luận án giáo phận thái bình lịch sử, thực trạng và những vấn đề đặt ra (tt)

Tình hình Công giáo Việt Nam nói chung và giáo phận Thái Bình nói riêng, ngoài xu hướng tích cực là chủ đạo thì trong lịch sử cũng như hiện tại đang đặt ra nhiều vấn đề phức tạp, bất cập

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

HÀ XUÂN BÀN

GIÁO PHẬN THÁI BÌNH: LỊCH SỬ, THỰC TRẠNG VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA

Ngành : Tôn giáo học

Mã số : 62 22 03 09

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ TÔN GIÁO HỌC

Hà Nội, 2017

Công trình được hoàn thành tại:

Học viện Khoa học Xã hội Việt Nam

Người hướng dẫn khoa học:

- Giáo viên hướng dẫn 1: PGS.TS Nguyễn Hồng Dương

- Giáo viên hướng dẫn 2: PGS.TS Chu Văn Tuấn

Có thể tìm hiểu luận án tại thư viện:

(ghi tên các thư viện nộp luận án)

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài luận án

Giáo phận có vai trò, vị trí đặc biệt quan trọng trong hệ thống tổ chức chặt chẽ có tính toàn cầu của Công giáo Giám mục quyết định mọi mặt hoạt động của Công giáo trong phạm vi giáo phận phụ trách dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Giáo hoàng và trên cơ sở giáo luật Vì vậy, xu hướng hoạt động hay sự thịnh suy của giáo hội Công giáo phụ thuộc vào từng giáo phận

Tình hình Công giáo Việt Nam nói chung và giáo phận Thái Bình nói riêng, ngoài xu hướng tích cực là chủ đạo thì trong lịch sử cũng như hiện tại đang đặt ra nhiều vấn đề phức tạp, bất cập cho cả giáo hội và cả công tác quản lý của chính quyền địa phương cần được kiến giải để đề xuất hướng giải quyết có cơ sở khoa học dưới góc độ tôn giáo học

Đặc biệt, trong bối cảnh hiện nay Đảng, Nhà nước ta cũng như các địa phương Thái Bình, Hưng Yên đang đẩy mạnh thực hiện công cuộc đổi mới, mở cửa hội nhập quốc tế, phát triển kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa Theo đó, việc quản lý tôn giáo nói chung và đối với hoạt động tôn giáo của giáo phận Thái Bình nói riêng cũng cần có sự đổi mới cho phù hợp

Xuất phát từ những lý do trên, tác giả chọn vấn đề: “Giáo phận Thái Bình: Lịch sử, thực trạng và những vấn đề đặt ra” cho đề tài

luận án tiến sĩ Tôn giáo học của mình

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài luận án

xã hội, văn hóa, …

- Nêu lên những vấn đề đặt ra, từ đó đề xuất một số khuyến nghị đối với giáo hội và chính quyền địa phương

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài luận án

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án là lịch sử và thực trạng giáo phận Thái Bình, tập trung vào một số vấn đề cơ bản là: cộng đồng tôn giáo, niềm tin tôn giáo và thực hành niềm tin tôn giáo cũng như mối quan hệ tương tác đối với các thiết chế văn hóa, chính trị đương thời

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Về không gian, trong phạm vi địa giới hành chính của hai tỉnh

Thái Bình và Hưng Yên mà giáo phận Thái Bình đang hiện diện

Về thời gian, nghiên cứu giáo phận Thái Bình từ khi Công giáo

xâm nhập, hình thành giáo phận (năm 1936) cho đến nay, đặc biệt là

từ khi có chính sách đổi mới về công tác tôn giáo của Đảng, Nhà nước ta đánh dấu bằng sự ra đời của Nghị quyết số 24 NQ/TW, ngày 16/10/1990 của Bộ Chính trị đến năm 2014 (khi được Giám đốc Học viện Khoa học giao đề tài luận án), đồng thời có cập nhật một số số liệu năm 2015, 2016 trong quá trình thực hiện luận án

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của đề tài luận án

4.1 Cơ sở lý luận nghiên cứu

Đề tài được tiến hành nghiên cứu dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác- Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm, chính sách đổi

mới của Đảng, Nhà nước ta về công tác tôn giáo

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Đề tài được thực hiện trên cơ sở phương pháp luận duy vật biện chứng, duy vật lịch sử, chú trọng sử dụng tổng hợp các phương pháp nghiên cứu của tôn giáo học, nghiên cứu liên ngành, trong đó chú trọng sử dụng các phương pháp nghiên cứu cụ thể như: Phương pháp nghiên cứu tài liệu (phân loại và hệ thống hóa); Các phương pháp nghiên cứu thực tiễn; Phương pháp phân tích, tổng hợp; Phương pháp lịch sử; Phương pháp so sánh; Phương pháp chuyên gia

5 Đóng góp mới của đề tài luận án

- Đưa ra đánh giá có tính khái quát về sự hình thành, phát triển của giáo phận Thái Bình

- Khắc họa bức tranh toàn cảnh về đời sống đạo, vai trò của Công giáo đối với đời sống cộng đồng và với xã hội, cũng như đánh giá tác động của việc quản lý nhà nước đối với đời sống đạo của giáo phận Thái Bình

- Từ góc nhìn tôn giáo học, cung cấp thêm những bằng chứng khoa học cho những người đứng đầu giáo phận Thái Bình có sự điều chỉnh hoạt động để phù hợp với xã hội Đồng thời, để các nhà hoạch định chính sách tham khảo trong việc giải quyết vấn đề phức tạp liên quan đến giáo phận Thái Bình, nhằm góp phần vào sự ổn định và phát triển bền vững của địa phương

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài luận án

Ý nghĩa lý luận:

Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ góp phần làm sáng tỏ về hoạt động của giáo sĩ, giáo dân giáo phận Thái Bình; sự biến đổi đời sống

tôn giáo, những đặc điểm của giáo phận, qua đó làm phong phú thêm những nét riêng biệt về đời sống tôn giáo của Công giáo ở Việt Nam Đồng thời, kết quả nghiên cứu đóng góp thêm vào việc hoàn thiện về

lý luận quản lý nhà nước đối với Công giáo của giáo phận Thái Bình

và trong phạm vi cả nước nói chung

Ý nghĩa thực tiễn:

Luận án có thể làm tài liệu tham khảo trong nghiên cứu và giảng dạy tôn giáo học; tài liệu tham khảo cho đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý và những người làm công tác tôn giáo ở các địa phương Đồng thời, Cung cấp thêm những luận điểm khoa học có tính hệ thống cho các nhà hoạch định chính sách về quản lý tôn giáo, khuyến nghị đối với những người có trách nhiệm của giáo phận Thái Bình về các hoạt động tôn giáo

7 Kết cấu nội dung đề tài luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, nội dung đề tài luận án chia làm 4 chương:

Chương 1 TỔNG QUAN

1.1- LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ

1.1.1- Những công trình nghiên cứu về Công giáo ở Việt Nam liên quan đến lịch sử và đời sống tôn giáo của giáo phận Thái Bình

Đã có nhiều công trình nghiên cứu về Công giáo ở Việt Nam liên quan đến lịch sử và đời sống tôn giáo ở giáo phận Thái Bình của các học giả trong và ngoài Công giáo Trong đó, đáng chú ý là một số tác

phẩm như: cuốn “Lịch sử truyền giáo ở Việt Nam” của tác giả Nguyễn Hồng (quyển I), năm 1959; cuốn “Công giáo Việt Nam sau quá trình 50 năm (1945-1995)”, phát hành năm 1996 và “Lịch sử phát triển Công giáo ở Việt Nam” gồm 2 tập, phát hành năm 2008 do tác giả Trương Bá Cần làm chủ biên; bộ sách “Giải thích giáo luật 1983” của linh mục Phan Tấn Thành (Rôma, 1995); cuốn “Nghi lễ và lối sống Công giáo trong văn hóa Việt Nam” (năm 2001) của tác giả Nguyễn Hồng Dương, “Kỷ yếu tọa đàm khoa học Từ Công đồng Vatican II đến thư chung 1980”, Nxb Tôn giáo, Hà Nội 2005; tác phẩm “Ảnh hưởng qua lại giữa Công giáo và văn hóa Việt Nam” (Nxb tôn giáo Hà Nội

2012) của tác giả Phạm Huy Thông

1.1.2- Những công trình nghiên cứu về giáo phận Thái Bình

Về lịch sử giáo phận Thái Bình, đáng chú ý có các tác phẩm: “Sử ký Địa phận Trung” (năm 1916) do thừa sai Manuel Moreno dòng Đa Minh Tây Ban Nha biên soạn; cuốn “Lịch sử truyền giáo Đàng Ngoài”, (năm 1927) , của Adrien Launy - học giả thừa sai người Pháp; cuốn “Lịch

sử truyền giáo của dòng Đa Minh ở Đàng Ngoài” (năm 1928), của Marcos; Cuốn “Kỷ yếu năm Thánh Giáo phận Thái Bình”, Nxb Hà Nội 1996; Trên cơ sở cuốn Kỷ yếu “75 năm thành lập giáo phận Thái Bình

(1936-2011), (năm 2011); một số công trình nghiên cứu về lịch sử các giáo xứ cụ thể, một số hương ước làng Công giáo thuộc giáo phận và hai tác phẩm lưu hành nội bộ của Giám mục giáo phận Thái Bình Nguyễn

Văn Sang là Giáo huấn phục vụ nói với giới trẻ (xuất bản năm 2004) và Giáo huấn phục vụ nói với giáo dân (xuất bản năm 2005)

1.1.3- Những vấn đề nghiên cứu đặt ra

Nhìn chung, các công trình nghiên cứu nêu trên đã đề cập và giải quyết được một số vấn đề như: giới thiệu khái quát về lịch sử hình thành và phát triển của Công giáo ở Việt Nam; về các mối quan hệ giữa Công giáo với đời sống chính trị, xã hội, trong đó có giáo phận Thái Bình trong lịch sử dân tộc; tìm hiểu về cơ cấu tổ chức giáo hội, hội đoàn, dòng tu Công giáo; nhân sự truyền giáo; cơ sở vật chất, trong đó có giáo phận Thái Bình; sự hội nhập giữa Công giáo với văn hóa Việt Nam thể hiện qua lối sống đạo, sinh hoạt tôn giáo, văn hóa

và kiến trúc, nghệ thuật; sự thích nghi của Công giáo với văn hóa, tín ngưỡng truyền thống của người Việt Nam; sự tác động, ảnh hưởng của Công giáo, các khuynh hướng chính trị và phong trào yêu nước của người Công giáo ở Việt Nam và ở giáo phận Thái Bình trong lịch

sử và hiện tại

Những công trình này là nguồn tài liệu quý báu, có giá trị khoa học lớn cho việc nghiên cứu đề tài luận án Tuy nhiên, có thể khẳng định rằng, cho đến nay vẫn chưa có công trình nghiên cứu tổng thể về lịch sử, hiện trạng giáo phận Thái Bình Trên cơ ở tiếp thu những công trình nghiên cứu đi trước, luận án mong muốn đưa ra được một bức tranh tổng quát về giáo phận Thái Bình trong lịch sử và hiện tại, từ đó rút ra những vấn đề đặt ra hiện nay Luận án tập trung giải quyết các vấn đề sau:

Thứ nhất là, khái quát quá trình hình thành, phát triển của giáo phận

Thái Bình từ buổi đầu cho đến nay; sự hình thành cộng đồng Công giáo;

mối quan hệ giữa lịch sử truyền giáo với các vấn đề chính trị, xã hội ở địa phương

Thứ hai là, làm rõ thực trạng hệ thống tổ chức hành chính đạo, hội đoàn,

dòng tu; hoạt động của giáo hội; các hoạt động chính trị, xã hội của giáo phận Thái Bình; đời sống tôn giáo của Công giáo ở giáo phận (chủ yếu trên

3 phương diện là niềm tin tôn giáo, thực hành tôn giáo và cộng đồng tôn giáo)

Thứ ba là, nêu lên những vấn đề đặt ra hiện nay của giáo phận Thái

Bình Trên cơ sở đó, đề xuất một số khuyến nghị nhằm phát huy mặt tích cực, hạn chế mặt bất cập của Công giáo ở giáo phận

Luận án là công trình khoa học tương đối hệ thống và toàn diện về giáo phận Thái Bình được triển khai dưới góc độ tôn giáo học

1.2- KHUNG LÝ THUYẾT NGHIÊN CỨU VÀ MỘT SỐ KHÁI NIỆM

1.2.1- Khung lý thuyết nghiên cứu

Luận án đưa ra hệ thống 4 câu hỏi xoay quanh lịch sử hình thành, phát triển; thực trạng đời sống đạo; những vấn đề đặt ra đối với giáo phận Thái Bình và các khuyến nghị

Đồng thời, luận án cũng đưa ra các giả thuyết nghiên cứu về các vấn đề của 4 câu hỏi trên, như về đối tượng truyền giáo, về tình hình Công giáo của giáo phận dưới chính sách cấm đạo thời nhà Nguyễn, dưới thời Pháp thuộc, mối quan hệ chính trị phức tạp của Công giáo,

về vai trò của Công giáo đối với xã hội ở địa phương và về xu hướng hoạt động của giáo phận

Để thực hiện đề tài, luận án đã đưa ra bốn lý thuyết cơ bản là: Thực

thể tôn giáo, Cấu trúc - chức năng, Hội nhập văn hóa và Lý thuyết vùng

văn hóa

1.2.2- Một số khái niệm công cụ để nghiên cứu đề tài luận án

Để làm công cụ cho việc nghiên cứu, luận án có đưa ra thống nhất một

số khái niệm cơ bản là: Công giáo, Ban hành giáo, Chủng viện, Chủng sinh, Cơ sở tôn giáo, Tín đồ Công giáo, Giáo sĩ, Giám mục, Giáo phận (hay địa phận), Linh mục, Tu sĩ, Giáo dân, Giáo phận Thái Bình, Giáo hạt, Giáo xứ, Giáo họ, Hội đoàn, Dòng Tên, Dòng Đa Minh (Dominico), Dòng Phan Sinh (Phanxicô), Dòng Âu Tinh (Ausgutine), Hội thừa sai Paris, Lối sống đạo, Nhà chung, Thừa sai, Đại diện Tông tòa, Tòa Giám mục, Truyền giáo

Chương 2 LỊCH SỬ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA

GIÁO PHẬN THÁI BÌNH

Căn cứ vào các yếu tố tác động, luận án phân lịch sử hình thành và phát triển của giáo phận Thái Bình làm ba thời kỳ: Từ buổi đầu đến thời điểm thành lập giáo phận (1638 - 1936); Từ thời điểm thành lập giáo phận (năm 1936) đến năm 1954; Từ năm 1954 đến nay Ở mỗi thời

kỳ luận án về cơ bản trình bày 3 nội dung: (1) Quá trình hình thành, phát triển giáo xứ, giáo họ và cơ cấu tổ chức giáo hội; (2) Quá trình hình thành hàng giáo sĩ, giáo dân, tu sĩ; (3) Niềm tin, thực hành niềm tin tôn giáo và các hoạt động xã hội Tuy nhiên, ở mỗi thời kỳ độ đậm nhạt của 3 nội dung này có sự khác nhau và được luận án trình bày theo lịch đại để thấy được tiến trình phát triển của sự kiện

2.1- THỜI KỲ TỪ BUỔI ĐẦU ĐẾN THỜI ĐIỂM THÀNH LẬP GIÁO PHẬN (1638 - 1936)

Thời kỳ này, lịch sử hình thành giáo phận Thái Bình lần lượt phụ thuộc vào các đoàn truyền giáo như: dòng Tên (1638 - 1665); Hội Thừa sai Paris - MEP (1666 - 1698); dòng Đa Minh Tây Ban Nha (1698 - 1936) Vì thế, các quá trình hình thành tổ chức giáo hội, cộng đồng Dân chúa, cũng như đời sống đạo của giáo phận gắn liền với

các tên tuổi các thừa sai của các dòng truyền giáo này, nhất là dòng

Đa Minh Tây Ban Nha

2.1.1- Quá trình hình thành, phát triển giáo xứ, giáo họ và cơ cấu

tổ chức giáo hội

- Quá trình hình thành, phát triển giáo xứ, giáo họ

Công cuộc truyền giáo vào khu vực Thái Bình, Hưng Yên được tính từ năm 1638 do thừa sai Felice Morelli tiến hành, lập họ giáo đầu tiên là Kẻ Bái tại làng Bồ Trang, tổng Quỳnh Ngọc, huyện Quỳnh Côi, tỉnh Thái Bình sau này Vị linh mục Dòng Tên, quốc tịch Italy này, được coi là “tổ phụ” của giáo phận Thái Bình

Từ Kẻ Bài các thừa sai truyền đạo ra các khu vực khác và lần lượt lập nên các giáo xứ, giáo họ, hình thành các làng Công giáo ở các tỉnh Thái Bình, Hưng Yên thuộc giáo phận Thái Bình hiện nay Đến năm 1936, khi tách ra

từ giáo phận Bùi Chu, giáo phận Thái Bình có 50 giáo xứ, 562 họ lẻ

- Quá trình hình thành, phát triển cơ cấu tổ chức giáo hội

Tổ chức giáo hội của Công giáo ở khu vực thuộc giáo phận Thái Bình hiện nay có: tổ chức thày giảng, kẻ giảng, Nhà chung, giáo xứ,

giáo họ và hội đoàn Đến khi thành lập giáo phận (năm 1936), các tổ

chức này đã thiết lập một cơ cấu tổ chức hoàn chỉnh, chặt chẽ gần giống như ngày nay

+ Đội ngũ thày giảng được chia làm ba bậc: bậc 1 là các bõ, ngãi (các chú nhỏ), giúp việc cơm nước, phục vụ; bậc 2 là các thày chưa khấn và bậc 3 là các thày đã khấn (bậc thày)

+ Tổ chức Nhà Đức Chúa Trời (Nhà chung), bao gồm đội ngũ thày giảng, các chú giúp lễ, các bõ ngãi giúp việc khá đông đảo dưới sự cai quản của các thừa sai hay các linh mục người Việt

+ Tổ chức ở giáo xứ hình thành Ban Hành giáo, gọi là Hội Hàng phủ hay Hàng xứ, bao gồm: chánh trương, một hoặc hai phó trương,

một thủ quỹ, một ủy viên Giáo họ có trùm chánh, trùm phó, thủ quỹ,

ông trương, bà trương với các phần việc khác nhau

+ Hội đoàn cũng có người đứng đầu, các thành viên và đặt dưới sự cai quản của các thừa sai hoặc linh mục người Việt

2.1.2- Quá trình hình thành hàng giáo sĩ, giáo dân, tu sĩ

Trình bày về hàng giáo sĩ Công giáo ở giáo phận Thái Bình luận

án chỉ trình bày hàng giáo sĩ người Việt

Tổ chức tiền thân là “nguồn nhân lực ban đầu” hình thành nên hàng giáo sĩ Công giáo ở Việt Nam nói chung và ở giáo phận Thái Bình nói riêng là đội ngũ thày giảng Hội Thừa sai Paris đã chọn và

cử một số thầy giảng ra nước ngoài để được truyền chức linh mục Sau đó, hệ thống đào tạo giáo sĩ từ trường thử đến tiểu chủng viện và đại chủng viện được hình thành, việc đào tạo linh mục ngày càng được chú trọng, số linh mục được truyền chức ngày một đông

Sự gia tăng về số lượng cùng với hoạt động tích cực truyền giáo của đội ngũ linh mục người Việt, kết hợp với nghệ thuật lôi kéo người vào đạo của các thừa sai và lợi dụng hoàn cảnh thiên tai, dịch họa, chiến tranh, loạn lạc kéo dài liên miên, đời sống nhân dân đói khổ và dựa vào thế lực của giáo hội đối với chính quyền thực dân, phong kiến, nên số lượng giáo dân khu vực Thái Bình, Hưng Yên ngày một đông Đến năm 1936, khi thành lập giáo phận Thái Bình có 130.000 giáo dân Họ chủ yếu là người nghèo, theo đạo nhiều khi vì miếng cơm, manh áo, dân gian thời đó có câu “Đi đạo lấy gạo mà ăn”

Cùng với sự hình thành, phát triển lực lượng giáo dân và đội ngũ linh mục, thời kỳ này các dòng tu cũng xâm nhập, phát triển ở giáo phận Đông Đàng Ngoài, tiếp đến là giáo phận Trung, giáo phận Bùi Chu mà vào các giai đoạn đó giáo phận Thái Bình là một bộ phận

Do đó, lực lượng tu sĩ ở khu vực Thái Bình và Hưng Yên cũng dần hình thành và ngày một nhiều

2.1.3- Niềm tin, thực hành niềm tin tôn giáo và hoạt động xã hội

- Niềm tin, thực hành niềm tin tôn giáocủa tín đồ Công giáo giáo phận Thái Bình thời kỳ này được nhìn nhận đánh giá chủ yếu dưới góc độ đời

sống đạo Giáo dân ở khu vực Thái Bình, Hưng Yên nhìn chung rất sốt sắng

trong học hỏi giáo lý, tham gia sinh hoạt tôn giáo, đọc kinh sớm tối tại gia đình và đọc kinh chung tại nơi thờ tự Họ chăm chỉ và nghiêm túc lãnh nhận các phép bí tích, thực hiện giới răn, tham dự các buổi thánh lễ

Tuy nhiên, các thừa sai truyền giáo nước ngoài tuyệt đối tuân thủ sắc lệnh của Tòa Thánh (ngày 11/7/1742) về việc cấm giáo dân thờ Khổng tử và thờ cúng tổ tiên Điều đó, đã để lại hậu quả làm cho người Công giáo bị đoạn tuyệt với dòng họ, tách biệt khỏi cộng đồng

cư dân truyền thống trở thành người “xa lạ” ngay trên chính quê hương của mình như nhiều học giả Công giáo đã thừa nhận

- Trong thời kỳ này, hoạt động xã hội của Công giáo chủ yếu do các

nữ tu tiến hành với hình thức phổ biến là chăm sóc trẻ em mồ côi, người già cô đơn, người mắc bệnh phong, khám chữa bệnh từ thiện để lôi kéo người vào đạo

2.2- THỜI KỲ TỪ THỜI ĐIỂM THÀNH LẬP GIÁO PHẬN (NĂM 1936) ĐẾN NĂM 1954

Ngày 09/3/1936, Giáo hoàng Piô XI ra Sắc chỉ Praecipnas Inter Apostocas tách giáo phận Bùi Chu, thành lập giáo phận Thái Bình bao

gồm phần đất của hai tỉnh Thái Bình và Hưng Yên, với diện tích 2.207km2, do Giám mục Gioan Casado (có tên việt là Thuận) làm đại diện tông tòa, tòa giám mục đặt tại tỉnh lỵ Thái Bình

2.2.1- Tình hình giáo xứ, giáo họ và cơ cấu tổ chức giáo hội