Mối quan hệ thầy thuốc bệnh nhân ngày nay đa dạng, phứctạp nhưng cũng có một quy tắc chung: "Lấy người bệnh là trung tâm của hoạt động điều trị vàchăm sóc, nhân viên y tế là then chốt"1.
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA TP HỒ CHÍ MINH
Trang 2Tp HCM, 08/2017
Trang 3LỜI CẢM ƠN
Lời đầu tiên em xin chân thành gửi lời cảm ơn đến quý thầy cô trong liên moduleQuản lý bệnh viện & kinh tế y tế Khoa Y ĐHQG thành phố Hồ Chí Minh trong thời gianqua đã nhiệt tình, tận tâm chỉ bảo chúng em giúp chúng em có thêm những kiến thức mới,
bổ ích, cần thiết không chỉ về chuyên môn mà còn cả về những kiến thức xã hội, nhữngthực trạng hiện nay của ngành y tế nước nhà Bên cạnh đó quý thầy cô còn thổi bùng chochúng em ngọn lửa nhiệt huyết với nghề, giúp chúng em có thêm niềm tin yêu, quyết tâmtrên con đường mình đã chọn
Cùng với lòng biết ơn sâu sắc em xin cảm ơn thầy Nguyễn Thế Dũng, trưởng bô môn
và cũng là người thầy đã không quản ngại nắng mưa để đến giảng đường, cùng chia sẻvới chúng em về chuyện chuyên môn, chuyện đời thường cũng như những câu chuyệnvui, tâm sự của thầy Thầy là người luôn theo dõi chúng em không chỉ trong thời gian 3tuần ngắn ngủi nhưng là trong suốt 5 năm chúng em học tại ngôi nhà Khoa Y và có thểsau này khi chúng em hành nghề, thầy cũng vẫn luôn bên cạnh chúng em
Em cũng xin cảm ơn đến Ban Giám đốc Bệnh viện Bệnh nhiệt đới đã tạo điều kiệncho chúng em có một chỗ học rộng rãi, thoải mái Điều này góp phần không nhỏ giúpchúng em có những buổi học tập thật chất lượng
Cuối cùng em xin gửi lời cám ơn đến Ban Chủ nhiệm Khoa Y - Đại học quốc gia TP.Hồ ChíMinh và Ban điều phối module đã thiết kế chương trình, môn học này Bởi tuy là một bác sĩ vớicác kiến thức chuyên môn nhưng chúng em cũng là một người công dân Việt Nam, có tráchnhiệm xây dựng tổ quốc thân yêu của mình Do đó các kiến thức xã hội thực sự cần thiết Nắmđược hiện trạng thực tế, định hướng con đường tương lai và thực hiện nó là mục tiêu chính của
em khi học module này
Việc học với quý thầy cô trong 3 tuần qua chỉ đủ cho em nhận ra vài điều căn bản, chính vìthế sẽ không tránh khỏi những thiếu sót khi viết bài thu hoạch này Kính mong quý thầy cô sẽthông cảm và góp ý cho bài thu hoạch của em
Trân trọng,
Biên Hòa, ngày 26 tháng 7 năm 2017
Cao Hùng Linh Ân
Trang 4nhân-Trong giới hạn bài viết, em sẽ cố gắng nêu lên những vấn đề cốt lõi, chính yếu, tìm hiểunguyên nhân tại sao, như thế nào và từ đó sẽ đưa ra hướng giải quyết, khắc phục các tình trạngtrên.
Trang 5MỤC LỤC
LỜI CẢM ƠN 3
TÓM TẮT 4
Hình 01: Chữ Tín trong Hán tự 7 6
CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU 7
CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN LÝ THUYẾT 8
2.1 Mối quan hệ thầy thuốc & bệnh nhân 8
2.2 Quy định về y đức 9
2.3 Quy tắc ứng xử với người bệnh và gia đình người bệnh 10
2.4 Quy định về chế độ giao tiếp trong các cơ sở khám chữa bệnh 11
2.5 Một số phát hiện khoa học về quan hệ thầy thuốc-bênh nhân 13
CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG 15
3.1 Thái độ của bác sĩ đối với bệnh nhân và người nhà bệnh nhân 15
3.2 Thái độ của bệnh nhân và người nhà đối với bác sĩ và nhân viên y tế 16
3.3 Đánh giá thầy thuốc, những người làm nghề y dưới góc nhìn của xã hội 18
CHƯƠNG 4: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 20
4.1 Kết luận 20
4.2 Kiến nghị 20
Trang 6DANH SÁCH HÌNH ẢNH & BIỂU ĐỒ
Trang 7CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU
"Lương y như từ mẫu" câu thành ngữ ông cha ta để lại đã thể hiện mối quan hệ giữa ngườithầy thuốc với bệnh nhân
Mẹ - người có công sinh thành Quả thật, nếu như nói mẹ là người sinh ra ta thì đối với bệnhnhân trong cơn sinh tử, người thầy thuốc như đấng sinh thành thứ hai vậy Họ giúp cho ngườibệnh như được sinh ra một lần nữa, ban cho họ một cuộc sống khác, tốt đẹp hơn, ý nghĩa hơn
Mẹ hiền - không chỉ đơn thuần nói về việc ban sự sống, người thầy thuốc ngoài việc chữabệnh, cứu người còn có sứ mệnh thiêng liêng hơn, cao cả hơn, đó là chăm sóc tinh thần ngườibệnh Họ phải là những người nhẹ nhàng, từ tốn, hết mực thương yêu, dạy dỗ những đứa conbệnh tật của mình
Đó là thời xưa, thời các thầy thuốc còn bắt mạch, kê toa Còn thời nay, thời của ống nghe,máy đo huyết áp, X-quang thì sao? Mối quan hệ thầy thuốc bệnh nhân ngày nay đa dạng, phứctạp nhưng cũng có một quy tắc chung: "Lấy người bệnh là trung tâm của hoạt động điều trị vàchăm sóc, nhân viên y tế là then chốt"1
Mặc dù mang quan điểm như vậy, nhưng tất cả chỉ là trên lý thuyết Thực tế tại các bệnhviện lớn trong thành phố Hồ Chí Minh như bệnh viện Bệnh nhiệt đới, Bệnh viện Nhi đồng 1,Bệnh viện Từ Dũ, hầu hết bệnh nhân và người nhà có phản hồi khá tốt về cách làm việc của nhânviên y tế Tuy nhiên vẫn còn một số trường hợp được đánh giá không tốt của người bệnh đối vớithái độ của thầy thuốc Các bệnh viện lớn tuyến trung ương còn vậy, thì ở những nơi vùng sâuvùng xa, tuyến tỉnh, tuyến huyện sẽ như thế nào Vấn đề này hiện nay mặc dù đã được xem xét,phát hiện, nhưng chưa một ai có thể đánh giá đúng bản chất của nó để mà có được một phươngpháp xứ lý thích hợp
Những mâu thuẫn không được giải quyết sẽ dẫn đến những nứt mẻ trong mối quan hệ giữathầy thuốc và bệnh nhân Một khi mối quan hệ này không còn nguyên vẹn sẽ ảnh hưởng lớn đếnviệc chăm sóc và điều trị khi người bệnh không còn tin tưởng, không còn cảm thấy thoải mái khi
đi khám bệnh, khi nhận được sự chăm sóc của nhân viên y tế Bởi theo WHO: "Health is a state
of complete physical, mental and social well- being and not merely the absence of disease ofinfirmity"2, tạm dịch là: "Sức khỏe là trạng thái hoàn toàn thoải mái về thể chất, tinh thần và xãhội chứ không phải chỉ bao gồm tình trạng không bệnh hay thương tật."
Vì vậy một trong những việc cấp bách hiện nay của y tế nước nhà đó là: Làm sao để cảithiện được mối quan hệ thầy thuốc bệnh nhân trở thành mối quan hệ khắng khít, tốt đẹp, với sựthoải mái từ 2 bên?
1 Bộ tiêu chí đánh giá chất lượng bệnh viện tại Quyết định số 4858/QĐ-BYT ngày 3/12/2013
2 http://www.who.int/suggestion/fag/en/
Trang 8CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN LÝ THUYẾT
2.1 Mối quan hệ thầy thuốc & bệnh nhân
Mối quan hệ ("relation") là cách thức, phương pháp giữa hai người hay một nhóm ngườitương tác, giao tiếp với nhau Theo đó, đánh giá cách thức giao tiếp như lời nói, cử chỉ, hànhđộng cho ta biết được tình hình mối quan hệ giữa những người đó như thế nào
Thầy thuốc ("doctors") là những người được huấn luyện trong ngành khoa học y học với mụcđịch điều trị người bệnh hay bị thương
Bệnh nhân ("patients") là những người được nhận sự chữa trị từ dịch vụ y tế, điển hiển là ởtrong bệnh viện.3
Như vậy mối quan hệ giữa thầy thuốc và bệnh nhân là những cách thức mà người điều trịtương tác với người sử dụng dịch vụ y tế Những cách tương tác đó thông qua việc hỏi bệnh,khám bệnh, tư vấn, điều trị
Mối quan hệ giữa thầy thuốc và bệnh nhân là mối quan hệ rất đặc biệt bởi bản thân thầythuốc, bác sĩ đã là một nghề hết sức đặc biệt rồi Có nghề nào bắt người khác thoát y mà ngườithoát y còn phải trả tiền? Có nghề nào cầm dao đâm chém, mổ xẻ mà người bị đâm chém đó cònphải trả tiền?
Cũng bởi tính đặc biệt đó mà mối quan hệ giữa thầy thuốc và bệnh nhân được đặt nền tảngtrên một thứ cao quý đó là niềm tin Niềm tin của bệnh nhân vào sự tiến bộ của khoa học kĩ thuật
nhưng quan trọng hơn đó là niềm tin của ngườibệnh vào tính chuyên nghiệp thông qua y đứccủa người thầy thuốc
Trong bài giảng của mình, thầy TrươngTrọng Hoàng đã có cắt nghĩa rất hay về niềm tinthông chữ Tín trong hán tự "Khi chiết tự chữTín, ta thấy nét chủ (丶) trên cùng nằm trong bộnhân, kế đến là chữ nhất (丶)nằm trên chữ nhị(丶)
và dưới cùng là chữ khẩu (丶)" Qua đó ta thấy ýnghĩa của chữ tín nghĩa là "Nói một là một, nóihai là hai" hay những lời bác sĩ nói ra phải là sựthật, thái độ làm việc, cách cư xử của ngườithầy thuốc chỉ hướng đến một thứ duy nhất: làmthế nào để tạo niềm tin cho người bệnh, khi đóviệc điều trị mới có hiệu quả
Tùy thuộc vào từng hoàn cảnh bệnh tật khác nhau mà có những hình thức quan hệ thầy thuốc
- bệnh nhân khác nhau như:
- Quan hệ chủ động - thụ động: mối quan hệ này thường thấy trong các trường hợp bệnh
3 http://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/relation?q=relation
Hình 01: Chữ Tín trong Hán tự
Hình 01: Chữ Tín trong Hán tự
Trang 9nặng, hôn mê, trẻ em chưa thể giao tiếp bằng ngôn ngữ Trong những trường hợp này, thầy thuốc
là người trực tiếp tác động vào bệnh nhân trong khi đó bệnh nhân chỉ thụ động nhận sự chăm sóc
từ nhân viên y tế Mối quan hệ này không ảnh hưởng nhiều đến tâm lý nhưng tác động về thểchất rất quan trọng
- Quan hệ hướng dẫn-hợp tác: mối quan hệ này xuất hiện trong các trường hợp cấp tính, bệnhnhân còn có thể giao tiếp với thầy thuốc Bệnh nhân sẽ hợp tác với bác sĩ trong quá trình thămkhám và điều trị Chính vì vậy vai trò của tác động tâm lý và thể chất là như nhau
- Quan hệ cùng tham gia: thường gặp trong các bệnh mạn tính điều trị ngoài trú, liên quanđến lối sống, cách sinh hoạt Bác sĩ chỉ là người hướng dẫn các chế độ ăn, cách thức sinh hoạt,theo dõi bệnh Người bệnh là người trực tiếp có vai trò quyết định đến sự thành bại của việc điềutrị Do đó người thầy thuốc cần phải giao tiếp tốt với bệnh nhân, dặn dò làm sao để người bệnhtin tưởng, nghe theo chỉ dẫn, tuân thủ điều trị
Y đức là phẩm chất tốt đẹp của người làm công tác y tế, được biểu hiện ở tinh thần trách nhiệm cao, tận tuỵ phục vụ, hết lòng thương yêu chăm sóc người bệnh, coi họ đau đơn như mình đau đớn, như lời Chủ tịch Hồ Chí Minh đã dạy: "Lương y phải như từ mẫu" Phải thật thà đoàn kết, khắc phục khó khăn, học tập vươn lên để hoàn thành nhiệm vụ, toàn tâm toàn ý xây dựng nền Y học Việt Nam Y đức phải thể hiện qua những tiêu chuẩn, nguyên tắc đạo đức được xã hội thừa nhận
1- Chăm sóc sức khoẻ cho mọi người là nghề cao quý Khi đã tự nguyện đứng trong hàng ngũ y
tế phải nghiêm túc thực hiện lời dạy của Bác Hồ Phải có lương tâm và trách nhiệm cao, hết lòng yêu nghề, luôn rèn luyện nâng cao phẩm chất đạo đức của người thầy thuốc Không ngừng học tập và tích cực nghiên cứu khoa học để nâng cao trình độ chuyên môn Sẵn sàng vượt qua mọi khó khăn gian khổ vì sự nghiệp chăm sóc và bảo vệ sức khoẻ nhân dân
2- Tôn trọng pháp luật và thực hiện nghiêm túc các quy chế chuyên môn Không được sử dụng người bệnh làm thực nghiệm cho những phương pháp chẩn đoán, điều trị, nghiên cứu khoa học khi chưa được phép của Bộ Y tế và sự chấp nhận của người bệnh
3- Tôn trọng quyền được khám bệnh chữa bệnh của nhân dân Tôn trọng những bí mật riêng tư của người bệnh; khi thăm khám, chăm sóc cần bảo đảm kín đáo và lịch sự Quan tâm đến những người bệnh trong diện chính sách ưu đãi xã hội Không được phân biệt đối xử người bệnh Khôngđược có thái độ ban ơn, lạm dụng nghề nghiệp và gây phiền hà cho người bệnh Phải trung thực khi thanh toán các chi phí khám bệnh, chữa bệnh
4- Khi tiếp xúc với người bệnh và gia đình họ, luôn có thái độ niềm nở, tận tình; trang phục phải chỉnh tề, sạch sẽ để tạo niềm tin cho người bệnh Phải giải thích tình hình bệnh tật cho người bệnh và gia đình họ hiểu để cùng hợp tác điều trị; phổ biến cho họ về chế độ, chính sách, quyền lợi và nghĩa vụ của người bệnh; động viên an ủi, khuyến khích người bệnh điều trị, tập luyện để chóng hồi phục Trong trường hợp bệnh nặng hoặc tiên lượng xấu cũng phải hết lòng cứu chữa vàchăm sóc đến cùng, đồng thời thông báo cho gia đình người bệnh biết
5- Khi cấp cứu phải khẩn trương chẩn đoán, xử trí kịp thời không được đun đẩy người bệnh.6- Kê đơn phải phù hợp với chẩn đoán và bảo đảm sử dụng thuốc hợp lý, an toàn; không vì lợi
4 Bộ Y tế (06/11/1996) 2088/BYT-QĐ
Trang 10ích cá nhân mà giao cho người bệnh thuốc kém phẩm chất, thuốc không đúng với yêu cầu và mức
Điều 2 Quy tắc ứng xử với người bệnh và gia đình người bệnh
1 Những việc cán bộ, viên chức y tế phải làm:
a) Thực hiện nghiêm túc quy định về chế độ giao tiếp trong các cơ sở khám chữa bệnh (được ban hành kèm theo Quyết định số 4031/2001/QĐ-BYT ngày 27/9/2001 của Bộ trưởng Bộ Y tế);b) Tuân thủ chặt chẽ, nghiêm túc Quy chế chuyên môn trong khám bệnh, chữa bệnh;
c) Có đạo đức, nhân cách và lối sống lành mạnh, trong sáng của người thầy thuốc xã hội chủ nghĩa;
d) Tìm hiểu, nắm bắt diễn biến tâm lý người bệnh và gia đình người bệnh trong quá trình khám bệnh, chữa bệnh; Thương yêu người bệnh, coi người bệnh như người nhà của mình;
đ) Lịch sự, hòa nhã, động viên, an ủi, tôn trọng người bệnh và gia đình người bệnh;
e) Nghiêm túc thực hiện lời Bác Hồ dạy “Lương y phải như từ mẫu”; Thực hiện khẩu hiệu
“Bệnh nhân đến đón tiếp niềm nở, bệnh nhân ở chăm sóc tận tình, bệnh nhân về, dặn dò chu đáo”;
g) Thường xuyên học tập, rèn luyện, trau dồi kỹ năng giao tiếp với người bệnh và gia đình người bệnh
2 Những việc cán bộ, viên chức y tế không được làm:
a) Có hành vi tiêu cực, lạm dụng nghề nghiệp để thu lợi trong quá trình phục vụ, chăm sóc người bệnh, như: biểu hiện ban ơn, có thái độ, cử chỉ gợi ý nhận tiền, quà biếu của người bệnh và gia đình người bệnh;
b) Cửa quyền, hách dịch, sách nhiễu, trì hoãn, thờ ơ, gây khó khăn đối với người bệnh, gia đình
5 Bộ y tế (18/8/2008) Điều 2 29/2008/QĐ-BYT
Trang 11người bệnh;
c) Làm trái quy chế chuyên môn trong thi hành nhiệm vụ
I QUY ĐỊNH CHUNG:
1 Giao tiếp trong các cơ sở khám, chữa bệnh được thể hiện bàng lới nói, thái độ và hành vi văn hoá trongmối quan hệ giữa thầy thuốc và nhân viên y tế với người bệnh, người nhà người bệnh, khách đến làm việc và mối quan hệ đồng nghiệp
2 Người đến khám bệnh, chữa bệnh, đến thăm và đến làm việc là đối tượng phục vụ của các cơ
sở khám, chữa bệnh và được đối sử, bình đẳng và lịch sự
3 Thầy thuốc và nhân viên y tế trong các cơ sở khám chữa bệnh, người bệnh và người nhà người bệnh có trách nhiệm thực hiện nghiêm chỉnh quyết định này
c) Hướng dẫn cho người nhà người bệnh vào thăm theo giờ quy định
2 Khi người bệnh, người nhà người bệnh và khách đến phòng khám, thầy thuốc và nhân viên khoa khám bệnh cần phải:
a) Chủ động tiếp đón với thái độ niềm nở và sẵn sàng giúp đỡ người bệnh, người nhà người bệnh
và khách
b) Trả lời đầy đủ các câu hỏi của người bệnh, người nhà người bệnh và khách với thái độ ân cần, quan tâm và lịch sự
c) Phân loại và phát số khám cho người bệnh theo thứ tự
d) Mời người bệnh, người nhà người bệnh hoặc khách ngồi chờ đúng nơi qui định
e) Bác sĩ thăm khám người bệnh toàn diện, lắng nghe lời kể của người bệnh và ân cần giải thích cho người bệnh hiểu rõ phương pháp điều trị cho họ
f) Hướng dẫn các thủ tục nhập viện Đưa ngưòi bệnh nặng đến nơi làm xét nghiệm, chụp chiếu
XQ nếu người bệnh nặng không tự đi được
g) Đưa người bệnh vào khoa điều trị
3 Khi người bệnh vào khoa:
a) Y tá - Điều dưỡng trưởng khoa, Nữ hộ sinh trưởng khoa hoặc Y tá- điều dưỡng hành chính vui
vẻ tiếp đón, giải quyết nhanh thủ tục hành chính, giới thiệu các qui định của bệnh viện và xếp giường cho người bệnh Trường hợp không còn giường riêng cần giải thích rõ cho người bệnh
6 Bộ Y tế (2001) 4031/2011/QĐ-BYT
Trang 12hoặc người nhà người bệnh trước khi xếp nằm chung với người bệnh khác.
b) Bác sĩ, Y tá - Điều dưỡng viên, Nữ hộ sinh phụ trách phải giới thiệu tên, chức danh, thăm hỏi
và lam quyen với người bệnh ngay khi người bệnh vào khoa
4 Khi người bệnh đang điều trị tại khoa:
a) Thầy thuốc và nhân viên y tế phải xưng hô với người bệnh, người nhà người bệnh lịch sự và phù hợp với tuổi hoặc quan hệ xã hội Gọi người bệnh bằng cách ghép đại từ nhân xưng với họ tên người bệnh ( ví dụ: ông nguyễn văn A ), không được gọi người bệnh bằng “ ông kia”, “bà kia”
b) Bác sĩ điều trị, Y tá-Điều dưỡng, Nữ hộ sinh phụ trách bố trí thời gian hợp lý để tiếp xúc, thămkhám, giáo dục sức khoẻ và hướng dẫn người bệnh thực hiện chế độ điều trị và chăm sóc
c) Y tá - Điều dưỡng viên, Nữ hộ sinh, Hộ lý giúp người bệnh các việc cụ thể như trải ga, mặc áo,đưa nước uống khi cần
d) Bác sĩ điều trị, Y tá - Điều dưỡng, Nữ hộ sinh, hộ lý thường trực buổi trưa và trực đêm cần có mặt ngay tại giường bệnh khi được người bệnh hoặc người nhà người bệnh gọi Giải quyết kịp thời các yêu cầu chuyên môn và giải thích để người bệnh, người nhà người bệnh yên tâm
e) Mọi cử chỉ, lời nói của thầy thuốc và nhân viên y tế không được thể hiện sự gợi ý nhận tiền, quà biếu của người bệnh và người nhà người bệnh Đặc biệt là khi người bệnh phải phẫu thuật hoặc làm thủ thuật
f) Thầy thuốc và nhân viên y tế phải bình tĩnh trong các tình huống tiếp xúc với người bệnh và người nhà người bệnh
5 Khi cho người bệnh dùng thuốc:
a) Bác sĩ giải thích rõ lý do, tác dụng của thuốc và công khai tên thuốc ghi trong đơn cho người bệnh hoặc người nhà người bệnh
b) Ytá - Điều dưỡng viên, Nữ hộ sinh hướng dẫn cách dùng thuốcd, những vấn đề cần theo dõi vàchú ý trong quá trình dùng thuốc
c) Y tá - điều dưỡng viên, Nữ hộ sinh công khai số lượng, loại thuốc dùng cho người bệnh mỗi lần và hàng ngày
6 Khi phẫu thuật và làm các thủ thuật thầy thuốc và nhân viên y tế phải:
a) Thông báo trước và hướng dẫn cho người bệnh hoặc người nhà người bệnh những chuẩn bị cần thiết
b) Giải thích cho người bệnh hoặc người nhà người bệnh khả năng rủi ro có thể sẩy ra
c) Bảo đảm sự kín đáo và tôn trọng người bệnh khi làm thủ thuật
d) Thể hiện thái độ thông cảm, động viên khi người bệnh lo sợ và đau đớn
e) Nếu hoãn hoặc tạm ngừng phẫu thuật, thủ thuật phải giải thích rõ lý do cho người bệnh hoặc người nhà người bệnh
7 Khi người bệnh ra viện, chuyển viện thầy thuốc và nhân viên y tế phải:
a) Thông báo ra viện và chuẩn bị cho người bệnh từ ngày hôm trước Trường hợp ra viện, chuyểnviện đặc biệt cần giải thích lý do