Với riêng nội dung “Cách thức vậnđộng và phát triển của sự vật hiện tượng” - GDCD 10 đây là nội dung rất quantrọng thực chất đây chính là quy luật “sự thay đổi về lượng dẫn đến sự thay đ
Trang 11 Mở đầu
1.1 Lí do chọn đề tài
Môn GDCD ngày càng được quan tâm nhiều hơn bởi đây là môn học dạycho học sinh quan điểm sống, kỹ năng sống, thái độ sống sao cho đúng đắn nhất,chuẩn mực nhất Tư tưởng, lối sống, đạo đức ở một bộ phận không nhỏ học sinhđang ngày càng xuống cấp, lệch lạc nghiêm trọng chính vì vậy mà bộ GD&ĐT
và cả xã hội đang rất quan tâm đến bộ môn GDCD, năm học 2016 – 2017 là nămhọc đầu tiên môn GDCD được đưa vào thi THPT Quốc gia là một minh chứngcho vai trò quan trọng của bộ môn Chính vì vậy càng đòi hỏi giáo viên bộ mônGDCD phải không ngừng tìm cách đổi mới phương pháp dạy học để giúp học
sinh dễ tiếp thu, vận dụng kiến thức bộ môn trong học tập, trong cuộc sống [1].
Nhiều nội dung của bộ môn là những nội dung khó dạy với giáo viên, khóhọc đối với học sinh điển hình những nội dung cơ bản về triết học duy vật biệnchứng trong chương trình GDCD lớp 10 Với riêng nội dung “Cách thức vậnđộng và phát triển của sự vật hiện tượng” - GDCD 10 đây là nội dung rất quantrọng (thực chất đây chính là quy luật “sự thay đổi về lượng dẫn đến sự thay đổi
về chất” trong triết học duy vật biện chứng) tuy nhiên giáo viên thường gặpnhiều khó khăn trong quá trình giảng dạy vì học sinh thường khó nắm bắt hếtđược các khái niệm rất mới và trừu tượng trong bài học Với kinh nghiệm trongcác năm dạy học của mình tôi nhận thấy cần phải làm sao để học sinh phát huyhết được trí tưởng tượng, sức sáng tạo đồng thời phải tạo cho học sinh thực sựhứng thú trong quá trình học tập thì mới có được kết quả dạy và học tốt
Ngày nay với sự bùng nổ của CNTT, việc tìm kiếm thông tin, tư liệu phục
vụ cho dạy học đã trở nên đơn giản hơn Chính vì vậy việc vận dụng kiến thứcliên môn trong dạy học không còn là vấn đề khuyến khích nữa mà đã trở thànhvấn đề bắt buộc đối với mỗi giáo viên Việc vận dụng kiến thức liên môn trongdạy học những năm gần đây rất được quan tâm và khuyến khích tuy vậy chúngtôi nhận thấy rằng các tài liệu giáo khoa hướng dẫn cho việc dạy học liên mônnói chung, bộ môn GDCD nói riêng còn rất hạn chế nên việc tự nghiên cứu, đúcrút kinh nghiệm của giáo viên là việc làm rất cần thiết và quan trọng
Xuất phát từ những nguyên nhân trên đây chúng tôi chọn đề tài sáng kiến
kinh nghiệm: Kinh nghiệm dạy học hiệu quả bài 5 “Cách thức vận động và phát triển của sự vật hiện tượng – GDCD 10” thông qua việc vận dụng kiến thức liên môn.
Trang 21.2 Mục đích nghiên cứu
Đề tài nghiên cứu giúp giáo viên có thêm một kinh nghiệm, một minh họa
rõ nét và cụ thể trong việc dạy học hiệu quả bài “Cách thức vận động và pháttriển của sự vật hiện tượng”
Đề tài nghiên cứu là một tài liệu khoa học trả lời cho câu hỏi: Vận dụngkiến thức liên môn như thế nào để dạy học tốt bài “Cách thức vận động và pháttriển của sự vật hiện tượng”
1.3 Đối tượng nghiên cứu
Đề tài nghiên cứu một số nội dung của các môn học khác (toán học, vật lý,hóa học, văn học, sinh học ) có liên quan đến quy luật “sự biến đổi về lượngdẫn đến sự biến đổi về chất” đồng thời nêu bật lên được ý nghĩa của nó trongviệc dạy và học bài “Cách thức vận động và phát triển của sự vật hiện tượng –GDCD 10”
1.4 Phương pháp nghiên cứu
+ Phương pháp nghiên cứu lý luận: Tìm hiểu, nghiên cứu tài liệu về các
vấn đề liên quan đến đề tài
+ Phương pháp điều tra – quan sát: Quan sát, thăm dò thực trạng để nắm
bắt được suy nghĩ của học sinh trong học tập bài “Cách thức vận động và pháttriển của sự vật hiện tượng” với những phương pháp, cách thức dạy học khácnhau
+ Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Tổ chức dạy thực nghiệm và đối
chứng tại một số lớp học cụ thể để xem xét tính khả thi và hiệu quả của các biệnpháp Kết quả thực nghiệm sư phạm được xử lý bằng phương pháp thống kêtoán học trong khoa học giáo dục
+ Phương pháp thống kê toán học: Xử lí số liệu thu được sau quá trình
thực nghiệm sư phạm
1.5 Những điểm mới của SKKN
Xuất phát từ dự án dạy học “ Vận dụng kiến thức liên môn trong dạy họcbài: Cách thức vận động và phát triển của sự vật hiện tượng” (tham gia dự thi
và đạt giải cấp tỉnh trong năm học trước) tác giả đã tiếp tục nghiên cứu, áp dụngvào thực tiễn dạy học, đúc rút kinh nghiệm để hoàn thành đề tài nghiên cứu.Những điểm mới của đề tài đó là:
+ Làm rõ cơ sở lí luận của vấn đề nghiên cứu
+ Đa dạng hóa nội dung liên môn áp dụng trong dạy học bài: Cách thứcvận động và phát triển của sự vật hiện tượng
Trang 3+ Rút ra những kinh nghiệm, bài học cụ thể trong quá trình vận dụng đềtài vào dạy học.
2 Nội dung của sáng kiến kinh nghiệm
2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm
Quan điểm triết học Mac – Lê Nin cho rằng: con đường biện chứng của
quá trình nhận thức đó là “ từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng, từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn” Việc đổi mới phương pháp dạy học tựu chung lại
cũng với mục đích giúp cho người học nhận thức đúng nhất, nhanh nhất và hiệuquả nhất Điều đó có thể hiểu là đổi mới phương pháp dạy học không thể đingược hay tách rời quan điểm triết học nêu trên Thực tế là minh chứng rõ nhấtcho điều này, phương pháp dạy học truyền thống “thầy đọc, trò chép” là khônghiệu quả, không thích hợp bởi người dạy không đưa được đầy đủ những yếu tốtrực quan, những yếu tố thực tiễn cho người học từ đó người học không chủđộng tiếp thu kiến thức Việc học có thể được xem là một quá trình lâu dài đượctập hợp bởi nhiều con đường nhận thức, nếu học xong một nội dung nào đó màngười học không được yêu cầu hay hướng dẫn vận dụng vào các nội dung kháchay vào thực tiễn thì chưa đi hết con đường nhận thức
Quy luật “sự biến đổi về lượng dẫn đến sự biến đổi về chất” trong triếthọc duy vật biện chứng Mac– Lê Nin chỉ rõ rằng mọi sự phát triển của sự vậthiện tượng bao giờ cũng xuất phát từ sự thay đổi về lượng, lượng thay đổi dầnđến khi nào vượt qua giới hạn của độ mới dẫn đến sự thay đổi về chất Nội dung
và ý nghĩa của quy luật có vai trò quan trọng giúp học sinh hiểu được nhiều vấn
đề, nội dung của các môn học khác, chẳng hạn:
+ Với môn Toán học sinh hiểu được sự thay đổi về lượng như giá trị củađối số sẽ dẫn đến sự thay đổi về chất đó là tính đơn điệu (đồng biến hay nghịchbiến) của hàm số
+ Với môn Vật lý: Sự thay đổi về chất (từ chuyển động chậm dần đềusang chuyển động nhanh dần đều hay từ chất lỏng sang chất khí )
+ Với môn Địa lý: Giải thích hiện tượng hình thành và phát triển củabão
+ Với môn Sinh học: Hiểu được các tình trạng ô nhiễm môi trường, thayđổi mất cân bằng hệ sinh thái xuất phát từ sự thiếu hiểu biết, thiếu trách nhiệmcủa con người
Trang 4+ Với môn Lịch sử: Giải thích được vai trò, ý nghĩa lịch sử của các cuộccách mạng lớn
+ Với môn Hóa học: Việc hình thành chất mới qua các phản ứng hóahọc
+ Với môn Văn học: Giải thích được ý nghĩa nhân văn, những bài học
trong một số câu truyện, bài thơ hay những câu ca dao, tục ngữ, thành ngữ [1]
Con người ai cũng có những sở trường, sở đoản riêng Đối với học sinhthường có những yêu thích riêng cho mỗi môn học Việc khuyến khích học sinhlấy những ví dụ trong các môn học mà mình yêu thích để giải thích rõ các kháiniệm mới trong bộ môn GDCD sẽ giúp các em có nhiều hứng thú, tạo động cơgiúp các em tìm và hiểu sâu sắc các kiến thức môn học GDCD nói chung, bàihọc “Cách thức vận động và phát triển của sự vật hiện tượng nói riêng”
2.2 Thực trạng của vấn đề
Từ thực tiễn quá trình dạy học đồng thời thông qua việc tìm hiểu, điều tra
từ giáo viên và học sinh ở các trường THPT trên địa bàn; tổng hợp các thông tin
có được khi tìm hiểu trên các phương tiện thông tin tôi nhận thấy trong việc dạy
và học nội dung “Cách thức vận động và phát triển của sự vật hiện tượng” tồntại những thực trạng sau:
+ Đối với giáo viên:
- Phương pháp dạy học cũ vẫn được sử dụng nhiều Nhiều giáo viên trongquá trình dạy học môn GDCD nói chung, dạy học bài “Cách thức vận động vàphát triển của sự vật hiện tượng” nói riêng chưa thực sự quan tâm nhiều đến việcvận dụng kiến thức liên môn và thực tiễn áp dụng vào dạy học
- Giáo viên gặp nhiều khó khăn trong việc định hướng, dẫn dắt để học sinhnắm vững các khái niệm mới, nắm và hiểu được ý nghĩa của quy luật “lượngchất” Các bài tập áp dụng, các ví dụ vận dụng chưa phong phú, ít liên hệ vớithực tiễn
- Nhiều giáo viên vẫn ngại hoặc gặp khó khăn trong nghiên cứu các kiếnthức liên môn, cập nhật các vấn đề thời sự để đổi mới cách dạy học
+ Đối với học sinh:
- Nhiều học sinh cảm thấy trừu tượng, khó dẫn đến ngại, không hứng thú
khi học nội dung “Cách thức vận động và phát triển của sự vật hiện tượng”.
- Học sinh thường ít hoặc chưa biết cách để vận dụng những kiến thức thựctiễn, liên môn trong quá trình học tập
Trang 5- Học sinh thường nhầm lẫn và khó phân biệt được các khái niệm mới về
lượng và chất trong bài học Việc lấy các ví dụ minh họa chưa đa dạng, phụ
thuộc vào SGK và sự giúp đỡ của giáo viên
2.3 Các giải pháp giải quyết vấn đề
Ý thức được tầm quan trọng của việc vận dụng kiến thức liên môn tôi đã
áp dụng vào dạy học với đối tượng học sinh lớp 10 ban cơ bản, bài dạy “cáchthức vận động và phát triển của sự vật hiện tượng” Cách thức chuẩn bị và tổchức thực hiện cụ thể được trình bày dưới đây:
2.3.1 Chuẩn bị
Giáo viên: Ngoài kiến thức về chuyên môn, nghiên cứu kỹ SGK, SGV tôi
còn chuẩn bị thêm cho bài dạy như sau:
+ Nghiên cứu kỹ các vấn đề liên môn có liên quan đến bài học của cácmôn học toán học, vật lí, hóa học, sinh học, ngữ văn, lịch sử, địa lí…
+ Chuẩn bị các tư liệu, vi deo, hình ảnh sử dụng trong bài dạy
+ Chuẩn bị các phương tiện của nhà trường cần thiết sử dụng trong bàidạy như: Máy chiếu, ti vi …
Học sinh:
Tôi đã yêu cầu học sinh chuẩn bị trước cho bài học đó là: Ôn tập kiếnthức về tính đơn điệu của hàm số, chuyển động rơi tự do của vật, giải thích hiệntượng tự nhiên bão, các cuộc cách mạng lớn thành công ở Việt Nam và thế giới,các câu ca dao, tục ngữ, thành ngữ…
3.2.2 Tổ chức thực hiện
Sau quá trình chuẩn bị tôi đã tiến hành tổ chức dạy học bằng phương phápgiải quyết vấn đề đan xen hoạt động nhóm và thực hiện theo các bước sau :
Bước 1 : Kiểm tra bài cũ
Hoạt động của giáo viên Hoạt động của học sinh
+ GV ổn định tổ chức
+ GV nêu câu hỏi kiểm tra bài cũ:
Câu 1: Vì sao nói mâu thuẫn là ngồn gốc vận
động, phát triển của sự vật hiện tượng?
Câu 2: Bài tập 5 – SGK GDCD 10 trang 29.
+ GV: Nhận xét, đánh giá
+ GV: Dẫn dắt, giới thiệu bài mới:
Trong bài 4 phép biện chứng duy vật đã cho
+ Chuẩn bị tâm thế học tập.+ Trả lời câu hỏi của giáo viên
+ HS: Tiếp thu, rút kinh nghiệm+ HS: Hứng thú, có động lực để
Trang 6ta hiểu được nguồn gốc vận động, phát triển
của sự vật hiện tượng, nhưng sự vật hiện
tượng vận động, phát triển bằng cách nào,
như thế nào? Bài học mới sẽ giúp chúng ta
trả lời câu hỏi trên.
liên môn đã học từ các môn học khác
để tìm hiểu, thảo luận về những
thuộc tính của một số sự vật hiện
tượng:
Nhóm 1: Tích hợp kiến thức môn
Hóa học) Tìm hiểu những thuộc
tính cơ bản của nguyên tố đồng
(Cu)?
Nhóm 2: Tích hợp kiến thức môn
Hóa học) Tìm hiểu thuộc tính cơ
bản của nước (H2O)?
Nhóm 3: Tích hợp kiến thức môn
Ngữ Văn) Hãy nêu và nét hiểu biết
cơ bản về Truyện Kiều?
Nhóm 4: Tích hợp kiến thức môn
Lịch Sử) Hãy nêu những hiểu biết
cơ bản về cuộc khởi nghĩa Lam
Sơn?
- HS thảo luận, thống nhất nội dung
ghi ra giấy, các nhóm cử đại diện lên
+ Kí hiệu Cu, có hóa trị 2+ Nguyên tử lượng 64+ Nhiệt độ nóng chảy : 10830C+ Nhiệt độ sôi: 28800C
+ 70% diện tích của Trái Đất được nước
Trang 7- GV hướng dẫn học sinh nhận xét
những thuộc tính, đặc điểm tiêu biểu
của từng sự vật hiện tượng, để phân
biệt chúng cần dựa vào thuộc tính,
tính, đặc điểm trên nói lên chất
của sự vật hiện tượng? Vậy chất là
gì ?
- HS: Phát biểu
- GV: Cho HS tìm hiểu thêm một số
các ví dụ khác về khái niệm chất
như: ( Muối, đường, chanh, ớt…) để
học sinh khắc sâu kiến thức
- Học sinh thông qua hoạt động
nhóm, khái niệm đã học hiểu rõ vấn
đề, khắc sâu kiến thức về khái niệm
chất, tự lấy được các ví dụ minh họa
che phủ nhưng chỉ 0,3% tổng lượngnước trên Trái Đất nằm trong các nguồn
có thể khai thác dùng làm nước uống.+ Là chất lỏng, không màu, không mùi,không dẫn điện (nước nguyên chất).+ Nhiệt độ sôi 100 C0
Nhóm 3:
+ Truyện Kiều là truyện thơ được viết
bằng chữ Nôm theo nguyên tác truyện
Đoạn Trường Tân Thanh của Thanh
Tâm Tài Nhân (Trung Quốc)
+ Tác giả là đại thi hào Nguyễn Du+ Viết theo thể thơ lục bát, dài 3254 câu.+ Được xem là quốc thi của Việt Nam+ Nhân vật chính là Thúy Kiều, một côgái hồng nhan, bạc mệnh
Nhóm 4: Khởi nghĩa Lam Sơn
+ Là cuộc khởi nghĩa đánh đuổi quânMinh xâm lược nước ta
+ Do anh hùng dân tộc Lê Lợi lãnh đạo.+ Kết thúc bằng việc giành lại độc lậpcho nước Đại Việt và sự thành lậpnhà Hậu Lê
+ Thời gian 9 năm (1418 – 1427)
Khái niệm chất dùng để chỉ những thuộc tính cơ bản, vốn có của sự vật hiện tượng, tiêu biểu cho sự vật hiện tượng đó, phân biệt nó với các sự vật hiện tượng khác.
Bước 3: Tích hợp kiến thức liên môn (GDCD, TDTT, Quốc phòng, Địa lý) giúp học sinh tìm hiểu khái niệm lượng.
Hoạt động của GV và HS Nội dung trình chiếu, ghi bảng
GV hỏi : Những ví dụ trên nói
về điều gì của sự vật hiện
Trang 8lượng, quy mô, hình dáng, kích
thước, màu sắc… của một số sự
vật hiện tượng xung quanh
- Ví dụ 3: Xạ thủ Hoàng Xuân Vinh
- Trong loạt bắn trung kết ở Olympic 2016
xạ thủ Hoàng Xuân Vinh đạt tổng số điểm 202,5 hơn xạ thủ Almeida (Braxin) 0,4 điểm, xuất sắc giành huy chương vàng đầu tiên cho thể thao Việt Nam ở đấu trường Olympic.
Ví dụ 4: Dân số Việt Nam năm 2016
Trang 9Theo một thống kê mới nhất từ Tổng cục Dân số – Kế hoạch hóa gia đình (Bộ Y tế), tính đến ngày 1/7/2016, dân số nước ta đã chạm ngưỡng 91,7 triệu người, xếp thứ 8 châu Á và thứ 3 Đông Nam Á.
* Khái niệm lượng dùng để chỉ những thuộc tính vốn có của sự vật hiện tượng biểu thị trình độ phát triển (cao, thấp), quy mô (lớn, nhỏ), số lượng (ít, nhiều), tốc độ vận động (nhanh, chậm)…của sự vật và hiện tượng.
* Lượng không chỉ rõ được sự khác nhau giữa nó với cái khác.
* Tóm lại: Mỗi sự vật hiện tượng đều có chất và lượng đặc trưng của nó Chất và lượng luôn luôn thống nhất với nhau, chất nào thì lượng ấy.
Bước 4:Tích hợp kiến thức liên môn giúp học sinh tìm hiểu mối quan hệ giữa sự biến đổi về lượng và sự biến đổi về chất
Hoạt động của GV và HS Nội dung trình chiếu, ghi bảng
- GV: Đặt vấn đề: Vậy trong mỗi sự
vật hiện tượng chất và lượng có
quan hệ với nhau như thế nào?
- HS: Suy nghĩ, tìm cách trả lời
- GV: Dẫn dắt thông qua kiến thức
liên môn Ngữ Văn, giáo viên kể tóm
3.Quan hệ giữa sự biến đổi về lượng và
sự biến đổi về chất a) Sự biến đổi về lượng dẫn đến sự biến đổi về chất
Chiếu nội dung tóm tắt câu chuyện
- Con rắn vuông:
Anh chàng nọ tính khoác lác đã quen Bữa kia đi chơi về bảo vợ:
Trang 10tắt chuyện “Con rắn vuông” và đặt
câu hỏi: Bề ngang, bề dài của một
con rắn có thể thay đổi không? Trên
thực tế có con rắn vuông không?
- HS: Lắng nghe câu chuyện và trả
lời câu hỏi của giáo viên
- GV: Nhận xét, đánh giá và chốt lại
vấn đề:
Kích thước của con rắn (lượng) có
thể thay đổi nhưng nếu thay đổi đến
mức bề ngang bằng bề dài (vuông)
thì khi đó con rắn không còn là chính
nó nữa
- GV: Tiếp tục đặt câu hỏi:
Thông qua câu chuyện trên em rút ra
bài học gì và có liên hệ gì về mối
quan hệ giữa lượng và chất của sự vật
hiện tượng
- HS: Hiểu rằng không nên nói khoác
một cách quá đáng và tìm ra mối
quan hệ biện chứng giữa sự thay đổi
về lượng dẫn đến sự thay đổi về chất
GV: Tiếp tục đưa thêm các ví dụ
liên môn, ví dụ từ thực tiễn gợi mở,
dẫn dắt HS tìm ra được mối quan hệ
giữa sự biến đổi về lượng dẫn đến
sự biến đổi về chất
- Này mình ạ! Hôm nay tôi đi vào rừng trông thấy một con rắn, chao ôi, to đến là
to, dài đến là dài Bề ngang thì chắc chắn
là bốn mươi thước rồi, còn bề dài thì dễ đến hơn trăm thước.
Vợ không tin, nhưng cũng định trêu chồng một mẻ:
- Tôi nghe người ta nói có rắn dài đã
nhiều Nhưng làm gì có giống rắn dài như anh nói thế Tôi nhất định không tin.
- Chồng làm như thật:
- Thật quả có rắn như thế Dài hơn một trăm thước thì chẳng đến, nhưng tám mươi thì nhất định.
- Lần này tôi nói thật nhé Con rắn
dài đến bốn mươi thước, không kém một phân.
- Vợ bò lăn ra cười:
- Con rắn anh thấy, bề ngang đã chắc chắn là bốn mươi thước, bề dài cũng lại đến bốn mươi thước không kém một phân thì chẳng hoá ra là con rắn vuông à?
Ví dụ : tăng t 0 đến 100 o
Trang 11- GV: Yêu cầu học sinh thông
qua kiến thức môn Ngữ văn và hiểu
biết xã hội của mình hãy lấy thêm
một số ví dụ về những câu ca dao, tục
ngữ, danh ngôn nói lên mối quan hệ
giữa sự biến đổi về lượng dẫn đến sự
biến đổi về chất?
THPT
Cách thức biển đổi của lượng:
- Lượng biến đổi trước.
- Sự biến đổi của các sự vật hiện tượng bao giờ cũng bắt đầu từ sự biến đổi của lượng.
- Lượng biến đổi dần dần chỉ khi nào vượt quá giới hạn của độ mới tạo ra biến đổi về chất.
* Độ: Là giới hạn mà trong đó sự biến đổi về lượng chưa làm biến đổi về chất của sự vật hiện tượng.
* Điểm nút là điểm giới hạn mà tại đó sự biến đổi của lượng làm thay đổi chất của
sự vật hiện tượng.
b) Chất mới ra đời lại bao hàm một lượng mới tương ứng.
- Chất biến đổi sau
- Chất biến đổi nhanh tại điểm nút
- Chất mới ra đời thay thế chất cũ Khi chất mới ra đời lại hình thành một lượng mới phù hợp với nó.
+ Một số câu tục ngữ, ca dao liên quan đến sự biến đổi về lượng dẫn đến sự biến đổi về chất:
- Có công mài sắt có ngày nên kim
- Nước chảy đá mòn
- Cả giận mất khôn
- Tích tiểu thành đại
- Ngọc bất trác bất thành khí, nhân bất học bất tri lí…
Bước 5:Tổ chức cho học sinh nắm vững mối quan hệ biện chứng giữa lượng và chất thông qua các câu hỏi tích hợp kiến thức liên môn:
HĐTP 1: Thông qua kiến thức liên môn GDCD, Địa lý, Sinh học, Toán học, kiến thức thực tiễn giúp học sinh nắm vững quy luật sự biến đổi về lượng dẫn đến sự biến đổi về chất.
Hoạt động của GV và HS Nội dung trình chiếu, ghi bảng
- GV: Đưa ra một số ví dụ
thông qua trình chiếu hình ảnh
+ Ví dụ 1: Áp thấp nhiệt đới (ATNĐ) và bão:
Theo quy ước quốc tế thì:
