I AM ĐÀN BÀ ÁNH TRĂNG : GÓC NHÌN PHÂN TÂM HỌC

Giải cấu trúc “I am đàn bà” dưới góc nhìn phân tâm học không chỉ đơn thuần là phân tích về sex – libido – tính dục, mà còn là sự khám phá những vô thức trong con người. Có như vậy, ta mới có cái nhìn toàn vẹn hơn về thông điệp, giá trị của tác phẩm. Kết cấu tác phẩm của rất độc đáo. Cốt truyện không được kể theo trình tự thời gian thường thấy. Đó là sự đan xen giữa lời dẫn của tác giả và những ký ức của nhân vật về những chuyện xảy ra. Chỉ đến khi đọc hết tác phẩm người đọc mới tự hình dung rõ cốt truyện, hiểu rõ hơn về hoàn cảnh, tính cách, số phận của nhân vật hiện lên trong từng chi tiết của tác phẩm.

“I am đàn bà” của Y Ban ra đời đã tạo ra nhiều ý kiến trái chiều: khen có, chê có Tác phẩm bị thu hồi vì bị kết án là dâm thư Tuy vậy tác phẩm vẫn được người đọc tiếp nhận dưới nhiều góc nhìn khác nhau Bài viết này đi theo hướng tiếp nhận giải cấu trúc tác phẩm, để từ đó giải mã những thông điệp đằng sau hiển ngôn văn bản mà nhà văn muốn gửi gắm trong tác phẩm

GIẢI CẤU TRÚC “I AM ĐÀN BÀ” CỦA Y BAN

Cùng với hàng loạt các tác phẩm gây tiếng vang của các nhà văn

nữ hậu hiện đại như “ Bóng Đè” của Đỗ Hoàng Diệu, “Cánh Đồng Bất Tận” của Nguyễn Ngọc Tư…thì “I’m Đàn Bà” của nhà văn nữ Y Ban cũng đã làm xôn xao dư luận Tác phẩm này được nhà xuất bản Phụ Nữ

in và phát hành Sau đó được in lại, rồi bị tịch thu Vì thế nên tác phẩm

đã làm nhiều độc giả tò mò muốn đọc, coi thử Y Ban đã viết cái gì trong

đó mà bị kết án là dâm thư, là sex, nên mới bị tịch thu và cấm phát hành như vậy

Hiển ngôn của văn bản, ta thấy “I am đàn bà” đậm chất sex Nhưng nếu chỉ “đọc đơn giản” như vậy thì làm thế nào để thấy được những giá trị đằng sau của những câu chữ, chi tiết được Y Ban đưa vào tác phẩm Trong một cuộc phỏng vấn trên báo về tập truyện “I am đàn

bà”, Y Ban đã nói: “Tôi dùng sex làm phương tiện và mục đích để

truyền tải ý đồ của mình” Như vậy, nhà văn đã đề cập đến yếu tố sex

như một yếu tố nổi của tảng băng chìm – ý nghĩa của tác phẩm Muốn hiểu rõ “phần chìm” đó thì người đọc phải tiến hành giải cấu trúc của tác phẩm, mà bài viết dưới đây đi theo hướng giải cấu trúc dưới góc nhìn phân tâm học

Giải cấu trúc “I am đàn bà” dưới góc nhìn phân tâm học không chỉ đơn thuần là phân tích về sex – libido – tính dục, mà còn là sự khám phá những vô thức trong con người Có như vậy, ta mới có cái nhìn toàn vẹn hơn về thông điệp, giá trị của tác phẩm

Kết cấu tác phẩm của rất độc đáo Cốt truyện không được kể theo trình tự thời gian thường thấy Đó là sự đan xen giữa lời dẫn của tác giả

và những ký ức của nhân vật về những chuyện xảy ra Chỉ đến khi đọc hết tác phẩm người đọc mới tự hình dung rõ cốt truyện, hiểu rõ hơn về hoàn cảnh, tính cách, số phận của nhân vật hiện lên trong từng chi tiết của tác phẩm

Mở đầu truyện với những chi tiết tưởng như không ăn nhập gì với toàn bộ câu chuyện, nhưng từ đó ta mới thấy rõ về lòng nhân hậu, thương người, phẩm chất tốt đẹp của nhân vật “thị” Trong một lần thị đi kiếm mật ong trong rừng thì gặp một đứa bé mới sinh, bị bỏ rơi Lúc đầu thị tưởng nó đã chết nên đã rất đau đớn, khóc vật vã Thị khóc vì lòng thương cảm, vì bản năng tình người vô thức trong con người thị -một người mẹ Sau đó, chính tình thương và sự chăm sóc của thị đã cứu sống đứa bé Dù nhà thị rất nghèo, thị và chồng đã có một lũ con đang

sống trong cảnh cùng cực nghèo đói, nhưng thị vẫn sẵn lòng dang tay đón nhận đứa bé làm con Những chi tiết đó đã khẳng định được tình thương người, sự chất phác và phẩm chất hiền hậu chính là bản chất con người tốt đẹp của thị Thị còn là một người phụ nữ giàu đức hy sinh vì chồng con để xuất khẩu lao động với hy vọng cuộc sống gia đình khá hơn Thị cũng là một người tháo vát, chu đáo khi làm việc cho nhà chủ

Những ý nghĩa của tác phẩm được tập trung khai thác ở các chi tiết, sự việc khi thị đi xuất khẩu lao động, làm thuê cho nhà chủ Tuy là người xa lạ, chỉ làm thuê nhưng thị cũng cảm thấy khó chịu trước sự vô tâm của những đứa con đối với người cha đang nằm liệt giường Hầu hết thời gian của thị trong ngày là sự cô độc Thị làm hết việc nhà, rồi xem tivi, rồi lại đối diện với bốn bức tường Từ lúc sang làm thuê thị chưa bao giờ được ra ngoài, thị chỉ tiếp xúc với vợ con ông chủ nhưng

vì bất đồng ngôn ngữ nên đó cũng chưa phải là sự giao tiếp bình thường Phần lớn thời gian thị tiếp xúc với ông chủ Nhưng ông chủ lại nằm bất động, không thể giao tiếp Một con người rơi vào hoàn cảnh như thị ắt

sẽ phát điên mất! Và trong hoàn cảnh như thế, thị đã chọn một giải pháp đơn giản: độc thoại với chính mình, đối thoại với ông chủ - nhưng thực chất cũng là tự phân thân độc thoại Thị nói chuyện rất tự nhiên như chính trong vô thức của con người thị - một người hiền lành, chất phác Chính nhờ sự giao tiếp này của thị đã làm cho thị không còn cảm giác cô độc, no cũng góp phần giúp ông chủ dần bình phục

Người vợ đi làm, giao cả trách nhiệm chăm sóc người chồng cho thị, từ công việc vệ sinh, tắm rửa, đến ăn uống Thị đã làm công việc một cách xuất sắc và được người vợ, tức người chủ thuê thị rất tin cậy Thị hoàn thành tốt công việc không chỉ là nhiệm vụ mà còn xuất phát từ lòng thương người trong thị Thị sẵn lòng xoa bóp cho ông chủ, chăm sóc tận tình bằng cả tấm lòng của người dành cho người dù cho các việc

đó không nằm trong hợp đồng của thị với chủ Nhờ vào sự săn sóc tận tình của thị mà ông chủ từ một người bất động đã dần có cảm xúc Tình thương, sự chăm sóc đã đánh thức cảm xúc trong vô thức của người đàn ông kia: ông chủ đã bắt đầu có cảm xúc từ đôi mắt, rồi đến biết khóc Khóc được tức là bản năng sống của con người đã trỗi dậy, ý thức được

xung quanh: “Biết khóc rồi là có cảm giác con người rồi, không vô tri

vô giác nữa” Thị rất vui vì thị đã làm được một việc có ích: giúp ông

chủ dần tỉnh lại

Khi được bà chủ tin tưởng giao cho việc tắm rửa, vệ sinh cho ông chủ thì thị đã tiếp xúc với thân thể trần truồng của một người đàn ông xa

lạ Lúc đầu thị cũng cảm thấy xấu hổ, ngượng ngùng vì nói cho cùng thị cũng có đầy cảm xúc của một người đàn bà khi đứng trước thân thể một

người đàn ông – dù cho người đó bị nằm bất động: “Kỳ đến cái chỗ

“con giống con má” thì thị ngập ngừng Mặt thị đỏ dựng lên.” Nó

khiến thị nghĩ rất nhiều khi chăm sóc đến “cái đó” của ông chủ Đến những chi tiết này ta mới thấy được cái hay của Y Ban khi miêu tả những tâm trạng, xúc cảm bên trong con người Tác giả dường như rất

am hiểu về bản năng libido tính dục, về vô thức trong mỗi con người, để

từ đó xây dụng, lý giải những hành động của nhân vật

Về phía ông chủ, lâu nay ông chỉ tồn tại như một sinh thể sống bình thường, thì nay được sự chăm sóc ân cần của thị, nhất là việc chăm sóc, vệ sinh cho “cái đó” từ lâu đã xụi lơ thì nay lại bùng sức sống, đã làm cho ông đang dần sống lại với đúng bản năng đàn ông của mình Chính thị đã vô tình đánh thức bản năng tính dục, đánh thức bản năng sống của một người đàn ông tưởng như bại liệt hoàn toàn mà y học đã

bó tay Thị đã đánh thức cái vô thức bản năng tính dục kia để đem lại những ý thức ban đầu về sự sống và những cảm xúc của người đàn ông

Về phía bà chủ, lúc ban đầu còn quan tâm, chăm sóc chồng, nhưng

từ khi giao phó hoàn toàn cho thị chăm sóc thì sự quan tâm ít dần đi, có chăng quan tâm ở việc kiểm tra vào cuối ngày, qua camera quan sát tình hình Có lẽ tình cảm bà chủ dành cho ông chủ chỉ con là tình nghĩa vợ chồng Qua camera, ắt hẳn hàng ngày bà đều chứng kiến được việc thị chăm sóc cho chồng như thế nào, kể cả việc tắm rửa Nhưng chỉ đến khi

bà chứng kiến cảnh làm tình của thị với chồng qua camera thì lúc này

phản ứng bản năng của một người phụ nữ, người vợ trỗi dậy: “Nửa đêm

hôm đấy thị đã bị bà chủ túm tóc lôi dậy Bà chủ vừa khóc vừa hét lên

be be và đấm đá thị túi bụi.” Hành động của thị đã động đến phản ứng

libido trong bà chủ Bà đã ghen, tức tối khi chứng kiến một người đàn

bà khác chủ động làm chuyện ấy với chồng bà Lâu nay nhu cầu libido của bà đối với chồng không được đáp ứng, bà đã kìm nén nó xuống đối

với người chồng Thế mà nay thị lại đánh thức lòng ghen tuông của bà chủ Bà đã phản ứng dữ dội, tức thì, như một phản xạ bản năng trong vô thức: đang nửa đêm tìm đến thị để trừng trị và báo cảnh sát bắt thị Đó cũng là phản ứng tự nhiên của một người vợ, một người đàn bà

Còn về phía thị, Y Ban đã đi sâu vào khai thác những phản ứng, tâm trạng, xúc cảm trong sâu thẳm con người thị Thị đã có rất nhiều cảm xúc khi “cái đó” của ông chủ bắt đầu có phản ứng Ban đầu là một

sự ngỡ ngàng: “Thị giật thột khi dưới tay thị có sự khác lạ.”, rồi ngượng

ngùng của một người đàn bà, rồi vui mừng vì như vậy là ông chủ đã sắp khỏi bệnh Đó là tâm trạng đầy tình người của thị Nhưng sau đó, chính bản năng vô thức của một người đàn bà đã khiến cho thị có những hành

động, xảm xúc trong vô thức: “Thị nắm tay vào con giống và nín thở để

nghe Thị nghe rõ tiếng đập thùm thụp của trái tim thị Và thị cũng cảm nhận thấy sự lớn dần lên của con giống.” Nếu trong lúc khác thị

sẽ chẳng bao giờ dám làm như vậy Nhưng lúc này đây, chỉ có thị và một người đàn ông trần truồng mà lâu nay thị vẫn chăm sóc “Cái đó” của ông chủ bình phục đã tác động đến toàn bộ tâm trí, hành vi của thị

Libido lâu nay bị dồn nén trong thì giờ cũng được dịp trỗi dậy: “Thị

nhìn đăm đắm vào nó như bị thôi miên…Người thị bỗng nóng bừng Thị thấy máu trong người thị chảy rào rào…Thị bỏ chạy ra khỏi phòng Thị ngồi xuống nghế và thấy da mặt mình tê bần” Dù bản năng tính dục

trỗi dậy nhưng thị vẫn còn đó ý thức của một người đàn bà có chồng Thị cố gắng dùng ý chí để chiến thắng dục vọng kia Nhưng khổ nổi,

với một người đàn bà khoẻ mạnh như thị mà lâu nay vẫn chỉ đối diện với mấy bức tường và người đàn ông bại liệt kia thì làm sao thị chịu được, nhất là khi “cái đó” của ông chủ kia đã có sức sống Bản năng vô thức kia vẫn luôn tồn tại, âm ỉ trong thị, bởi vì thị vẫn là một người đàn

bà có đầy đủ những xúc cảm, kể cả bản năng tính dục nguyên thuỷ Nó

ám ảnh thị ngay cả trong giấc mơ: “Thị nằm mộng có một người đàn

ông hôn thị khiến cho cảm xúc thèm khát của thị đang ngủ im bật dậy.

… Thị tỉnh giấc trong ngất ngây của sự khát thèm.” Trong thị có sự đấu

tranh mãnh liệt giữa ý thức và vô thức bản năng Và cuối cùng cái bản năng vô thức kia, sự thèm khát kia đã chiến thắng Thị mộng mị đi vào phòng ông chủ trong vô thức để trút bỏ hết quần áo và thoả mãn sự thèm khát cháy bỏng âm ỉ trong thị lâu nay Y Ban đã miêu tả rất tinh tế những phức cảm của một người đàn bà ở trong hoàn cảnh như thị Nhà văn đã có ý thức để lý giải cho những hành vi của nhân vật thị Trong những hoàn cảnh nào đó, chính bản năng vô thức libido đã điều khiển hành vi của con người Và nếu xem xét đánh giá hành vi của thị trong hoàn cảnh đó thì ta mới có thể thấu hiểu được: thị đã thoả mãn được khát vọng của mình, và cũng giúp người đàn ông kia thực hiện được bản năng của “cái đó” của người đàn ông Bởi khi “cái đó” của ông ta đã

bình phục và “đang cất cao đầu chờ thị”, tức là những ham muốn, sức

sống bên trong người đàn ông của ông ta được đánh thức Thị đã thoã mãn cho chính mình và giúp ông chủ thoả mãn Thị hành động theo bản

năng chứ ngờ đâu người ta lại kết tội thị “phạm tội quấy rối tình dục

ông chủ” Đánh thức, giải quyết nhu cầu bản năng của con người trong

trường hợp này cũng là một hành vi nhân đạo Hiểu và lý giải được căn nguyên những hành vi của nhân vật như vậy ta mới thấy được ý nghĩa của tác phẩm

Làm thế nào tự bào chữa để thoát tội trước toà? Một người phụ nữ nông dân như thị làm sao có thể nói lý để tự bào chữa Thị đã chọn phương án sẽ yêu cầu trình chiếu lại đoạn băng trong đó có những hành động trần truồng của thị với ông chủ, điều này sẽ rất khủng khiếp vì thị

là một người phụ nữ mà phải phơi bày trước mọi người những hình ảnh

đó Nhưng hơn hết thị sẽ cho mọi người thấy được sự chăm sóc của thị

đã làm cho ông chủ dần hồi phục thế nào Thị chỉ muốn họ hiểu cho nỗi thống khổ của đàn bà, thị chỉ muốn trở về với chồng con Trong suy

nghĩ lời nói trước toà, thị chọn câu nói “I am đàn bà” mà thị đã lắp ghép

trí nhớ và buột miệng nói ra Câu nói của thị quả là không giống ai Nhưng nó hàm chứa rất nhiều ý nghĩa Đó là một sự khẳng định, biện minh, tự bào chữa của thị trước toà, trước mọi người Đó cũng là tiếng nói của những người phụ nữ rơi vào hoàn cảnh như thị Còn phán quyết đối với thị: thông cảm hay phê phán? Tuỳ thuộc vào cách nhìn nhận của mỗi người Nhưng quan trọng hơn hết đó là tiếng nói của vô thức tự khẳng định mình, tự bào chữa cho hành động của một người phụ nữ: “I

am đàn bà” Đó cũng là tiếng nói của nữ quyền luận mà Y Ban đã gửi gắm vào tác phẩm

Tác phẩm văn học có nhiều tầng nghĩa, nhiều cách hiểu khác nhau Giải cấu trúc tác phẩm là quá trình giải mã các thông tin hiển ngôn của văn bản theo các hướng tiếp cận để khám phá được các tầng ý nghĩa của

văn bản tác phẩm Đối với “I am đàn bà”, một khi người đọc giải mã

được các chi tiết mang đậm yếu tố sex thì sẽ “thấy” được ý nghĩa và thông điệp tác phẩm của tác phẩm: Khi con người có tình yêu thương, chăm sóc đối với nhau thì những điều kỳ diệu sẽ xuất hiện Y Ban đã thành công khi xây dựng câu chuyện và chuyển tải thông điệp, có chăng

vì nhà văn đã miêu tả sex một cách trần trụi nên tác phẩm đã không được tiếp nhận rộng rãi Tuy gặp trắc trở nhưng những giá trị nhân đạo bên trong chính là yếu tố quan trọng giúp tác phẩm sống được trong lòng người đọc

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Y Ban, “I am đàn bà”, http://vnthuquan.net/truyen/truyen.aspx? tid=2qtqv3m3237nqn2nvnmn31n343tq83a3q3m3237nvn

2 S Freud, Phân tâm học nhập môn, NXB ĐHQG Hà Nội, 2002.

3 TS Châu Minh Hùng (2014), Bài giảng “Giải cấu trúc và chủ nghĩa hậu hiện đại”, ĐH Quy Nhơn

ÁNH TRĂNG CỦA NGUYỄN BẢN NHÌN TỪ GÓC ĐỘ

PHÂN TÂM HỌC

Phân tâm học là khoa học phân tích tâm lý chiều sâu của con người trong tính bản chất của nó với hoàn cảnh và đặc biệt là vô thức và tình dục Là ông tổ của phân tâm học – Freud đã tạo nên bước tiến mới trong ngành phân tích tâm lí con người Ngày nay phân tâm học đã ảnh hưởng sâu rộng đến tư tưởng của con người hiện đại, bao gồm nhiều lĩnh vực khác nhau, trong đó, có văn học nghệ thuật

Nhiều nhà văn trẻ hiện đại đã vận dụng lí thuyết phân tâm học vào sáng tác các tác phẩm văn học và coi đó là một thủ pháp nghệ thuật độc đáo Họ đã sử dụng các lý thuyết một cách nhuần nhuyễn, đa dạng, có biến hóa, tích hợp và sáng tạo trên cơ sở nền tảng của lý thuyết Phân tâm học để đem lại hiệu quả nghệ thuật mới mẻ cho tác phẩm

Đối với văn học, từ hệ qui chiếu phân tâm học qua cách xây dựng tính cách

và hình tượng trong tác phẩm văn học ta nhận thấy nhiều điều mới lạ Ta có thể ít nhiều biết rằng nhà văn đã tự giác hoặc không tự giác đề cập đến vấn đề sâu kín nhất của con người Qua cách viết của nhà văn, các hình tượng, chi tiết tác phẩm

ta phần nào lí giải những câu hỏi mà trước đây ta không có câu trả lời hoặc chỉ trả

lời một cách cảm tính Vì vậy tôi đã phân tích tác phẩm “ của Nguyễn Bản nhìn

từ góc độ phân tâm học”

1 Lý thuyết chung

Trước khi đi vào tác phẩm “Ánh trăng” của nhà văn Nguyễn Bản từ góc

nhìn tham chiếu phân tâm học, ta điểm qua một số khái niệm và các phức cảm trong phân tâm học.

1.1 Khái niệm “Tâm thần bộ”

Khái niệm Tâm thần bộ có ba topiques hoạt động và chi phối lẫn nhau Ba topiques đó là: cái siêu ngã mà trung tâm là tiềm thức, cái tôi mà trung tâm của

nó là ý thức, cái đó mà trung tâm của nó là vô thức (được xem là bản năng tính

dục).

Cái đó tức là cái khát dục, mang bản chất ích kỉ, trẻ con; topique này bị chi

phối bởi nguyên tắc khoái lạc, không thể trì hoãn bởi những ham muốn tức thời.

Cái tôi là bộ phận có tổ chức của nhân cách, là người hòa giải cái đó và cái

siêu tôi Cái tôi tìm kiếm những giải pháp thỏa hiệp để dẹp yên xung đột giữa cái

đó và cái siêu tôi.

Cái siêu ngã là siêu thức, nó vượt lên trên bản năng tình dục và ý thức tự

ngã để duy trì truyền thống và các lý tưởng đạo đức xã hội Nó vừa kiềm chế sự thôi thúc của “khát vọng dục tính”, mặt khác thúc giục ý thức bảo trì đạo đức cá nhân và xã hội.

Trong cuộc sống hằng ngày thì cái siêu ngã chi phối mọi hoạt động, còn giữa cái tôi và cái đó luôn xảy ra những xung đột mâu thuẫn Và chính những

mâu thuẫn đó đã dẫn đến ba hệ quả lớn Hệ quả thứ nhất, nếu ý thức thắng vô thức thì con người bình thường, sẽ có những hành vi chuẩn mực đi đúng với đạo đức xã hội Hệ quả thứ hai, nếu vô thức thắng ý thức thì bản năng tính dục sẽ trỗi dậy, lấn áp ý thức của con người và dẫn đến những đòi hỏi xác thịt có khi dẫn đến

sự suy đồi tính dục Hệ quả thứ ba là khi ý thức và vô thức tạm thời hòa hoãn, cọ xát dằng co nhau thì dẫn đến tình trạng rối loạn tâm lí, bất bình thường.

1.2 Các phức cảm liên quan

Sau khái niệm tâm thần bộ còn có những phức cảm cần làm rõ là: khái niệm mặc cảm tính dục ấu thơ, khái niệm mặc cảm hoạn và khái niệm mặc cảm Oedipe