcov C c u xã h i v nh ng ng i nông dân (1976) c a Ivanov Các v n đ xã h i c a vi c liên k t công – nông nghi p (1977) Liên k t công – nông nghi p và s hình thành đ i quân nông nghi p c a giai c p công nhân (1978) c a Costadinov, v.v…

K t lu n c b n c a các nhà nghiên c u v giai đo n này là, v i s phát tri n c a công

cu c xây d ng xã h i xã h i ch ngh a phát tri n, xã h i Bungari đang b c d n vào nh ng s

n đ nh v ng ch c Khác v i giai đo n quá đ , giai đo n này, c c u c a xã h i ít nh ng bi n

đ ng Ph n l n nh ng bi n đ ng trong c c u xã h i không xu t phát t tính ch t gay g t c a

cu c cách m ng v quan h s n xu t nh tr c đây mà t chính s phát tri n m nh m c a

cu c cách m ng khoa h c – k thu t