Sử dụng sơ đồ trong giảng dạy các bài học lịch sử ở trường THPT

Mở đẩu bài diễn ca, Người đãrăn dạy các thế hệ con cháu nước nhà :"Dân ta phải biết sử ta Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam" Môn Lịch sử được đưa vào chương trình giáo dục nói chung,

MỤC LỤC

Trang

MỤC LỤC 3

I. III- Mục đích nghiên cứu: 7 II. IV - Đối tượng nghiên cứu: 8 III. + Đề tài xoay quanh nghiên cứu 2 quá trình : 8 IV. - Quá trình chuẩn bị và giảng dạy các bài học lịch sử của giáo viên 8

V. - Quá trình học tâp lịch sử của học sinh Chủ yếu là học sinh các lớp 12 8

VI. III - Phương pháp, tác dụng khi sử dụng sơ đồ vào bài học lịch sử: 10

VII. IV- Kết quả khi sử dụng sơ đo vào các bài giảng lịch sử: 16

Phần ba : KẾT LUẬN CHUNG 20

VIII. I NHỮNG KINH NHIỆM KHI SỬ DỤNG SƠ ĐỒ LỊCH SỬ 20

Phần một : MỘT SỐ VẨN ĐỀ LÝ LUẬN

I- Lý do chọn để tài:

Trong các môn học ở trường phổ thông, môn lịch sử có vai trò rất quan trọng trong việc giáo dục nhân cách, đạo đức, nhân sinh quan, thế giới quan cho học sinh Học lịch sử, thế' hệ trẻ hiểu được cuội nguồn dân tộc, biết được quá khứ của tổ tiên

Từ những hiểu biết về quá khứ, học sinh hiểu rõ truyền thống dân tộc, tự hào với thành tựu dựng nước và giữ nước của tổ tiên, xác định được nhiệm vụ trong hiện tại

và có thái độ, hành động đúng đắn để hướng tới tương lai Nhân biết được tẩm quan trọng của lịch sử, ngay từ năm 1942, lãnh tụ Hồ Chí Minh đã viết tác phẩm "Lịch sử nước ta", một bài diễn ca gồm 104 câu thơ lục bát nhằm khơi dây lòng yêu nước, tinh thẩn đoàn kết, niềm tự hào dân tộc cho quẩn chúng nhân dân Qua đó khích lệ quẩn

chúng nhân dân đứng lên theo Đảng làm cách mạng Mở đẩu bài diễn ca, Người đãrăn dạy các thế hệ con cháu nước nhà :

"Dân ta phải biết sử ta Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam"

Môn Lịch sử được đưa vào chương trình giáo dục nói chung, bên cạnh việc

giáo dục cho học sinh đạo lí "Uống nước nhớ nguồn", giáo dục tư tưởng, đạo đức, lối

sống cho thế hệ trẻ - những chủ nhân tương lai của đất nước, nó còn đóng vai tròquan trọng trong việc phát triển trí tuệ, giúp học sinh hiểu biết phong phú về văn hoá,khoa học xã hội, khoa học tự nhiên, của không chỉ đất nước Việt Nam mà còn của

cả thế giới Nhất là trong giai đoạn hiện nay, khi đất nước đang trong quá trình đổimới, giao lưu, hội nhâp với thế giới thì việc giáo dục tình yêu quê hương, đất nước, lítưởng cách mạng, giáo dục ý thức trách nhiệm trong việc bảo tồn, giữ vững bản sắcdân tộc lại càng trở lên quan trọng hơn bao giờ hết

Môn lịch sử đóng một vai trò và vị trí quan trọng như vây, tuy nhiên một thực

tế đáng buồn là trong những năm gẩn đây, do nhân thức và quan niệm sai lệch về vịtrí, chức năng của môn lịch sử trong đời sống xã hôi, trong giáo dục đã làm cho kếtquả học tập và giảng dạy của bô môn bị giảm sút nghiêm trọng Tình trạng học sinhkhông biết những sự kiên lịch sử phổ thông, không nhớ nổi những kiến thức lịch sử cơbản, nhớ sai hoặc nhẩm lẫn kiến thức lịch sử đã trở lên phổ biến Minh chứng rõ ràngnhất cho điều này là qua các kì thi, nhất là kì thi Đại học - Cao đẳng chất lượng môn

sử rất thấp Thấp đến lỗi nhiều người coi đó là môt "thảm hoạ", bởi có qúa nhiều thí

sinh sau 12 năm học hành khi đi thi chỉ nhận được điểm 0, điểm 1, điểm 2 của mônlịch sử

Do có kết quả thấp đến mức đáng báo động như vậy nên cứ sau mỗi kì thi, cácnhà nghiên cứu, các chuyên gia giáo dục, các giáo viên ở các cấp học khác nhau lại

đi tìm hiểu nguyên nhân dẫn tới "thảm hoạ" trên của môn Lịch sử Theo ý kiến của

cá nhân tôi, nguyên nhân dẫn tới thực trạng đáng buồn đó của môn Lịch sử là do :

Thứ nhất, tâm lí của học sinh và phụ huynh trong nhiều năm trở lại đây đang

coi môn lịch sử là "mônphụ", cho nên đã xem nhẹ việc học sử.

Thứ hai là, chương trình lịch sử hiện nay còn quá nặng, vốn kiến thức quá

nhiều trong khi thời lượng giảng dạy lại ít Chương trình sách giao khoa theo ý kiếnđánh giá của các chuyên gia thì còn chưa hấp dẫn, chưa hay nên chưa kích thích đượchứng thú của người học

Thứ ba là, không ít những người làm công tác quản lí, lãnh đạo của các nhà

trường cũng chưa có quan điểm thật đúng đắn về vị trí, chức năng của môn Lịch sử

Có cái nhìn chưa thật khách quan, công bằng với môn Lịch sử nói riêng và các môn

xã hội nói chung, nên chưa quan tâm đúng mức tới môn Lịch sử và các môn học xãhội khác Trong hệ thống các nhà trường phổ thông hiện nay hẩu như chỉ ưu tiên cho

các môn Toán, Lý, Hoá và phẩn nào là Văn, Anh Môn Lịch sử chỉ được coi là "môn

phụ" Điều này đã gây tâm lí không tốt, gây trở ngại cho các giáo viên làm công tác

giảng dạy lịch sử

Thứ tư là, hiện nay có một bô phận không nhỏ giáo viên giảng dạy lịch sử chưa

ý thức hết về vai trò, vị trí và tẩm quan trọng của môn học mà mình đang giảng dạy

Họ chưa tâm huyết với bộ môn, soạn bài còn chưa chu đáo, phương pháp dạyhọc và khả năng truyền thụ kiến thức còn chưa sâu sắc, dẫn tới tình trạng giờ học khôkhan, cứng nhắc Bài học chỉ nặng về việc cung cấp các sự kiên, các số liêu đã có sẵntrong sách giáo khoa Phương pháp dạy học phổ biến mà nhiều giáo viên sử dụng vẫn

là phương pháp "truyền thống" : Thầy đọc - Trò chép Kiến thức lịch sử trong sách

giao khoa thì rất nhiều, phong phú, đa dạng nhưng giáo viên vẫn truyền đạt mộtchiều, nhồi nhét kiến thức, sa đà vào những chi tiết vụn vặt khiến cho học sinh cảm

thấy nhàm chán trong lĩnh hội kiến thức Hẩu hết học sinh khi học môn lịch sử đều

cố gắng học thuộc lòng và nhớ từng sự kiện mà không có khả năng khái quát hoá cảtiến trình lịch sử, cả một giai đoạn lịch sử Chính điều nay đã gây nên tâm lí chán họclịch sử, sợ học lịch sử ở các em

Qua những năm tháng trực tiếp giảng dạy môn lịch sử, tôi nhân thấy lịch sử làmôn học tương đối khô khan, kiến thức nhiều, sách giáo khoa viết dài, nội dungchương trình có quá nhiều sự kiện, quá nhiều khái niệm nên học sinh rất khó nhớ, rấtkhó có thể khái quát để từ đó đánh giá, nhân xét, phân tích bản chất của các sự kiện,các quá trình lịch sử

Làm thế nào để giúp học sinh tiếp thu kiến thức lịch sử một cách khoa học?Làm thế nào để giúp các em ghi nhớ chính xác các sự kiện lịch sử một cách có hệthống, lôgic, từ đó các em suy nghĩ và hiểu sự kiện, hiểu một quá trình lịch sử mộtcách sâu sắc? Đó thực sự là những trăn trở của tôi và của các đồng nghiệp trong nhàtrường THPT Nông Cống I Với mong muốn tìm ra một phương pháp giảng dạy cóhiệu quả, giúp học sinh nhân thức kiến thức lịch sử nhanh, nắm chắc, nhớ lâu sự kiệnlịch sử, hệ thống hoá được các mốc thời gian, các giai đoạn lịch sử một cách tườngtân, tôi đã tìm hiểu, học tâp và áp dụng phương pháp sử dụng các dạng sơ đồ trong quátrình giảng dạy Qua một số năm áp dụng phương pháp này vào giảng dạy, nhất là giảngdạy ở các lớp có học sinh học Ban Khoa học xã hội (học chương trình Nâng cao), tôinhân thấy phương pháp này có nhiều ưu điểm trong việc giúp học sinh tiếp thu các kiếnthức, các sự kiện, các giai đoạn lịch sử một cách lôgic, chính xác, khoa học Vì vây, tôixin được trình bày rõ hơn kinh nghiệm đó của mình qua một đề tài sáng kiến kinh

nghiệm mang tên ”Sử dụng sơ đồ trong giảng dạy các bài học lịch sử”.

II- Lịch sử vấn đề

- Trong quá trình nghiên cứu và dạy học lịch sử ở các cấp học, cũng đã có một

số đổng nghiệp ở trong và ngoài tỉnh Hưng Yên đề câp tới vấn đề sử dụng các loại sơ

đổ, bảng biểu vào giảng dạy các bài học lịch sử Các đổng nghiệp đó đã cụ thể hoávấn đề này bằng các bài viết, các bài nghiên cứu, các sáng kiến kinh nghiêm,như :"Hệ thống hoá kiến thức lịch sử trong chương trình lịch sử lớp 10 -11 -12 bằng

sơ đồ" của cô Nguyễn Thị Thìn (Trường THPT Cửa Lò - Nghệ An).

Tuy nhiêu, theo ý kiến của cá nhân tôi, các bài viết, các công trình nghiên cứu

đó còn tương đối sơ lược, chưa có những dẫn chứng sát thực, chưa đề câp đến việc ápdụng vào thực tế giảng dạy và chưa đề câp tới những vấn đề mà tôi đang quan tâm,nghiên cứu và đã áp dụng Bởi vây, tôi trình bày sáng kiến kinh nghiệm này vớimong muốn trao đổi thêm với các đồng nghiệp ở trong và ngoài tỉnh về phương phápgiảng dạy này với mong muốn khi cùng áp dụng vào giảng dạy sẽ đạt được kết quả,hiệu quả cao nhất

III- Mục đích nghiên cứu:

Sáng kiến kinh nghiệm "Sử dụng sơ đồ trong giảng dạy các bài học lịch sử" nhằm mục đích :

+ Giúp giáo viên THPT :

- Có thêm phương pháp, phương tiện truyền thụ kiến thức đa dạng, sinh động,gây hứng thú cho học sinh

-Nâng cao khả năng xây dựng và sử dụng các loại sơ đồ lịch sử nói riêng, cácloại đồ dùng trực quan nói chung

+ Giúp học sinh :

- Tiếp thu kiến thức một cách toàn diện, ghi nhớ kiến thức lịch sử có hệ thống,

từ đó hoàn thiện, khắc sâu những kiến thức đã học

- Rèn luyện và nâng cao kĩ năng vẽ các loại sơ đồ lịch sử; kĩ năng tự nghiêncứu, tự học hỏi trong quá trình học lịch sử.

IV - Đối tượng nghiên cứu:

+ Đề tài xoay quanh nghiên cứu 2 quá trình :

- Quá trình chuẩn bị và giảng dạy các bài học lịch sử của giáo viên

- Quá trình học tâp lịch sử của học sinh Chủ yếu là học sinh các lớp 12

V- Phạm vi để tài:

Trong chương trình Lịch sử cấp Trung học phổ thông, có rất nhiều bài họcthuộc cả 3 khối lớp 10, 11 và 12 có thể sử dụng sơ đồ vào bài giảng Song do điềukiện về thời gian, kinh nghiệm và khả năng, tôi chỉ giới hạn trình bày việc áp dụng đềtài này trong chương trình Lịch sử Lớp 12 - Phẩn Lịch sử Việt Nam

Phần hai : NỘI DUNG ĐỀ TÀI:

I- Nhận thức chung về sơ đồ lịch sử:

Sơ đồ lịch sử là một loại dụng cụ trực quan, một phương tiện quan trọng trongdạy học lịch sử trong các trường phổ thông Đây là một công cụ đơn giản, mộtphương tiện ghi chép kiến thức lịch sử cô đọng, súc tích, đẩy sáng tạo và hiệu quả Làmột phương tiện để cụ thể hoá các sự kiện, các nhân vật, các giai đoạn lịch sử để trên

cơ sở đó hình thành nên khái niệm lịch sử cho học sinh

Cùng với các loại dụng cụ trực quan khác, sơ đồ là phương tiện dạy học quantrọng vừa để giáo viên tổ chức nhân thức cho học sinh, vừa là cơ sở để học sinh tíchcực, chủ động, sáng tạo trong việc lĩnh hội và ghi nhớ kiến thức lịch sử

Sơ đồ lịch sử là một công cụ dạy học đơn giản, dễ làm nhưng khi được chuẩn

bị chu đáo, được sử dụng một cách hợp lí trong những bài giảng sẽ làm cho tiết họcthêm sinh động, hấp dẫn hơn qua đó giúp học sinh :

- Sáng tạo hơn trong học tập

- Ghi nhớ kiến thức lịch sử tốt hơn

- Tiết kiệm thời gian

- Nhìn thấy bức tranh tổng thể về lịch sử

- Phát triển nhận thức, tư duy cho học sinh.

II- Các dạng sơ đồ được sử dụng trong bài học lịch sử:

Trong giảng dạy các bài học lịch sử, người giáo viên có thể sử dụng nhiềudạng sơ đổ khác nhau, cá nhân tôi thường sử dụng một số dạng sơ đổ sau :

2 Sơ đồ thể hiện một giai đoạn, một quá trình lịch sử.

Đây là loại sơ đổ thể hiên các mốc thời gian, các sự kiên, các giai đoạn, cácchặng đường lịch sử trong một quá trình vân động và phát triển chung

Ví dụ : Hình 2 Sơ đồ quá trình vận động cách mạng hướng tới Cách mạng thánh Tám năm 1945 (Phần phụ lục)

3 Sơ đổ dạng đổ thị, biểu thị sự phát triển một sự kiên, hiên tượng lịch sử.Dạng sơ đồ này thể hiện quá trình vận động, phát triển, mối liên hệ giữa cácgiai đoạn, các sự kiện lịch sử

Ví dụ : Hình 3 Sơ đồ các bước, các giai đoạn phát triển của cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp.(Phần phụ lục)

III - Phương pháp, tác dụng khi sử dụng sơ đồ vào bài học lịch sử:

Sơ đồ lịch sử có rất nhiều dạng khác nhau, căn cứ vào nội dung cụ thể của từngchương, từng bài, từng sự kiện lịch sử cụ thể mà người giáo viên có thể sử dụng cácloại sơ đồ khác nhau Mỗi loại, mỗi dạng sơ đồ lịch sử có những công dụng khácnhau, do đó căn cứ vào mục đích, yêu cẩu của bài học lịch sử mà mỗi giáo viên cóthể sử dụng các loại sơ đồ khác nhau, vào những thời điểm khác nhau, với nhữngmục tiêu khác nhau Cá nhân tôi thường sử dụng sơ đồ lịch sử phục vụ cho nhữngmục đích sau:

1 Sử dụng sơ đổ lịch sử để giảng dạy bài mới

Phẩn hai : Lịch sử Việt Nam 1919 - 2000, yêu cẩu của các bài học là đòi hỏihọc sinh phải nắm được rất nhiều các sự kiện, các nội dung, các nhân vât lịch sử,không gian, thời gian Nếu người giáo viên cứ giảng dạy một mạch theo nếp cũ thìchưa chắc học sinh đã nắm được bài, ghi nhớ được những kiến thức đã và đang học

Vì vây, nếu trước, trong hoặc sau khi giảng bài, giáo viên nghiên cứu, sưu tẩm và sửdụng hợp lí các sơ đồ lịch sử thì giờ học sẽ không còn gò bó, nhàm chán, học sinhtiếp thu bài nhanh hơn

Ví dụ, Khi dạy Bài 12 mục I.3 : Những chuyển biến mới về kinh tế và giai cấp

xã hội ở Việt Nam sau chiến tranh thế giới thứ nhất

Nội dung cơ bản mà học sinh phải nắm được khi kết thúc bài học là :

- Nội dung chính sách khai thác thuộc địa lẩn thứ hai của thực dân Pháp

- Những chuyển biến mới về kinh tế và giai cấp xã hội ở Việt Nam dưới tácđộng của cuộc khai thác thuộc địa lẩn thứ hai

- Những mâu thuẫn trong xã hội Việt Nam

- Nếu giáo viên chỉ sử dụng kênh chữ và một vài kênh hình trong sách giáo

khoa thì hiệu quả bài học chưa chắc đã cao Thay vào đó, giáo viên có thể sử dụng 2

sơ đồ sau vào bài giảng (Hình 4,5 Phần phụ lục).

Một bài học, giáo viên chỉ sử dụng 2 sơ đồ (như Hình 4và Hình 5) rất đơn giản,ngắn gọn nhưng sẽ làm cho bài học trở lên ngắn gọn, cô đọng, súc tích, qua đó giúphọc sinh :

- Nắm được khung, dàn ý của bài học một cách khoa học ngay ở trên lớp

- Nắm được những nội dung chính của bài học theo như mục tiêu bài học đề ra

từ đó phát triển ra nắm những nội dung khác của toàn bài

- Qua 2 sơ đồ trên giáo viên cũng sẽ rất thuận lợi chốt lại cho các em nhữngnội dung cơ bản khi kết thúc bài học

- Khi ôn lại bài cũ, học sinh vẽ lại sơ đồ, tìm mối liên hệ giữa chúng các em sẽ

tự nhớ, tự khắc sâu được kiến thức cho mình

2 Sử dụng sơ đổ vào các bài ôn tập, sơ kết, tổng kết

Lịch sử Việt Nam từ năm 1919 đến năm 2000 được chia thành nhiều nhiềuChương Mỗi chương đó là một giai đoạn lịch sử, tái hiện quá trình đấu tranh cáchmạng, bảo vệ và xây dựng đất nước của nhân dân ta trong thế kỉ XX với nhữngnhiệm vụ, mục tiêu khác nhau qua từng thời kì Chính vì vây, nội dung kiến thức lịch

sử rất phong phú, đa dạng, nhiều sự kiện, nhiều nhân vât, nhiều vấn đề lịch sử đòihỏi học sinh phải nắm vững để trên cơ sở đó phải lí luân, phân tích, đánh giá đượccác kiến thức lịch sử

Mục đích yêu cẩu đặt ra cho học sinh khi học hết chương trình lịch sử từ

vật lịch sử, chủ trương của Đảng như : phong trào dân tộc dân chủ, sự ra đời củaĐảng, các chủ trương đấu tranh cách mạng qua từng thời kì, cuộc Cách mạng thángTám năm 1945, sự thành lâp nước Việt Nam dân chủ cộng hoà, cuộc kháng chiếnchống thực dân Pháp, cuộc kháng chiến chống đế quốc Mĩ, công cuộc xây dựng chủnghĩa xã hội ở miền Bắc, công cuộc đổi mới

So sánh được những điểm khác nhau cơ bản của mỗi thời kì

Để học sinh có thể nắm được những nét chính, những kiến thức trọng tâm củatừng chương, từng giai đoạn lịch sử thì kết thúc mỗi chương giáo viên phải dành thờigian để sơ kết lại nội dung của từng chương Có nhiều cách sơ kết, tổng kết bài học,như sơ lược lại các bài học, yêu cẩu học sinh lập niên biểu, thống kê kiến thức vàocác bảng kiến thức v.v Cá nhân tôi, khi tiến hành sơ kết các chương, rồi tổng kếtchương trình thường dùng kèm thêm một số sơ đồ lịch sử để khắc sâu kiến thức chohọc sinh, giúp các em có cái nhìn tổng thể về nội dung từng chương

Ví dụ, khi học Bài 32 : TỔNG KẾT LỊCH sử VIỆT NAM TỪ NĂM 1919

ĐẾN NĂM 2000), để khái quát các giai đoạn, các chặng đường lịch sử từ năm 1919

đến năm 2000 thì cách đơn giản nhất mà tôi thường làm là sử dụng sơ đồ (như Hình

6) (Phần phụ lục).

Sau khi vẽ sơ đổ lên bảng hoặc trình chiếu trên màn hình Power Point, giáo

viên kết hợp giảng bài và chú thích ngắn gọn nội dung của từng thời kì : Lịch sử Việt

Nam từ năm 1919 đến năm 1945, chia làm 5 thời kì:

- Giai đoạn 1919 -1930 : Phong trào dân tộc, dân chủ trước khi có Đảng

- Giai đoạn 1930 - 1945 : Giai đoạn vận động, chuẩn bị cho Cách mạng tháng Tám

Giai đoạn 1945 1954 : Giai đoạn kháng chiến chống Pháp (Kháng chiến kiến quốc )

Giai đoạn 1954 1975 : Giai đoạn xây dựng CNXH ở miễn Bắc và tiến hành

cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân ở miền Nam

- Giai đoạn 1975 - 2000 : Giai đoạn tiến hành cách mạng XHCN trên phạm vi

cả nước

Khi sử dụng sơ đồ trên, cộng với cách giảng giải, trình bày của giáo viên họcsinh đã nắm, đã ghi nhớ được những điểm chính, những mốc thời gian quan trọng,những sự kiên cơ bản, đặc trưng của từng thời kì Từ đó các em có một cái nhìn hệthống, tổng quát quá trình phát triển của lịch sử dân tộc mà các em đã phải học qua

20 bài

Khi học xong CHƯƠNG II : VIỆT NAM TỪ NĂM 1930 ĐẾN NĂM 1945,giáo viên có thể dành một khoảng thời lượng nhất định để khái quát lại những nội

dung chính của Chương II nay qua một sơ đồ chi tiết (như Hình 7) (Phần phụ lục).

Chương II : Việt Nam từ năm 1930 đến năm 1945 được bố cục theo 4 bài, họcsinh được học trong 6 tiết ,với rất nhiều sự kiện, kiến thức Nhưng khi được giáo viên

sơ đồ hoá qua Hình 7 thì một mảng kiến thức lớn, trừu tượng, rất khó nhớ đối vớihọc sinh sẽ trở nên cô đọng, súc tích hơn Học sinh khi nghe giáo viên giảng giải sẽcảm thấy đơn giản hơn, nhẹ nhàng hơn và không còn cảm thấy nặng nề khi học cảmột chương quan trọng này nữa Chỉ qua một sơ đồ đơn giản những rất khoa học,học sinh có thể :

- Nắm được những mốc thời gian quan trọng của cả Chương II

- Ghi nhớ được các phong trào đấu tranh tiêu biểu của nhân dân ta qua 15 nămchuẩn bị cho cách mạng tháng Tám năm 1945, với 3 cuộc tập dướt lớn là Phong tràocách mạng 1930 - 1931 với đỉnh cao là Xô Viết Nghệ - Tĩnh; Phong trào Dân chủ

1936 - 1939; Phong trào giải phóng dân tộc 1939 - 1945

- Từ những kiến thức cơ bản được thể hiên qua sơ đồ, học sinh có thể đi sâutìm hiểu một số vấn đề thuộc phương diện lí luận như chủ trương của Đảng, mục tiêu,hình thức, phương pháp, kết quả đấu tranh giữa các thời kì, cũng như ý nghĩa lịch sử