Xây dựng và sử dụng bản đồ giáo khoa điện tử trong dạy học lịch sử lớp 12 ở trường THPT

Đối với bộ môn Lịch sử, việc ứng dụng công nghệ thông tin CNTT với sự hỗ trợ của nhiều phần mềm dạy học phần mềmPowerpoint, phần mềm Flash… đã giúp giáo viên có thể tự xây dựng và giảngd

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA

TRƯỜNG THPT HOẰNG HÓA 2

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG BẢN ĐỒ GIÁO KHOA ĐIỆN TỬ TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ LỚP 12

MỤC LỤC

1.1 Lí do chọn đề tài 2

1.2.Tình hình nghiên cứu đề tài 3

1.3.Nhiệm vụ của đề tài 3

1.4.Phương pháp nghiên cứu 4

1.5.Phạm vi và đối tượng nghiên cứu đề tài 4

PHẦN II NỘI DUNG 2.1 Những lí luận chung về bản đồ giáo khoa trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông

5 2.2 Thực trạng của việc xây dựng và sử dụng BĐGKĐT trong dạy học lịch sử ở trườngTHPT

6 2.3 Xây dựng hệ thống bản đồ giáo khoa điện tử trong dạy học lịch sử ở trường THPT

7 2.4.Biện pháp thực hiện đề tài 10

2.5.Kết quả đạt được 14

PHẦN III KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 3.1.Kết luận 17

2.2.Kiến nghị 18

TÀI LIỆU THAM KHẢO 20

PHẦN I

MỞ ĐẦU 1.1 Lí do chọn đề tài

Việc khai thác, sử dụng các hình ảnh trực quan trong dạy học lịch sử ở nhàtrường phổ thông là một yêu cầu cần thiết trong dạy học bộ môn Bởi vì kiến thứclịch sử là những sự kiện đã xảy ra trong quá khứ, người học không thể trực tiếpquan sát sự kiện, vì vậy trong giảng dạy để dựng lại bức tranh của lịch sử đòi hỏigiáo viên phải vận dụng nhiều biện pháp khác nhau như tạo biểu tượng, sơ đồhoá, trực quan… Đặc biệt đối với những sự kiện là một cuộc chiến tranh, mộtcuộc khởi nghĩa hay một trận đánh giáo viên phải sử dụng đến phương pháp trựcquan trong dạy học, thông thường là khai thác các bản đồ dạy học

Thực tế dạy học lịch sử ở trường phổ thông hiện nay vẫn còn không ít giáoviên lên lớp “chay”, chỉ cung cấp kiến thức bài học mà không chú trọng đến vấn

đề khai thác các tranh, ảnh, bản đồ, đồ dùng dạy học khác

Ngày nay với sự phát triển mạnh mẽ của cuộc cách mạng khoa học-côngnghệ, nhiều thành tựu mới đã được ứng dụng rộng rãi trong đời sống xã hội,trong đó có ngành giáo dục Đối với bộ môn Lịch sử, việc ứng dụng công nghệ thông tin (CNTT) với sự hỗ trợ của nhiều phần mềm dạy học (phần mềmPowerpoint, phần mềm Flash…) đã giúp giáo viên có thể tự xây dựng và giảngdạy các tiết giáo án điện tử trên lớp, bước đầu tạo sự chuyển biến mới trong đổimới phương pháp dạy học(PPDH), điều có ý nghĩa đặc biệt với sự hỗ trợ củaphần mềm Powerpoint, giáo viên cũng có thể thiết kế, xây dựng các loại bản đồgiáo khoa điện tử (BĐGKĐT) phục vụ việc dạy học, nhằm nâng cao chất lượngdạy học bộ môn đồng thời có thể khắc phục sự “thiếu thốn” của bản đồ giáo khoalịch sử ở các trường phổ thông hiện nay

Tuy nhiên, việc ứng dụng CNTT trong dạy học lịch sử nói chung và xâydựng BĐGKĐT nói riêng còn rất hạn chế, giáo viên chỉ mới dừng lại ở việc đưakiến thức lên bài giảng, hoặc chèn thêm một vài hình ảnh để minh họa cho bàihọc Đối với những bài học có sử dụng các loại bản đồ để trình bày diễn biến củamột sự kiện, một cuộc chiến tranh, một chiến dịch… thì hầu hết giáo viên chưakhai thác được những tiện ích của phần mềm Power point để thiết kế, xây dựngBĐGKĐT phục vụ trong giảng dạy, nếu có sử dụng bản đồ thì giáo viên cũng chỉthực hiện thao tác Scan bản đồ giáo khoa rồi chiếu lên màn hình giống như một

hình ảnh Vì vậy hiệu quả của việc sử dụng CNTT trong xây dựng BĐGKĐTphục vụ dạy học bộ môn chưa cao

Xuất phát từ những lý do trên và từ thực tế giảng dạy ở cấp học, tôi chọn

nghiên cứu vấn đề “Xây dựng và sử dụng Bản đồ giáo khoa điện tử trong dạy học

Lịch sử lớp 12 ở trường THPT”, nhằm góp phần thực hiện việc đổi mới PPDH

lịch sử theo hướng tăng cường hoạt động nhận thức tích cực, chủ động, sáng tạocủa học sinh, nâng cao chất lượng dạy học bộ môn, hoàn thành mục tiêu mônhọc

1.2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Việc ứng dụng CNTT trong dạy học nói chung và sử dụng phần mềmPowerpoint trong thiết kế bài giảng điện tử nói riêng đã được nhiều nhà khoa học,nhiều tác giả nghiên cứu ở nhiều góc độ khác nhau, như các công trình:

- Công nghệ thông tin với việc dạy và học trong nhà trường Việt Nam, của

tác giả Lưu Lâm

- Đổi mới phương pháp giảng dạy bằng công nghệ thông tin - xu thế của

thời đại, của tác giả Quách Tuấn Ngọc.

- Sử dụng phần mềm Microsoft Powerpoint trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông của tác giả Nguyễn Thị Côi, Đoàn Văn Hưng.

- Bài giảng điện tử và quy trình thiết kế bài giảng điện tử trong dạy học,

của tác giả Lê Công Triêm

Tuy nhiên việc ứng dụng CNTT mà cụ thể là sử dụng phầm mềmPowerpoint để xây dựng BĐGKĐT trong dạy học lịch sử đến nay vẫn chưa đượcnghiên cứu Vì vậy việc nghiên cứu, tìm hiểu vấn đề xây dựng và sử dụngBĐGKĐT trong dạy học lịch sử là một vấn đề vừa có ý nghĩa về lý luận dạy học,vừa có ý nghĩa thực tiễn phục vụ công tác dạy và học của bộ môn ở trường phổthông hiện nay

1.3 Nhiệm vụ của đề tài

- Xây dựng và sử dụng BĐGKĐT trong dạy học lịch sử ở trường phổthông trước hết là nhằm thực hiện chủ trương của Bộ GD-ĐT về việc ứng dụng

CNTT trong dạy học nhằm đổi mới PPDH, nâng cao chất lượng dạy học, trong

đó có bộ môn lịch sử

- Việc nghiên cứu đề tài sẽ góp phần vào việc giải quyết những khó khăn,thiếu hụt về nguồn bản đồ phục vụ trong dạy học, bổ sung vào nguồn tư liệugiảng dạy bộ môn lịch sử ở nhà trường phổ thông

- Mặc khác, việc xây dựng hệ thống BĐGKĐT giúp giáo viên, học sinh rènluyện kỹ năng thực hành, tự xây dựng đồ dùng để phục vụ dạy học bộ môn

- Đề tài còn là một nguồn tài liệu tham khảo để giáo viên giảng dạy lịch sửtìm hiểu, nghiên cứu và ứng dụng trong dạy học

1.4 Phương pháp nghiên cứu

- Thực hiện đề tài này, tôi sử dụng tổng hợp các phương pháp nghiên cứuthuộc lĩnh vực khoa học giáo dục: nghiên cứu tài liệu Tâm lý học, giáo dục học,

Lý luận dạy học và Lý luận dạy học lịch sử, phương pháp điều tra xã hội học,phương pháp thống kê trong toán học

- Tiến hành sưu tầm, xử lý các tài liệu, các nguồn kiến thức lịch sử có liênquan đến vấn đề nghiên cứu: bản đồ, tranh ảnh, các thước phim tư liệu, các tàiliệu

1.5 Phạm vi và đối tượng nghiên cứu đề tài

- Phạm vi nghiên cứu đề tài được giới hạn trong chương trình Lịch sử ViệtNam lớp 12- Chương trình chuẩn

- Đối tượng nghiên cứu: giáo viên dạy Lịch sử và học sinh lớp 12 trườngTHPT Hoằng Hóa 2

PHẦN II NỘI DUNG 2.1 Những lý luận chung về bản đồ giáo khoa trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông

2.1.1 Bản đồ giáo khoa lịch sử là gì?

Còn theo Từ điển thuật ngữ lịch sử phổ thông: Bản đồ lịch sử là loại bản

đồ (thế giới hay Việt Nam) được vẽ với tỷ lệ nhỏ (treo tường, trong sách giáo khoa, át lát…) phản ánh một giai đoạn, một hiện tượng, sự kiện lịch sử.

Bản đồ giáo khoa lịch sử có thể hiểu là những bản đồ được sử dụng trongmục đích giảng dạy bộ môn lịch sử, thể hiện kiến thức lịch sử trong sách giáokhoa, mỗi bản đồ biểu hiện một đơn vị kiến thức sự kiện lịch sử nhất định gắnvới những không gian (địa danh, tên nước, khu vực, lãnh thổ…) và thời gian khácnhau, tương ứng với trình độ nhận thức nhất định, và không thể dùng một bản đồ

để giảng dạy cho nhiều trình độ

2.1.2 Các loại bản đồ giáo khoa lịch sử.

Bản đồ giáo khoa lịch sử trong dạy học có rất nhiều loại khác nhau, nhưng

về cơ bản trong dạy học lịch sử ở phổ thông hiện nay có các loại bản đồ giáokhoa chủ yếu sau:

- Loại bản đồ lịch sử theo phạm vi biểu hiện: bản đồ biểu hiện toàn thếgiới; bản đồ biểu hiện châu lục; bản đồ biểu hiện khu vực; bản đồ biểu hiện quốcgia;…

- Loại bản đồ lịch sử theo đặc điểm sử dụng: Bản đồ giáo khoa treo tường;bản đồ giáo khoa để bàn

- Loại bản đồ lịch sử theo nội dung, bao gồm:

+ Loại bản đồ lịch sử chung: phản ánh lịch sử của một quốc gia hay một sốnước ở một thời điểm nhất định của quá trình phát triển lịch sử

+ Loại bản đồ tổng hợp: phản ánh những biến cố lịch sử, thường là sự thayđổi về lãnh thổ trong một thời kì nào đó Nó cũng phản ánh những thời điểm,những yếu tố nối tiếp nhau trong sự phát triển của hiện tượng lịch sử đang học

+ Loại bản đồ phân tích (bản đồ chuyên đề): trình bày về một sự kiện, mộtvấn đề hay một mặt của quá trình lịch sử.

2.1.3 Ý nghĩa của bản đồ giáo khoa lịch sử.

- Quá trình tiếp thu kiến thức của học sinh bao giờ cũng gắn liền với việchình thành những biểu tượng (hình ảnh) cụ thể trong óc học sinh Do đó, bản đồlịch sử khi đem lại cho học sinh những biểu tượng về không gian, hoàn cảnh địa

lý của sự kiện lịch sử sẽ làm chỗ dựa vững chắc cho học sinh dần dần nắm đượcnhững nét khái quát, điển hình từ đó làm cơ sở để hình thành khái niệm lịch sử

- Bản đồ lịch sử tham gia tích cực vào việc nâng cao chất lượng dạy họclịch sử ở trường phổ thong

- Bản đồ giáo khoa lịch sử thể hiện hoàn cảnh tự nhiên và xã hội xảy ra sựkiện, giúp học sinh hình thành biểu tượng về không gian và thời gian xảy ra sựkiện lịch sử một cách dễ dàng

- Bản đồ lịch sử góp phần quan trọng vào việc phát triển tư duy lịch sử(phân tích, khái quát, giải thích các hiện tượng lịch sử…)

- Bản đồ giáo khoa lịch sử có khả năng khôi phục quá khứ một cách chânthực

Như vậy việc sử dụng bản đồ giáo khoa trong dạy học lịch sử có ý nghĩalớn trong việc tái tạo lại sự kiện kiến thức lịch sử cho học sinh, đặc biệt là đối vớinhững kiến thức về một chiến dịch, một cuộc khởi nghĩa, …

2.2 Thực trạng của việc xây dựng và sử dụng BĐGKĐT trong dạy học lịch

sử ở trường THPT

Thực tế dạy học ở cấp phổ thông nói chung và dạy học lịch sử nói riêngtrong những năm gần đây để đổi mới PPDH theo hướng phát huy tính tích cực,chủ động, sáng tạo của người học thì có nhiều con đường, biện pháp khác nhau,trong đó việc ứng dụng CNTT vào trong giảng dạy, cũng được xem là một hìnhthức để đổi mới PPDH theo hướng hiện đại Tuy nhiên vấn đề sử dụng CNTTvào trong dạy học nói chung và dạy học lịch sử nói riêng trong các trường phổthông hiện nay vẫn còn nhiều mặt tồn tại Hầu hết các giáo viên nếu có ứng dụngCNTT trong dạy học thì cũng chỉ dừng lại ở việc soạn và dạy một vài tiết ở các

bài nghiên cứu kiến thức mới, còn hầu như ít quan tâm đến việc ứng dụng CNTTvào việc kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh Điều đó đã làm hạn chếnhững tính năng của việc ứng dụng CNTT trong dạy học bộ môn.

Tuy nhiên việc soạn giảng bằng giáo án điện tử của giáo viên chỉ dừng lại

ở mức độ khai thác những hiệu ứng thông thường, những chức năng đơn giản củaphần mềm để truyền tải nội dung bài giảng theo một chiều: giáo viên tự thiết kế,trình bày bài giảng trên Powerpoint theo kiểu “thầy enter, trò chép”… Còn đốivới một số tiết học có sử dụng đến bản đồ thì hầu như giáo viên chưa khai thácđược những tiện dụng của phần mềm Powerpoint để thiết kế, xây dựngBĐGKĐT,gây mất hứng thú trong học tập của học sinh đối với bài giảng, … vìthế cũng khó phát triển được năng lực tư duy, thực hành của người học

Như vậy, trên thực tế việc ứng dụng CNTT trong dạy học nói chung và dạyhọc lịch sử nói riêng đã được giáo viên sử dụng ở những mức độ khác nhau trongbài học, còn vấn đề sử dụng CNTT để xây dựng các BĐGKĐT phục vụ việc dạyhọc bộ môn thì ít được quan tâm, hoặc có xây dựng và sử dụng nhưng còn hạnchế về mặt kỹ thuật và những tính năng của CNTT

Qua tìm hiểu thì nguyên nhân của những tồn tại trên là do việc xây dựng,thiết kế BĐGKĐT trong dạy học bộ môn liên quan đến nhiều thao tác về mặt kỹthuật: “xóa cũ, tạo mới”, nguồn bản đồ khó tìm, mất nhiều thời gian, giáo viên

“ngại”…

2.3 Xây dựng hệ thống bản đồ giáo khoa điện tử trong dạy học lịch sử ở trường THPT

2.3.1 Hệ thống các bản đồ giáo khoa trong chương trình lịch sử 12

Hệ thống lược đồ trong sách giáo khoa (SGK) lịch sử 12 chương trìnhchuẩn đã có nhiều cải tiến về chất lượng và số lượng so với SGK cũ Đây làphương tiện trực quan quy ước được sử dụng phổ biến và có ý nghĩa rất lớn trongviệc tạo biểu tượng về không gian, hoàn cảnh địa lý - nơi diễn ra sự kiện lịch sử.Nội dung Lịch sử Việt Nam lớp 12 từ năm 1919 đến năm 2000 trong SGKchương trình chuẩn có một số lược đồ mà giáo viên có thể xây dựng, thiết kế lại

trên phần mềm Powerpoint rồi đổ màu và bổ sung, tạo hiệu ứng động cho nhữngnội dung cần thiết khi đưa vào bài giảng (tức là xây dựng BĐGKĐT) gồm:

- “Lược đồ phong trào Xô viết Nghệ - Tĩnh” xác định phạm vi diễn ra cuộc

đấu tranh đỉnh cao của nhân dân ta trong phong trào cách mạng 1930-1931 ở haitỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh

- “Lược đồ Khu giải phóng Việt Bắc” xác định phạm vi và địa danh của 6

tỉnh trong khu giải phóng Việt Bắc – hình ảnh thu nhỏ của nước Việt Nam độclập

- “Lược đồ Chiến dịch Việt Bắc thu-đông năm 1947” xác định về phạm

vi lãnh thổ của khu giải phóng Việt Bắc, những địa danh TD Pháp tấn công cáchmạng và những địa danh quân ta tấn công và giành thắng lợi

- “Lược đồ chiến dịch Biên giới thu-đông năm 1950” xác định rõ địa danh

và phạm vi của những tỉnh biên giới giáp với Trung Quốc có trong chiến dịch,xác định vị trí của “Hành lang Đông – Tây” do Pháp-Mĩ thiết lập và địa danhdiễn ra những trận đánh lớn trong chiến dịch

- “Lược đồ hình thái chiến trường Đông – Xuân 1953-1954” xác định rõ

vị trí, địa danh của 5 hướng tiến công của quân đội ta trong chiến cuộc Đông –Xuân 1953-1954, xác định chiến trường Đông Dương trong cuộc kháng chiếnchống TD Pháp

- “Lược đồ diễn biến chiến dịch Điện Biên Phủ 1954” xác định vị trí, địahình của Điện Biên Phủ là một lòng chảo, có sân bay Mường Thanh, cách bố trícác phân khu và cứ điểm của địch ở Điện Biên Phủ, làm rõ những địa thế hiểmyếu của Điện Biên Phủ

- “Lược đồ phong trào “Đồng khởi” ở miền Nam” chủ yếu xác định

những địa danh diễn ra phong trào “Đồng khởi” diễn ra rộng khắp các tỉnh miềnNam

- “Lược đồ trận Vạn Tường-Quảng Ngãi (8-1965)” xác định vị trí của thônVạn Tường-Quảng Ngãi, các điểm tấn công của địch ở Vạn Tường

- “Lược đồ diễn biến cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân 1975” phảnánh phạm vi và quy mô của cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân 1975 với 3

chiến dịch lớn: Chiến dịch Tây Nguyên, Chiến dịch Huế-Đà Nẵng, Chiến dịch

Hồ Chí Minh

Ngoài ra, trên cơ sở sưu tầm ở nhiều nguồn khác nhau, giáo viên có thểkhai thác và xây dựng một số BĐGKĐT khác rất cần thiết để phục vụ việc dạyhọc bộ môn mà trong chương trình SGK không trình bày, như Lược đồ Hànhtrình tìm đường cứu nước của Nguyễn Ái Quốc; Lược đồ Chương trình khai thácthuộc địa lần thứ hai của TD Pháp; Lược đồ diễn biến cách mạng Tháng Tám1945,…

2.3.2 Yêu cầu của việc xây dựng BĐGKĐT

Việc xây dựng BĐGKĐT trong dạy học bộ môn cần phải tuân thủ nhữngyêu cầu cơ bản về mặt sư phạm sau:

- Phải xác định những kiến thức cơ bản của bài học cần được thể hiện trênBĐGKĐT nhằm đảm bảo việc xây dựng và sử dụng bản đồ có tác dụng tích cựctrong việc góp phần đổi mới PPDH và nâng cao hiệu quả bài học Lịch sử

- Các nội dung thể hiện trên bản đồ phải được chọn lọc nhằm đảm bảo tínhchính xác, tính vừa sức, phải đảm bảo tính trực quan, tính thẩm mỹ và phản ánhđược trình tự diễn biến của sự kiện lịch sử (trình tự thời gian và các diễn biếntương ứng thường được thể hiện sẵn và đồng thời trên các loại bản đồ in hoặc vẽtrên giấy)

- BĐGKĐT phải được thiết kế khoa học, dễ sử dụng

Ngoài ra, cần tránh những biểu hiện lạm dụng kỹ thuật hoặc đơn giản hoátrong khâu thiết kế BĐGKĐT khi sử dụng các ứng dụng CNTT (sao chép bản đồcủa nước ngoài ở trên Internet hay scan lại bản đồ trắng đen trong SGK để sửdụng trực tiếp dưới dạng ảnh tĩnh mà ít chú ý chất lượng hình ảnh và không xử lýcho phù hợp với yêu cầu cụ thể của bài học)

2.3.3 Quy trình xây dựng BĐGKĐT trong dạy học lịch sử

Để đảm bảo về mặt khoa học, có tính sư phạm và đảm bảo sự thống nhấttrong việc xây dựng BĐGKĐT thì cần tuân thủ theo quy trình thiết kế sau:

- Nắm vững mục đích, yêu cầu của tiết học về giáo dưỡng, giáo dục vàphát triển học sinh (điều này đã được xác định trong giáo án lên lớp)

- Dựa vào chương trình sách giáo khoa để xác định bản đồ cần trình bàyhoặc sưu tầm qua Internet, sách báo đối với những bản đồ không có trong sáchgiáo khoa nhưng rất cần thiết đối với tiết học.

- Xác định những kiến thức cơ bản của diễn biến sự kiện cần thể hiện trênbản đồ; sưu tầm, chọn lọc các nguồn tư liệu liên quan đến diễn biến của sự kiệnđược trình bày trên bản đồ: văn bản, số liệu, tranh ảnh, phim tư liệu

- Tiến hành xử lý bản đồ từ dạng tĩnh sang dạng động tương ứng với diễnbiến của những sự kiện lịch sử được trình bày trên bản đồ sang dạng kỹ thuật sốnhờ vào một số phần mềm hỗ trợ: ACD.See, Photoshop, Hero

- Dự kiến số slide thích hợp với số lượng đối tượng được lựa chọn để trìnhdiễn trên bản đồ

- Tiến hành xây dựng và xem trước (có đối chiếu với giáo án) để điềuchỉnh các slide, kiểu và thời gian trình diễn các hiệu ứng cho hợp lý hơn với kếhoạch sư phạm của giáo án

2.4 Biện pháp thực hiện đề tài

Xây dựng và sử dụng BĐGKĐT trong dạy học mục 3: Hoạt động của Nguyễn Ái Quốc của mục II Phong trào dân tộc dân chủ ở Việt Nam từ năm

1919 đến năm 1925 trong bài 12 “Phong trào dân tộc dân chủ ở Việt Nam từ năm

1919 đến 1925”, SGK lớp 12– Chương trình chuẩn

Nội dung bài học thuộc tiết 17 theo phân phối chương trình lịch sử lớp 12,

khi dạy mục 3: Hoạt động của Nguyễn Ái Quốc, chúng tôi sử dụng BĐGKĐT để

giảng dạy

Nội dung xây dựng và cách sử dụng BĐGKĐT của mục 3: Hoạt động của

Nguyễn Ái Quốc

Trước hết, cần xác định những kiến thức nào trong bài cần được thể hiệntrên bản đồ:

+ Hoạt động của Nguyễn Ái Quốc từ năm 1911 đến 1917

+ Hoạt động của Nguyễn Ái Quốc trên đất Pháp

+ Hoạt động của Nguyễn Ái Quốc tại Liên Xô

+ Hoạt động của Nguyễn Ái Quốc tại Trung Quốc