Thực trạng mua bán nợ xấu tại Việt Nam

Ưu, nhược điểm của chứng khoán hóaƯu điểm - Đối với người khởi tạo tài sản  Chuyển giao và phân tán rủi ro  Khai thác được nguồn vốn mới, quay vòng vốn  Hạn chế và chuyển giao rủi ro

LỜI MỞ ĐÀU

Nợ xấu là một trong những vấn đề thường trực luôn đe dọa sự tồn tại và phát triển ổn địnhcủa hệ thống tài chính của các quốc gia Đặc biệt trong các cuộc khủng hoảng hay thời kỳ táicấu trúc hệ thống tài chính, nợ xấu lại được bàn đến như một trong những vấn đề cốt lõi nhấtcần được giải quyết Nhưng đến nay, con số nợ xấu chính xác là bao nhiêu vẫn là một ẩn số.Đây thực sự là một trong những khó khăn lớn để giải quyết vấn đề nợ xấu

Kinh nghiệm của nhiều quốc gia cho thấy, mua bán nợ là một trong những biện pháp quantrọng để thoát khỏi khủng hoảng Khi xử lý được nợ xấu sẽ ổn định tài chính trong nước và nângcao sức mạnh cho các định chế tài chính

Do vậy, phát triển thị trường mua bán nợ là đòi hỏi tất yếu trong quá trình phát triển kinh

tế thị trường trên thế giới cũng như nền kinh tế Việt Nam trong quá trình hội nhập kinh tế quốc

tế Thực tế cho thấy, thị trường này phát triển, sẽ giúp cho tình hình tài chính trong các doanhnghiệp và các ngân hàng thương mại được lành mạnh, minh bạch, giảm rủi ro trong hoạt độngsản xuất, kinh doanh

Tuy nhiên, hiện nay các cơ chế chính sách cho thị trường mua bán nợ ở Việt Nam cũngchưa hoàn chỉnh; chức năng, nhiệm vụ của các công ty mua bán nợ, đặc biệt là các công ty muabán nợ tư nhân chưa rõ ràng Vì vậy, việc nghiên cứu về thị trường mua bán nợ ở Việt Nam hiệnnay và đưa ra các định hướng, giải pháp để phát triển thị trường này là vô cùng cần thiết, nhằmgiải quyết cơ bản vấn đề nợ xấu tại Việt Nam

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHƯƠNG PHÁP QUẢN TRỊ RỦI RO CỦA NGÂN

HÀNG THƯƠNG MẠI I.1 Tìm hiểu chung về các biện pháp quản trị rủi ro

I.1.1 Khái niệm về rủi ro

Rủi ro là những biến cố không mong đợi khi xảy ra dẫn đến sự tổn thất về tài sản của ngânhàng, giảm sút lợi nhuận thực tế so với dự kiến hoặc phải bỏ ra thêm một khoản chi phí có thểhoàn thành được một nghiệp vụ tài chính nhất định

I.1.2 Quản trị rủi ro

Quản trị rủi ro là việc nhận diện và đề ra các biện pháp nhằm hạn chế sự xuất hiện của rủi

ro và những thiệt hại khi chúng phát sinh, đồng thời xác định tương quan hợp lý giữa vốn tự cócủa ngân hàng với mức độ mạo hiểm có thể trong sử dụng vốn ngân hàng

I.1.3 Biện pháp xử lý giảm thiểu rủi ro tín dụng

Các biện pháp xử lý giảm thiểu rủi to tín dụng rất phong phú và đa dạng, có thể nêu ra một

số biện pháp phổ biến như sau:

- Công nghệ chứng khoán hóa

- Phái sinh tín dụng

- Mua bán nợ - bản chất và rủi ro

I.1.3.1 Công nghệ chứng khoán hóa

a Khái niệm chứng khoán hóa

Theo định nghĩa các nước khối OECD (1995): Chứng khoán hóa là việc phsat hành cácchứng khoán có tính khả mại được bảo đảm không phải bằng khả năng thanh toán của chủ thểphát hành, mà bằng các nguồn thu dự kiến có được từ các tài sản đặc biệt

Các NHTM thực hiện chứng khoán hóa nhằm giảm thiểu rủi ro tín dụng; tăng sự linh hoạt

từ những khoản vay, quay vòng vốn; đáp ứng yêu cầu vốn của ngân hàng trung ương

b Nguyên lý vận dụng chứng khoán hóa

c Ưu, nhược điểm của chứng khoán hóa

Ưu điểm

- Đối với người khởi tạo tài sản

 Chuyển giao và phân tán rủi ro

 Khai thác được nguồn vốn mới, quay vòng vốn

 Hạn chế và chuyển giao rủi ro lãi suất và rủi ro tín dụng sang cho các nhà đầu tư muatrái phiếu hình thành từ chứng khoán hóa

 Được trả phí quản lý danh mục

- Đối với người đầu tư

 Có thêm một công cụ đầu tư mới với sức sinh lợi cao hơn trái phiếu chính phủ và độtin cậy tương đối ổn định

 Người đầu tư có thể dễ dàng tham gia giao dịch trên thị trường giao dịch tập trung

 Giảm thiểu được rủi ro có thể ảnh hưởng đến mức độ tín nhiệm của chủ thể phát hành

Nhược điểm

- Chứng khoán hóa kết hợp với các sản phẩm phát sinh khác biến rủi ro phi hệ thống thànhrủi ro hệ thống

- Chứng khoán hóa không đảm bảo thông tin về các khoản thua lỗ tín dụng

- Rủi ro mất khả năng thanh toán không hề bị triệu tiêu mà nó chỉ đơn giản chuyển từ cácngân hàng sang cho nhà đầu tư

- Đặt ra vấn đề rủi ro đạo đức, khi các tổ chức định mức tín nhiệm xếp hạng các khoản vay

có thế chấp quá cao, khiến nhà đầu tư không có được đánh giá chính xác về độ an toàn hay rủi

ro của những trái phiếu mà họ đầu tư

I.1.3.2 Phái sinh tín dụng

a Khái niệm phái sinh tín dụng

Phái sinh tín dụng là công cụ cung cấp cho những nhà kinh doanh hoặc bảo hiểm rủi ro tíndụng bằng việc cô lập rủi ro tín dụng từ những giao dịch cơ bản

Ngân hàng sử dụng các công cụ phái sinh như nghiệp vụ hoán đổi tín dụng, quyền chọn tíndụng để điều chỉnh cơ cấu danh mục cho vay phù hợp với mục tiêu của chính sách tín dụng.Các công cụ phái sinh chủ yếu gồm

- Hoán đổi rủi ro tín dụng (CDS)

- Hoán đổi toàn bộ thu nhập (TRS)

- Quyền chọn hoán đổi rủi ro tín dụng

- Trái phiếu liên kết phái sinh rủi ro tín dụng

b Nguyên lý vận dụng của các công cụ phái sinh

- Hoán đổi rủi ro tín dụng (CDS): Là hợp đồng hoán đổi tín dụng mà trong đó bên mua sự

an toàn sẽ phải trả một khoản phí cho bên bán sự an toàn Khoản phí này được xem là mộtkhoản thu nhập phí đối với bên bán Khi rủi ro tín dụng xảy ra (người đi vay không trả nợ) thìbên bán phải bồi hoàn lại cho bên mua giá trị của khoản vay theo các điều khoản trong hợpđồng Ngược lại, rủi ro tín dụng không xảy ra, tức người vay trả trước hết toàn bộ gốc và lãiđúng hạn thì hợp đồng sẽ hết hiệu lực và bên mua mất toàn bộ khoản phí, điều nay giống nhưbên mua trả một khoản phí để mua bảo hiểm cho khoản vay của mình trước những sự kiện tíndụng bất lợi Các giao dịch giữa bên mua và bên bán diễn ra hoàn toàn bí mật, bên tham chiếukhông hề biết có giao dịch này bởi lẽ bên bán và bên mua đều không thông báo cho bên thamchiếu (tức người đi vay biết)

- Hợp đồng trao đổi toàn bộ thu nhập (TRS): Là hợp đồng phát sinh tín dụng mà bên mua

sẽ chuyển giao toàn bộ lãi của khoản vay và bất kỳ sự tăng giá nào của khoản vay, đổi lại bênbán sẽ thanh toán cho bên mua một mức lãi suất cơ bản (lãi suất LIBOR) cộng với một tỷ lệ lãisuất cố định và bất cứ khoản giảm giá nào của khoản vay Theo hợp đồng này, các bên sẽ thanhtoán cho nhau định kỳ bất kể có xảy ra sự kiện tín dụng hay không vì bản chất của hợp đồng là

sự trao đổi rủi ro và giá trị hai dòng tiền mỗi bên Nếu người vay trả nợ đầy đủ hay tăng hạngmức tín nhiệm, bên bán sẽ được lợi vì giá trị của khoản vay sẽ tăng lên Hợp đồng này sẽ chấmdứt nếu người vay không thể thanh toán được khoản nợ

- Hợp đồng quyền chọn rủi ro tín dụng: Hợp đồng quyền chọn rủi ro tín dụng cũng là một

công cụ bảo đảm cho giá trị của các khoản cho vay của ngân hàng, trong đó bên mua sự an toàn

sẽ trả phí để mua quyền chọn bán các khoản nợ của mình, bên bán sự an toàn sẽ cam kết thanhtoán theo giá thực hiện trong hợp đồng khi sự kiện tín dụng xảy ra Nếu như khách hàng vayvốn trả nợ như kế hoạch, bên mua sẽ thu được những khoản thanh toán như dự định, hợp đồngquyền chọn sẽ không được sử dụng và bên mua sẽ mất toàn bộ khoản phí trả trên hợp đồngquyền chọn Nhưng nếu khách hàng không trả nợ hoặc khoản vay bị sụt giảm giá trị, bên mua cóquyền yêu cầu bên bán thanh toán giá trị tổn thất theo cam kết

- Trái phiếu liên kết phái sinh rủi ro tín dụng: Trái biếu ràng buộc là một công cụ phái

sinh kết hợp các đặc tính của khoản nợ thông thường và hợp đồng quyền chọn tín dụng Tráiphiếu này giúp cho tổ chức vay vốn có thể linh hoạt hơn trong quá trình thanh toán Trái phiếuràng buộc tạo cho tổ chức phát hành một đặc quyền trong việc giảm mức thanh toán nếu xảy ranhững sự kiện tín dụng

c Ưu, nhược điểm công cụ phái sinh

Ưu điểm: Sử dụng công cụ phái sinh tín dụng là một biện pháp chủ động để tái cấu

trúc rủi ro tín dụng trong danh mục mà không làm thay đổi cơ cấu của bảng cân đối kế toán.Cùng với sự phát triển của công nghệ ngân hàng trong việc đo lường và đánh giá rủi ro, việcphát triển thị trường chuyển giao các khoản rủi ro tín dụng giúp các ngân hàng dễ dàng hơntrong việc thực hiện chiến lược về quản trị danh mục của mình

Ngoài ra, công cụ phái sinh tín dụng giúp ngân hàng giải quyết sự đối nghịch trong việcphát triển các mối quan hệ tín dụng với việc đa dạng hóa danh mục

Nhược điểm:

- Đối tác của các hợp đồng phái sinh có thể không thực hiện các hợp đồng

- Các thỏa thuận phái sinh có thể không được pháp luật bảo vệ hoàn toàn

- Quy mô còn quá nhỏ so với các hợp đồng tương lai, hợp đồng hoán đổi tiền tệ và lãisuất

I.1.3.3 Mua bán nợ - bản chất và rủi ro

Do nghiệp vụ mua bán nợ có tầm quan trọng nên mục này sẽ được trình bày rõ trong mụcriêng, ở dưới đây

I.2 Cơ sở lý luận về nợ xấu và mua bán nợ xấu

I.2.1 Nợ xấu

Nợ xấu hay nợ khó đòi là các khoản nợ dưới chuẩn, đã quá hạn và bị nghi ngờ về khả năngtrả nợ lẫn khả năng thu hồi vốn của chủ nợ, điều này thường xảy ra khi các con nợ đã làm ănthua lỗ liên tục, tuyên bố phá sản hoặc đã tẩu tán tài sản Nợ xấu gồm các khoản nợ quá hạn trảlãi và/hoặc gốc thường quá ba tháng, căn cứ vào khả năng trả nợ của khách hàng để hạch toáncác khoản văn vào các nhóm nợ thích hợp.

Định nghĩa nợ xấu của Việt Nam tại Quyết định 493/2005/QĐ-NHNN ngày 22/4/2005 củaNHNN như sau: “Nợ xấu là những khoản nợ được phân loại vào nhóm 3 (dưới chuẩn), nhóm 4(nghi ngờ) và nhóm 5 (có khả năng mất vốn).”

Cụ thể nhóm 3 trở xuống gồm các khoản nợ quá hạn trả lãi và/hoặc trả gốc trên 90 ngày,đồng thời tại Điều 7 của Quyết định nói trên cũng quy định các NHTM căn cứ vào khả năng trả

nợ của khách hàng để hạch tosnd các khoản vay vào các nhóm thích hợp

 Như vậy nợ xấu được xác định theo 2 yếu tố (định nghĩa của VAS):

- Đã quá hạn trên 90 ngày

- Khả năng trả nợ đáng lo ngại

 Theo định nghĩa nợ xấu của Phòng Thống kê – Liên hợp quốc, “về cơ bản một khoản nợđược coi là nợ xấu khi quá hạn trả lãi và/hoặc gốc trên 90 ngày; hoặc các khoản lãi chưa trả từ

90 ngày trở lên đã được nhập gốc, tái cấp vốn hoặc chậm trả theo thỏa thuận; như vậy, nợ xấu

về cơ bản cũng được xác định dựa trên 2 yếu tố: (i) quá hạn trên 90 ngày và (ii) khả năng trả nợnghi ngờ Đây được coi là định nghĩa của IAS đang được áp dụng phổ biến hiện hành trên thếgiới

I.2.2 Mua, bán nợ xấu

Theo Thông tư 09/2015/TT-NHNN quy định về hoạt động mua bán nợ của các TCTD, chinhánh NHNN: Mua bán nợ là việc chuyển nhượng một phần hoặc toàn bộ khoản nợ trên cơ sởhợp đồng mua, bán nợ, trong đó bên bán nợ chuyển giao quền chủ nợ tương ứng cho bên mua

nợ và nhận thanh toán từ bên mua nợ

Mua bán nợ là hoạt động kinh tế để trao đổi và chuyển giao phần tài sản đặc biệt là các

“khoản nợ phải thu” từ đối tượng này sang đối tượng khác Thực chất, đó là việc chuyển nhượnglại “quyền thu hồi nợ” từ một “khoản nợ phải thu” của bên Bán nợ (chủ nợ) đối với Khách nợsang cho bên Mua nợ để bên Mua nợ trở thành chủ nợ mới của bên Khách nợ Như vậy, hoạtđộng mua bán nợ được thược hiện đối với các khoản nợ phải thu (của bên chủ nợ) mà khôngphải là nợ phải trả (của bên khách nợ)

I.2.3 Mục tiêu của bán nợ xấu

Mục tiêu chính của bán nợ xấu là góp phần xử lý nợ xấu của các TCTD về mức an toàn;thêm khả năng tái tạo vốn cho ngân hàng để thúc đẩy nguồn cho vay đối với nền kinh tế.

I.2.4 Các chủ thể tham gia

- Bên bán nợ là các TCTD thành lập và hoạt động theo Luật các TCTD, tổ chức có nhiệm

vụ thực hiện việc mua, bán nợ trực thuộc TCTD, TCTD nước ngoài sở hữu khoản nợ và bênmua nợ là các tổ chức và cá nhân trong nước và nước ngoài có nhu cầu mua khoản nợ từ bênbán nợ, để trở thành chủ sở hữu mới của khoản nợ

- Bên mua nợ là các tổ chức và cá nhân trong nước và nước ngoài có nhu cầu mua khoản

nợ từ bên bán nợ, để trở thành chủ sở hữu mới của khoản nợ

- Bên môi giới là các tổ chức kinh tế, TCTD làm chức năng trung gian, dàn xếp việc mua,bán nợ giữa các bên mua, bán nợ và được hưởng phí dịch vụ môi giới theo thỏa thuận

Bên nợ là các tổ chức, cá nhân vay nợ TCTD

I.2.5 Hàng hóa trên thị trường mua bán nợ

a Phân loại hàng hóa trên thị trường mua bán nợ

Phân loại theo khả năng chứng khoán hóa trên thị trường mua bán Nợ có thể chia thành 2nhóm:

- Nhóm thứ nhất: các khoản nợ dược chứng khoán hóa như trái phiếu, cổ phiếu, các loạigiấy tờ xác nhận nợ khác

- Nhóm thứ hai: các khoản nợ chưa được chứng khoán hóa như: bất động sản, hàng hóa,máy móc được thế chấp cho các khoản vay…

Phân loại theo tài sản đảm bảo thì Nợ có thể chia thành các nhóm

- Nợ có tài sản bảo đảm: là các khoản nợ có tài sản bảo đảm kèm theo Mức độ rủi ro củaloại nợ này thấp hơn so với loại nợ không có tài sản bảo đảm

- Nợ không có tài sản bảo đảm: là loại nợ của doanh nghiệp được vay nhưng không có tàisản bảo đảm trực tiếp kèm theo

b Công cụ mua bán nợ

Việc mua bán các khoản nợ (gồm nợ theo chuẩn và nợ xấu) có thể được thực hiện thôngqua trao đổi các công cụ mua bán nợ (nói cách khác là các hàng hóa trên thị trường nợ) hoặcthông qua việc trao đổi các tài sản Ngoài việc thanh toán trực tiếp bằng tiền thì các bên trên thịtrường mua bán nợ phần lớn sử dụng các công cụ mua bán nợ (nhất là đối với các khoản nợlớn) Các công cụ trên thị trường mua bán nợ bao gồm: trái phiếu, cổ phiếu, chứng chỉ quỹ, cácloại giấy tờ khác

I.2.6 Phạm vi và nguyên tắc hoạt động mua, bán nợ

a Phạm vi mua, bán nợ

Các khoản nợ được mua, bán bao gồm:

- Các khoản nợ mà TCTD cho khách hàng vay (kể cỏa khoản nợ cho vay đối với cácTCTD khác) đang hạch toán nội bảng

- Các khoản nợ đã được TCTD xử lý bằng dự phòng rủi ro hoặc bằng nguồn vốn khác hiệnđang được hạch toán theo dõi ngoại bảng

Một khoản nợ có thể được mua, bán một phần hay toàn bộ do các bên mua, bán nợ thỏathuận

Các bên không thực hiện mua, bán đối với các khoản nợ đã có thỏa thuận không đượcmua, bán

b Nguyên tắc thực hiện mua, bán nợ

Đảm bảo an toàn hoạt động của TCTD, phù hợp với quy định của pháp luật Việt Nam vàthông lệ quốc tế Trong trường hợp điều ước quốc tế mà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa ViệtNam ký kết hoặc tham gia có quy định khác với quy định tại Quy chế này, thi áp dụng các điềuước quốc tế đó

Việc mua, bán nợ được thực hiện trên cơ sở thỏa thuận giữa bên mua nợ và bên bán nợ,đảm bảo các quyền và lợi ích hợp pháp của các bên tham gia mua, bán nợ

Việc chuyển giao khoản nợ được mua, bán được tiến hành đồng thời với việc chuyển giaocác nghĩa vụ của bên nợ và các bên có liên quan đến khoản nợ (kể cả các quyền gắn liền với cácbảo đảm cho khoản nợ) từ bên bán nợ sang bên mua nợ

Việc mua, bán nợ có liên quan tới các tổ chức, cá nhân nước ngoài và thanh toán bằngngoại tệ, các bên mua, bán nợ phải chấp hành các quy định của pháp luật hiện hành về quản lýngoại hối và các quy định liên quan khác của pháp luật Việt Nam

c Phương thức mua, bán nợ

Các bên tham gia mua, bán nợ được lựa chọn một trong hai phương thức sau:

- Phương thức mua, bán nợ thông qua đấu giá các khoản nợ thực hiện theo quy định củapháp luật về bán đấu giá tài sản

- Phương thức mua, bán nợ thông qua đàm phán trực tiếp giữa bên bán nợ và bên mua nợhoặc thông qua môi giới

Trong việc mua, bán này, giá mua, giá bán nợ là do các bên thỏa thuận trực tiếp hoặcthông qua bên môi giới Riêng đối với các khoản nợ thuộc Nhóm 1 theo quy định hiện hành củaNHNN về phân loại nợ, trích lập dự phòng để xử lý rủi ro tín dụng trong hoạt động ngân hàngcủa các TCTD thì giá mua, bán nợ không được thấp hơn giá trị khoản nợ được mua, bán Đồng

thời, giá mua bán nợ là giá mua cao nhất trong trường hợp khoản nợ được bán theo phương thứcđấu giá.

I.2.7 Nghiệp vụ mua bán nợ

Mục tiêu của hoạt động mua bán nợ là tổi thiểu hóa tổn thất rủi ro do các khoản nợ quá hạnmang lại, kinh doanh thu lợi nhuận và đồng thời thực hiện các mục tiêu xã hội Vì vậy mà cácnghiệp vụ của nó mang tính chuyên nghiệp hơn so với bộ phận xử lý rủi ro tài chính các ngânhàng Các nghiệp vụ mua bán nợ thông qua ba giai đoạn sau:

a Nghiệp vụ mua nợ

- Hàng hóa của các công ty mua bán nợ chủ yếu là các khoản nợ có vấn đề của các NHTM

và tài sản tồn đọng của doanh nghiệp bao gồm cả tài sản và quyền sử dụng đất được sử dụng đểbảo đảm cho các khoản nợ Tiếp nhận để xử lý các khoản nợ và tài sản đã loại trừ không tínhvào giá trị doanh nghiệp khi thực hiện chuyển đổi sở hữu doanh nghiệp nhà nước

- Định giá khoản nợ: dựa trên sự điều tra, phân loại nợ, từ đó xác định mức giá mua hợp lýbằng các hình thức: thỏa thuận trực tiếp, đấu thầu giá hoặc theo chỉ định của Thủ tướng Chínhphủ

Xử lý tài sản đã mua, tiếp nhận: Bảo quản, sửa chữa, nâng cấp tái sản để bán, cho thuê, đầu

tư, tổ chức sản xuất kinh doanh, liên doanh khai thác tài sản

c Nghiệp vụ bán nợ

Sau khi tổ chức xử lý, khai thác, công ty mua bán nợ sẽ thu hồi vốn và lợi nhuận bằng cáchbán các khoản nợ và tài sản bằng các hình thức như thỏa thuận trực tiếp, đấu thầu, đấu giá haybán qua thị trường chứng khoán

Ngoài ra, còn thực hiện các nghiệp vụ như: tư vấn, môi giới xử lý nợ và tài sản tổn đọng.Huy động vốn bằng hình thức phát hành trái phiếu mua nợ để mua một khoản nợ nhất định cógiá trị lớn, có tài sản bảo đảm

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG THỊ TRƯỜNG MUA BÁN NỢ TẠI VIỆT NAM 2.1 Môi trường pháp lý của hoạt động mua bán nợ tại Việt Nam

cố tính thanh khoản và chất lượng các khoản đầu tư của TCTD Tuy nhiên, quyết định này vẫnchỉ giới hạn ở quy định mang tính quy trình đối với hoạt động mua bán nợ mà thiếu đi nhữngyêu cầu có tính bắt buộc bán nợ ở các TCTD nếu nợ xấu vượt quá tỷ lệ nhất định hoặc kéo dàiquá thời hạn cho phép mà không được xử lý, gây lãng phí nguồn lực xã hội

Vì vậy, ngày 17/7/2015, NHNN đã ban hành Thông tư 09/2015/TT-NHNN quy định vềhoạt động mua bán nợ của các TCTD, chi nhánh ngân hàng nước ngoài

Thông tư 09/2015/TT-NHNN ra đời có nhiều điểm mới với nội dung đầy đủ và chặt chẽhơn các văn bản trước đó Nếu trước đây bất cứ TCTD nào cũng có thể tham gia mua nợ, thậmchí thông qua các đơn vị môi giới hoặc lập ra các công ty “sân sau” để xử lý nợ xấu về mặt hìnhthức thì đến nay, hoạt động này buộc phải dừng lại Ngoài ra, các quy định cụ thể về tỷ lệ nợxấu bắt buộc của đơn vị mua nợ, phạm vi mua nợ cho phép của các công ty quản lý tài sản cũngnhư các yêu cầu mới về quy trình, thủ tục, hồ sơ mua bán nợ…mà Thông tư nêu ra sẽ ngăn chặncác trường hợp xử lý nợ ảo, đưa hoạt động mua bán nợ vào khuôn khổ và đi vào thực chất Điềunày đặt cơ sở cho việc thúc đẩy quá trình xử lý nợ xấu của hệ thống ngân hàng, đưa tỷ lệ nợ xấutoàn hệ thống về mức dưới 3% như mục tiêu của NHNN

Có thể nói, Thông tư 09/2015/TT-NHNN phản ánh những nỗ lực không ngừng của NHNNnhằm từng bước hoàn thiện môi trường pháp lý về hệ thống ngân hàng, tạo thuận lợi cho hoạtđộng của các TCTD tại Việt Nam

2.1.2 Các văn bản pháp luật có liên quan

Ngoài văn bản về quy chế mua bán nợ của các TCTD, hoạt động mua bán nợ tại Việt Namcòn bị điều chỉnh bởi một số văn bản sau:

Luật doanh nghiệp

Luật các TCTD

Thông tư số 19/2013/TT-NHNN và Thông tư số 14/2015/TT-NHNN: ngày 06/09/2013,NHNN ban hành Thông tư 09/2013/TT-NHNN quy định về việc mua, bán và xử lý nợ xấu củaCông ty quản lý tài sản của các TCTD Việt Nam (VAMC) Đây là văn bản quy định toàn diện

về các khía cạnh liên quan đến việc mua bán nợ giữa VAMC và NHTM Sau đó, ngày28/8/2015, NHNN tiếp tục ban hành Thông tư số 14/2015/TT-NHNN về sửa đổi bổ sung một sốđiều của Thông tư 19/2013/TT-NHNN

Quyết định số 843/QĐ-TTg về Phê duyệt đề án “Xử lý nợ xấu của hệ thống các TCTD”

và đề án “Thành lập công ty quản lý tài sản của các TCTD Việt Nam”

Nghị định số 69/2016/NĐ-CP về điều kiện kinh doanh dịch vụ mua bán nợ

2.2 Các tổ chức tham gia hoạt động mua bán nợ tại Việt Nam

2.2.1 Công ty Quản lý nợ và khai thác tài sản (AMC) thuộc các NHTM

Ở các thị trường phát triển, bên cạnh các định chế tài chính như ngân hàng thương mại,quỹ đầu tư, quỹ hưu trí, các công ty chuyên quản lý mua bán nợ luôn tồn tại Ở Việt Nam, kháiniệm “Công ty Quản lý nợ và khai thác tài sản” chính thức ra đời năm 2001 từ Quyết định số150/2001/QĐ-TTg ngày 05/10/2001 của Thủ tướng Chính phủ về việc thành lập công ty Quản

lý nợ và khai thác tài sản trực thuộc NHTM

Tính đến nay, các AMC ở Việt Nam có khoảng 20 công ty Quản lý nợ và khai thác tài sảnthuộc sở hữu 100% vốn của các NHTM, do đó AMC nhận được sự hỗ trợ lớn từ công ty mẹ vềtài chính, nhân sự và thương hiệu AMC đầu tiên được thành lập vào năm 1995 (VietcombankAMC), các AMC được thành lập nhiều nhất vào năm 2009, 2010 Mặc dù xuất hiện từ lâunhưng mô hình AMC chưa thực sự phát triển ở Việt Nam và phụ thuộc rất lớn vào định hướngphát triển của công ty mẹ Ngoài ra, có khá nhiều công ty tư nhân/cổ phần được thành lập nhằmthực hiện một số chức năng của AMC như: Tư vấn thủ tục thu hồi nợ, xử lý nợ, đòi nợ

Về vốn điều lệ: đa số các AMC có vốn điều lệ từ vài chục đến vài trăm tỷ đồng Chỉ cóAMC của ngân hàng Eximbank có số vốn trên 1000 tỷ đồng

2.2.2 Công ty TNHH mua bán nợ Việt Nam – DATC

Với mục tiêu xử lý các khoản nợ tồn đọng và tài sản không cần dùng, chờ thanh lý, vật tư

ứ đọng kém, mất phẩm chất (gọi tắt là nợ và tài sản tồn đọng) góp phần lành mạnh hóa tình hìnhtài chính doanh nghiệp, thúc đẩy quá trình sắp xếp và chuyển đổi các DNNN, Thủ tướng Chìnhphủ đã kí Quyết định số 109/2003/QĐ-TTg ngày 05/06/2003 thành lập Công ty Mua bán nợ vàtài sản tồn đọng của doanh nghiệp Công ty chính thức đi vào hoạt động từ ngày 01/01/2004.Ngày 29/04/2014 Công ty đã chính thức chuyển đổi thành Công ty TNHH MTV Mua bán nợViệt Nam (DATC) do nhà nước làm chủ sở hữu Trong những ngày đầu thành lập, Công ty chỉ

có 5 phòng ban với hơn 20 cán bộ, hầu hết là những cán bộ có nhiều kinh nghiệm trong lĩnh vựctài chính được điều động về từ Cục Tài chính Doanh nghiệp - Bộ Tài chính Sau hơn 10 nămxây dựng và phát triển, đến nay Công ty đã có hơn 150 cán bộ.

a Giới thiệu về công ty

Tên đầy đủ bằng tiếng Việt: Công ty TNHH Mua bán nợ Việt Nam

Tên đầy đủ bằng tiếng Anh: Vietnam Debts and Asset Trading Corporation – DATC

Địa chỉ: số 51 phố Quang Trung, quận Hai Bà Trưng, thành phố Hà Nội, Việt Nam

Vốn điều lệ: 6.000.000.000.000 (Sáu nghìn tỷ đồng)

b Mục tiêu hoạt động của công ty

- Hỗ trợ quá trình tái cơ cấu, sắp xếp, chuyển đổi sở hữu DNNN

- Bảo toàn và phát triển vốn chủ sở hữu nhà nước đầu tư tại DATC và vốn của DATC đầu

tư tại các doanh nghiệp khác

- Hoàn thành các nhiệm vụ khác do chủ sở hữu nhà nước giao

2.2.3 Công ty Quản lý tài sản – VAMC

Vấn đề tìm kiếm một mô hình xử lý nợ xấu phù hợp cho Việt Nam đã được đặt ra từ năm

2011, khi bắt đầu có những dấu hiệu cảnh báo về mức nợ xấu tăng cao của hệ thống ngân hàng

và những hệ lụy của nó đối với nền kinh tế Năm 2012 yêu cầu này càng trở lên cấp bách bởikhối nợ xấu ngày càng lớn và làm ảnh hưởng đến tăng trưởng kinh tế Những tháng đầu năm

2013, nợ xấu tiếp tục xu hướng tăng và tình hình cũng không khả quan mặc dù các TCTD đã cónhững biện pháp tự xử lý nhằm giảm nợ xấu Trước tình hình đó, Công ty Quản lý tài sản(VAMC) được thành lập và hoạt động theo Nghị định 53/2013/NĐ-CP của Chính phủ, Quyếtđịnh số 843/QĐ-TTg của Thủ tướng chính phủ và Quyết định số 1459/QĐ-NHNN của NHNNViệt Nam

a Giới thiệu về công ty

Tên đầy đủ bằng tiếng Việt: Công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên quản lý tài sảncủa các TCTD Việt Nam

Tên đầy đủ bằng tiếng Anh: Vietnam Asset Management Company – VAMC

Địa chỉ: trụ sở chính số 22 Hàng Vôi, phường Lý Thái Tổ, quận Hoàn Kiếm, thành phố HàNội

Vốn điều lệ: 2.000.000.000.000 (Hai nghìn tỷ đồng)

b Tổng quan về hoạt động của VAMC

VAMC là công cụ đặc biệt của Nhà nước nhằm góp phần xử lý nhanh nợ xấu, lành mạnhhóa tài chính, giảm thiểu rủi ro cho các TCTD, doanh nghiệp và thúc đẩy tăng trưởng tín dụng

hợp lý nền kinh tế VAMC hoạt động theo nguyên tắc lấy thu bù chi, không vì mục tiêu lợinhuận; công khai, minh bạch; hạn chế rủi ro và chi phí trong xử lý nợ xấu.

VAMC là doanh nghiệp đặc thù, được tổ chức dưới hình thức công ty trách nhiệm hữu hạnmột thành viên do Nhà nước sở hữu 100% vốn điều lệ, cơ chế tài chính và tiền lương theo cơchế của Doanh nghiệp Nhà nước hạng đặc biệt

Từ ngày 1/10/2013, VAMC đã chính thức mua nợ xấu của các TCTD theo kế hoạch đượcNHNN phê duyệt hàng năm Sau khi mua nợ xấu, VAMC thực hiện tổng hợp, phân loại, đánhgiá và xây dựng mục khoản nợ xấu để áp dụng các biện pháp thu hồi nợ có hiệu quả như đônđốc thu hồi, khởi kiện, cơ cấu nợ, bán nợ, bán tài sản bảo đảm hoặc ủy quyền cho các TCTD thuhồi nợ

2.3 Thực trạng nợ xấu của hệ thống Ngân hàng thương mại Việt Nam

Nợ xấu tại các NHTM Việt Nam không phải mới phát sinh trong những năm gần đây, màthực chất đã tích tụ từ nhiều năm trước Khi tình hình kinh tế vĩ mô xấu đi, hoạt động sản xuấtkinh doanh trì trệ, thì cũng là lúc nợ xấu nảy nở như nấm sau mưa Nợ xấu có xu hướng gia tăng

từ năm 2007 và được đặc biệt quan tâm từ cuối năm 2011 Giai đoạn 2008 – 2011, tốc độ tăngtrưởng tín dụng bình quân là 26,56%, nhưng tốc độ tăng trưởng nợ xấu lại ở mức 51%

Biểu đồ 2.1 Tỷ lệ nợ xấu của hệ thống NHTM Việt Nam giai đoạn 2007 – 6/2017

vấn đề đặc biệt nghiêm trọng gây ra bất ổn tài chính quốc gia, các NHTM phải tự xử lý nợ xấuthông qua trích lập dự phòng rủi ro tín dụng theo quy định hoặc phát mãi tài sản bảo đảm hoặctái cơ cấu lại nợ vay

Năm 2011, lần đầu tiên NHNN chủ động công bố tỷ lệ nợ xấu trong các ngân hàng Nợxấu bắt đầu gia tăng về giá trị lên 85.625 tỉ đồng, chiếm 3,07% tổng dư nợ Đồng thời, cácNHTM bắt đầu gặp khá nhiều trục trặc về thanh khoản và kết quả hoạt động kinh doanh chữnglại Đây là hậu quả tất yếu của: chính sách tiền tệ chặt chẽ, thận trọng và có phần thắt chặt; nợxấu tích tụ từ nhiều năm trước được bùng phát; và tình trạng doanh nghiệp làm ăn thua lỗ trởnên phổ biến Giai đoạn này các ngân hàng sử dụng nhiều giải pháp siết chặt thẩm định kháchhàng vay vốn; giãn, hoãn, giảm nợ

Trước tình hình đó, năm 2012 bùng nổ tỷ lệ nợ xấu, đồng thời xuất hiện “hỏa mù” về sốliệu nợ xấu Đến hết năm 2012, theo công bố của NHNN tỷ lệ nợ xấu là 4,08% với số tuyệt đối

là 118.408 tỷ đồng Cho dù theo các tổ chức đánh giá độc lập thì con số thực tế cao hơn nhiều.NHNN chỉ tập trung củng cố thanh khoản hệ thống ngân hàng, lành mạnh hóa hoạt động tàichính, tái cơ cấu tổ chức, tăng cường quản trị hệ thống ngân hàng…để tiến đến xử lý nợ xấutoàn diện

Năm 2013, có thời điểm nợ xấu tại các TCTD của Việt Nam tăng mạnh tới 23,73% so vớinăm 2012 Lúc này, nợ xấu thật sự là mối đe dọa đến an ninh hệ thống ngân hàng và ổn định tàichính quốc gia Nợ xấu đã ngày càng xấu lẫn vượt tầm kiểm soát của từng ngân hàng Tính đếnngày 31/12/2013, tỷ lệ nợ xấu trong toàn ngành ngân hàng Việt Nam là 3,61%, giảm gần 1% sovới đầu năm 2013

Năm 2014, một năm tích cực và chủ động xử lý nợ xấu, tỷ lệ nợ xấu toàn ngành là 3,25%.Theo báo cáo của các TCTD, đến cuối tháng 7/2014, tổng nợ xấu nội bảng là 162,2 nghìn tỷđồng, chiếm 4,11% tổng dư nợ Và nợ xấu của hệ thống ngân hàng có xu hướng tăng nhanhtrong các tháng đầu năm 2014 do tình hình kinh tế vĩ mô chưa được có nhiều cải thiện, hoạtđộng sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp còn khó khăn, TCTD áp dụng chuẩn mực mới vềphân loại nợ chặt chẽ hơn để phản ánh chính xác hơn chất lượng tín dụng và thực trạng nợ xấu,

từ đó thúc đẩy xử lý nợ xấu

Trong năm 2015, hoạt động xử lý nợ xấu cũng được tăng cường giúp kéo giảm tỷ lệ nợxấu xuống còn 2,55% tương ứng 117.198 tỷ đồng

Đầu năm 2017, tỷ lệ nợ xấu của ngành là 2,46% Đến cuối tháng 6/2017, tỷ lệ nợ xấu trong

hệ thống ngân hàng là 2,55% Nếu tính cả 250 nghìn tỷ đồng nợ xấu VAMC đang giữ, tỷ lệ nợxấu là 6,7%