Trong bối cảnh đó với nhiệm vụ làmột giáo viên giảng dạy môn Lịch sử luôn trăn trở về việc dạy của mình, làmsao để nâng cao chất lượng dạy học Lịch sử, làm sao để các em học sinh yêuthíc
Trang 1MỤC LỤC
Trang
I MỞ ĐẦU……… 2
`1 Lí do chọn đề tài……… … 2
2 Mục đích nghiên cứu……… 5
3 Đối tượng nghiên cứu……… 5
4 Phương pháp nghiên cứu………5
II NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 1 Cơ sở lý luận………5
2 Thực trạng vấn đề……… …………7
3 Giải pháp để tiến hành giải quyết vấn đề……… 8
4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối……… 15
III KẾT LUẬN ĐỀ XUẤT 1 Kết luận……… 18
2 Kiến nghị ……… ………… 19
Trang 2I MỞ ĐẦU
1.Lí do chọn đề tài
Như chúng ta đã biết những năm gần đây chất lượng dạy Sử và học Sử đangthu hút sự quan tâm chú ý của toàn xã hội Trong bối cảnh đó với nhiệm vụ làmột giáo viên giảng dạy môn Lịch sử luôn trăn trở về việc dạy của mình, làmsao để nâng cao chất lượng dạy học Lịch sử, làm sao để các em học sinh yêuthích môn học này trong bối cảnh mà những đòi hỏi của nghề nghiệp trongtương lai khiến rất nhiều học sinh không còn mặn mà, tâm huyết với khối C nóichung và đặc biệt là môn Lịch sử nói chung
Cũng như các môn học khác, môn Lịch sử có nhiệm vụ và khả năng gópphần vào việc thể hiện mục tiêu đào tạo của trường phổ thông nói chung Bộmôn Lịch sử cung cấp cho học sinh những kiến thức cơ sở của khoa học Lịch sử,nên đòi hỏi học sinh không chỉ nhớ mà còn phải hiểu và vận dụng kiến thức đãhọc vào thực tiễn cuộc sống cuộc sống Cho nên, cùng với các môn học khác,việc học tập Lịch sử đòi hỏi phát triển tư duy, thông minh, sáng tạo cho học sinh
Đã có quan niệm sai lầm cho rằng học Lịch sử chỉ cần học thuộc lòng sáchgiáo khoa, ghi nhớ các sự kiện - hiện tượng Lịch sử là đạt, không cần phải tưduy - động não, không có bài tập thực hành… Đây là một trong những nguyênnhân làm suy giảm chất lượng môn học
Người giáo viên trong dạy học Lịch sử đa số chỉ làm nhiệm vụ nói lại nộidung sách giáo khoa Như vậy, bài giảng không thể gây hứng thú cho học sinhhọc tập, gây nhàm chán trong tâm lý dạy - học của cả giáo viên lẫn học sinh
Đa số học sinh coi bộ môn Lịch sử là môn phụ vì vậy, các em ít chú ý nghegiảng Các em ghi chép những gì giáo viên ghi trên bảng và chỉ học thuộc lòngnhững gì đã được ghi trong vở, không biết kết hợp với sách giáo khoa và khôngbiết tìm hiểu mối liên quan giữa Lịch sử với các môn học khác Các em lườisuy nghĩ, không biết phân tích vấn đề, hay nhớ nhầm lẫn giữa nội dung này vớinội dung khác, không biết nêu vấn đề để thảo luận và tìm hiểu
Vị trí môn Lịch sử trong trường phổ thông chưa thật sự được coi trọng, cảgiáo viên và học sinh đều có sự nhìn nhận chưa đúng về môn học Thái độ học
Trang 3môn Lịch sử của các em học sinh còn mang tính chất đối phó với các kì thi,kiểm tra, ghi nhớ kiến thức, sự kiện lịch sử một cách máy móc, học vẹt, khônghiểu sâu sa bản chất vấn đề
Vậy trước thực trạng trên, nguyên nhân tại đâu? Có thể nói rằng, có nhiềunguyên nhân dẫn đến tình trạng trên Song cần phải kể đến một số nguyên nhânrất quan trọng như:
+ Nội dung kiến thức quá nhiều trong khi thời lượng ít làm cho cả thầy và tròphải chạy theo thời gian để học hết chương trình Quá nhiều các sự kiện học sinhphải nhớ Điều này khiến các em “sợ” học môn Sử
+ Phương pháp dạy học chưa có sự đổi mới thật sự Trong giờ học, người giáoviên giữ vai trò chủ đạo, vẫn học theo lối cũ, có nghĩa là:
Khi tiến hành bài học, giáo viên đọc cho học sinh chép đề cương của bàigiảng, giáo viên tự sưu tầm tài liệu lịch sử và thông báo trình bày cho các emtrong giờ học Các sự kiện lịch sử, hiện tượng lịch sử, nhân vật lịch sử… khôngđược trình bày một cách cụ thể, sinh động, gợi cảm Học sinh không làm việctrực tiếp với sử liệu Người giáo viên, không tận dụng được khả năng tạo ra sựxúc động, sự rung cảm của học sinh trước các sự kiện, hiện tượng lịch sử Do
đó, tác dụng giáo dục bộ môn bị hạn chế Người học còn bị thụ động trong quátrình lĩnh hội kiến thức
+ Quan niệm coi môn Sử là môn phụ vẫn còn tồn tại phổ biến trong nhàtrường, học sinh, phụ huynh học sinh và cả xã hội Điều này đã tạo ra một sự bấtbình đẳng giữa môn Sử với các môn học khác trong nhà trường Trong khi đó,các môn học đều có nhiệm vụ trong việc góp phần giáo dục thế hệ trẻ theo nộidung, sở trường và ưu thế của bộ môn mình
Việc đổi mới chương trình sách giáo khoa ở trường THPT đã đặt ra một yêucầu cấp bách đối với giáo viên giảng dạy môn Lịch sử- đổi mới phương phápdạy học Yêu cầu đặt ra đối với việc đổi mới Phương pháp dạy học Lịch sử ởTrường trung học phổ thông cần đạt là phát huy tính tích cực, chủ động của họcsinh trong quá trình học tập Và một trong những biện pháp quan trọng để phát
Trang 4huy tính tích cực, chủ động của học sinh trong quá trình học tập là sử dụng hệthống câu hỏi trong dạy học Lịch sử.
Song việc đặt câu hỏi của giáo viên là một vấn đề không hề đơn giản, vì việcđặt câu hỏi của giáo viên vừa thể hiện kiến thức, vừa là kinh nghiệm giảng dạy,vừa là nghệ thuật
Qua thực tế giảng dạy những năm trước đây và dự giờ một số đồng nghiệptrong nhà trường, tôi nhận thấy hệ thống câu hỏi mà giáo viên đặt ra chủ yếu lànhững kiến thức đã có sẳn trong sách giáo khoa và nhiệm vụ của các em là nhìnvào sách giáo khoa để trả lời, không cần suy nghĩHệ thống câu hỏi mà giáo viênđặt ra chủ yếu là những kiến thức đã có sẳn trong sách giáo khoa và nhiệm vụcủa các em là nhìn vào sách giáo khoa để trả lời, không cần suy nghĩ và vạy kếtquả là không thu hút được sự chú ý quan tâm của học sinh hay nói cách khác làkhông đặt học sinh vào tình huống có vấn đề cần suy nghĩ vì vạy không pháttriển được tư duy sáng tạo của học sinh, không thực hiện được nhiệm vụ quantrọng của bộ môn là giúp học sinh là liên hệ những kiến thức đã học đề vận dụngvào thực tiễn
Thực tế trên đặt ra câu hỏi làm như thế nào để phát huy tính tích cực chủ độngcủa học sinh trong dạy học Lịch sử ? Đây là vấn đề cần sự chung tay của ngànhkhoa học lịch sử, những nhà viết sách, các nhà quản lí giáo dục và sự nỗ lực,nghiên cứu, tìm tòi sáng tạo không ngừng của những giáo viên trực tiếp giảngdạy bộ môn Lịch sử ở nhà trường phổ thông
Từ thực tế giảng dạy trong những năm gần đây, là một giáo viên giảng dạy bộmôn Lịch sử ở nhà trường tôi thấy rõ chất lượng dạy – học bộ môn Lịch sử ởnhà trường đang có những dấu hiệu đi xuống, đặc biệt là học sinh khối 12, mànguyên nhân là định hướng nghề nghiệp, những đòi hỏi của xã hội về nhu cầuviệc làm trong tương lai khiến khiến nhiều học sinh có xu hướng “buông” bộmôn này, nhưng một nguyên nhân nữa và cũng rất quan trọng đó là từ phía giáoviên, trong bối cảnh mà đa số học sinh ngại học lịch sử vì cho rằng lịch sử khôkhan, nhàm chán và không thực tế đối với việc lựa chọn nghề nghiệp trong
Trang 5tương lai thì những tiết giảng kém thuyết phục, nặng về đọc chép, không pháthuy được tính sáng tạo của học sinh lại càng đẩy xa hơn học sinh đối với bộmôn lịch sử Tôi quan niệm có thể sự phát triển của xã hội, nhu cầu về nguồnnhân lực trong tương lai khiến nhiều học sinh không còn mặn mà với môn Lịch
sử song trách nhiệm của người giáo viên khi lên lớp phải luôn tạo ra sức thuyếtphục đối với bộ môn, khơi dạy niềm đam mê lịch sử của học sinh vì trong bất kỳhoàn cảnh nào, thời kỳ nào thì bộ môn Lịch sử ở nhà trường phổ thông cũng hếtsức quan trọng, đó là động lực để tôi không ngừng nỗ lực nghiên cứu tìm ranhững những hướng đi mới nhằm khơi dạy niềm đam mê học sử của học sinh vàmột trong những giải pháp đó là việc sử dụng hệ thống câu hỏi phát huy tính chủ
động sáng tạo của học sinh và tôi đã chọn đề tài “ Sử dụng hệ thống câu hỏi
phát huy tính tích cực và chủ động cho học sinh trong giảng dạy phần Lịch
sử thế giới - Sách giáo khoa Lịch sử 12”.
2 Mục đích nghiên cứu
Mục đích của đề tài nhằm đưa ra một số giải pháp thực hiện việc xây dựng hệ
thống câu hỏi trong dạy học lịch sử để phát huy tính tích cực, chủ động tronghọc tập của học sinh, nâng cao hiệu quả giảng dạy bộ môn Lịch sử
3 Đối tượng nghiên cứu
Học sinh lớp 12 trường THPT Nga Sơn
4 Phương pháp nghiên cứu
Để thực hiện tốt đề tài này tôi sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:
- Phương pháp nghiên cứu tài liệu hổ trợ
- Phương pháp phát vấn, nêu vấn đề
- Thao giảng, dự giờ trao đổi ý kiến với các đồng nghiệp trong quá trình dạy
- Áp dụng kinh nghiệm phương pháp mới trên lớp
- Kiểm tra đánh giá kết quả học sinh và làm bài để từ đó có điều chỉnh và bổ sung
II NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIÊM
1.Cơ sở lý luận
Trang 6Bản thân lịch sử xã hội loài người và bộ môn Lịch Sử có nhiều ưu thế trongviệc giáo dục thế hệ trẻ và gây cho họ một sự hứng thú thật sự Bởi vì qua mônhọc này tầm nhìn của họ đối với cuộc sống quá khứ - hiện tại - tương lai được
mở rộng hơn, họ tìm thấy trong quá khứ nhiều câu trả lời xác đáng cho hôm nay
và ngày mai
Chính vì vậy mà G.Tsecnưsepxki nhà tư tưởng dân chủ Nga thế kỷ XIX đã
nói rằng: “Có thể không biết không say mê học tập môn Toán có thể không biết
hàng nghìn môn khoa học khác nhưng dù sao đã là người có giáo dục mà không yêu thích lịch sử thì chỉ có thể là một con người không phát triển đầy đủ về trí
tuệ”
Như vậy giáo dục lịch sử nói chung dạy Lịch Sử ở trường nói riêng ta phảilàm thế nào để phát triển tư duy gây hứng thú học tập cho học sinh, vậy trướchết gợi cho học sinh phải phát hiện vấn đề cần tìm hiểu, hay nói một cách khác
“Đặt học sinh vào tình huống có vấn đề” Không thấy vấn đề không giải quyết
vấn đề, vì việc học tập là một hình thức của việc nhận thức khoa học, là mộtchuỗi các vấn đề được đặt ra và được nhận thức ở mức độ cao hơn
Có nhiều hình thức để tạo tình huống có vấn đề và giải quyết vấn đề như sosánh, phân tích, đặt câu hỏi sử dụng các loại tư liệu tham khảo, đồ dùng trựcquan, công nghệ thông tin…
Một điểm quan trọng mà từ kinh nghiệm thực tiễn của giáo viên ở trường,dạy như một công thức giáo điều rập khuôn, nếu sử dụng câu hỏi thì câu hỏi đặt
ra quá đơn giản, chỉ đòi hỏi học sinh trả lời có hoặc không Điều này không giúpích gì trong việc tạo hứng thú cho học sinh
Trái lại câu hỏi quá khó không vừa sức thì dễ làm các em nản chí, chính vìvậy câu hỏi phải vừa đóng vừa mở Vì vậy việc đặt câu hỏi có vai trò rất quantrọng trong giờ dạy học Lịch Sử nói riêng và các môn học khác nói chung sẽphát huy được tính tích cực và gây hứng thú đối với học sinh
2 Thực trạng của vấn đề trước khi áp dung sáng kiến kinh nghiệm.
Trang 7Ở trường THPT Nga Sơn, đa số học sinh còn lười học, chưa say mê môn họcLịch Sử Nếu học thì các em chỉ học đối phó nhưng sự say mê và hứng thú thật
sự chưa có, đặc biệt là đối với học sinh khối 12 không chọn bộ môn Lịch sử đểđăng ký thi THPT quốc gia, các em học Lịch sử để lấy điểm tổng kết cuối nămchứ không phục vụ mục tiêu thi tuyển vào các trường đại học, cao đẳng vì chorằng học sử thiên về lí thuyết, khó thuộc và với thực tế trên đa phần các em quên
đi nhiệm vụ của bộ môn lịch sử không chỉ đơn thuần là học để thi mà còn đểhiểu biết về lịch sử dân tộc và nhân loại, để bồi dưỡng lòng tự hào dân tộc … rồiliên hệ và vận dụng vào thực tiễn cuộc sống hiện nay Đa số các em chưa độclập suy nghĩ để trả lời câu hỏi mà phải lệ thuộc hoàn toàn vào sách giáo khoa,hay chỉ nêu một mốc thời gian mà không diễn tả được thời gian đó nói lên sựkiện gì Bởi vậy bản thân các em nên có một phương pháp học như thế nào đểchiếm lĩnh kiến thức từ bài giảng của giáo viên
Mặt khác giáo viên ở trường (một số đồng chí) chưa tuân thủ tính logic của
bộ môn, chưa cải tiến nội dung và phương pháp dạy học, chưa gây được hứngthú học tập cho học sinh Từ đó dẫn đến học sinh nhàm chán, học một cách thụđộng, dẫn đến chất lượng một số lớp còn thấp, tỉ lệ học sinh yếu, kém còn nhiều
Để khắc phục trình trạng trên và nhằm nâng cao chất lượng dạy và học ởtrường, bản thân tôi đã nỗ lực tìm tòi, nghiên cứu đưa ra các phương pháp học
tập tích cực và mang lại sự hứng thú cho học sinh và tôi đã chọn đề tài: “ Sử
dụng hệ thống câu hỏi phát huy tính tích cực và chủ động cho học sinh trong giảng dạy phần Lịch sử thế giới - Sách giáo khoa Lịch sử 12”.
3 Những biện pháp tiến hành để giải quyết vấn đề
Việc đặt câu hỏi trong dạy học Lịch sử là một trong những biện pháp quantrọng để phát triển tư duy học sinh Song sử dụng câu hỏi và hệ thống câu hỏinhư thế nào để phát huy tính tích cực của học sinh là một vấn đề khó và phứctạp Để thực hiện tốt vấn đề trên, trước hết giáo viên phải thực hiện tốt khâusoạn giáo án
Trang 8Trước đây chúng ta xác định mục đích, yêu cầu của bài học là “Làm cho họcsinh nắm được hoặc hiểu được ” có nghĩa là trong giờ dạy, giáo viên là trungtâm, học sinh thụ động tiếp thu kiến thức, nhận thông tin từ người thầy Nhưng
từ khi đổi mới chương trình sách giáo khoa, đổi mới phương pháp giảng dạy,khâu soạn giảng cũng có nhiều thay đổi, mục tiêu bài học có 3 mức dộ: biết,hiểu, vận dụng Như vậy, chúng ta đã chuyển hoạt động của giáo viên sang hoạtđộng của học sinh là chính, học sinh xây dựng kiến thức cho mình dưới sựhướng dẫn của giáo viên thông qua hệ thống câu hỏi Học sinh không chỉ nắmkiến thức mà còn nắm phương pháp để hiểu và vận dụng kiến thức
Để đạt mục đích trên, đòi hỏi giáo viên phải đầu tư cho bài soạn, đặt biệt làviệc xây dựng hệ thống câu hỏi của bài dạy Sử dụng câu hỏi trong dạy học Lịch
sử để phát huy tính tích cưc học tập của học sinh có thể thực hiện ở tất cả cácbước trong giờ dạy Lịch sử
Sử dụng câu hỏi trong dạy học nói chung, dạy học Lịch sử nói riêng là mộttrong những biện pháp quan trọng, rất có ưu thế để phát triển tư duy học sinh Vìvậy, khi tổ chức dạy học, giáo viên có thể sử dụng các dạng câu hỏi khác nhaunhư câu hỏi nêu vấn đề, câu hỏi xác định mối liên hệ giữa câu hỏi với các sựkiện, hiện tượng lịch sử, câu hỏi đối chiếu, so sánh giữa sự kiện, hiện tượng lịch
sử này với sự kiện hiện tượng lịch sử khác cùng loại, câu hỏi liên hệ thực tiễn…Tuy nhiên trong khuôn khổ của đề tài này người nghiên cứu chỉ giới hạn nghiêncứu dạng câu hỏi mang tính liên hệ thực tiễn trong khuôn khổ phần lịch sử thếgiới trong chương trình Sách giáo khoa 12
Để sử dụng câu hỏi mang tính liên hệ tôi đã quan tâm một số vấn đề sau:
+ Câu hỏi phải đảm bảo tính khoa học, tính liên hệ phải rõ ràng truyền tảimục đích cụ thể
+ Câu hỏi liên hệ phải sáng tạo, hấp dẫn, khơi dạy trí tò mò, thích khám phácủa học sinh, đặt học sinh vào hoàn cảnh có vấn đề, buộc các em phải tư duy + Lượng kiến thức trong bài học Lịch sử là rất nhiều và trong một bài họcgiáo viên cần đưa ra rất nhiều dạng câu hỏi ở các cấp độ khác nhau và dưới
Trang 9nhiều dạng câu hỏi khác nhau vì vậy việc sử dụng câu hỏi mang tính liên hệ tớilịch sử dân tộc hay liên hệ thực tiễn bản thân giáo viên cũng cần phải lựa chọnmột cách kỹ lưỡng, không nên trong một bài học đưa ra quá nhiều câu hỏi dàntrải, lan man không có mục đích rõ ràng và sử dụng câu hỏi trong thời điểm nàocho thực sự hợp lý, đảm bảo tính Logic của bài học nhằm phát huy hiệu quả tốiđa.
+ Do những câu hỏi dạng liên hệ thực tiễn không có hướng dẫn trả lời trongsách giáo khoa vì vạy để đảm bảo mục tiêu giáo dục, người giáo viên phảinghiên cứu, tham khảo các nguồn học liệu … để xây dựng hướng dẫn trả lời chonhững câu hỏi này đảm bảo tính khoa học, thực tiễn, có tính giáo dục
+ Đối với những bài giáo viên sử dụng giáo án điện tử thì giáo viên khai thácthế mạnh của nó để có thể cung cấp cho học sinh nghững hình ảnh, những sốliệu … để làm rõ thêm tính liên hệ thực tiễn trong bài học Tuy nhiên cũng rấtlưu ý về vấn đề thời gian tránh lạm dụng bởi kiến thức trong bài học là rất nhiều,
sử dụng câu hoie liên hệ chỉ là một nhỏ trong bài học mà thôi
+ Vì đây là câu hỏi nhận biết và vận dụng nên giáo viên cũng không nên cầutoàn với những câu trả lời của học sinh, cần trân trọng những ý tưởng của các Trong thực tiễn nghiên cứu và giảng dạy tôi thường lựa chọn sử dụng dạng câuhỏi này ở thời điểm :
+ Đặt câu hỏi sau khi kết thúc các mục hoặc kết thúc bài học
+ Đặt câu hỏi phục vụ cho dạy bài mới và cho học sinh về nhà tìm hiểu Các bước tiến hành:
- Giáo viên đưa ra câu hỏi
- Học sinh nghiên cứu, thảo luận
- Học sinh trả lời
- Giáo viên bổ sung, góp ý
Từ thực tiễn nghiên cứu và trực tiếp giảng dạy tôi đã xây dựng hệ thống câuhỏi liên hệ thực tiễn phần Lịch sử thế giới trong chương trình Sách giáo khoa 12như sau :
Trang 10Bài 1 Sự hình thành trật tự thế giới mới sau chiến tranh thế giới thứ hai từnăm (1945 -1949).
Khi dạy mục mục II Sự thành lập Liên hợp quốc, giáo viên có thể hỏi học
sinh 2 câu hỏi:
Câu 1 : Mối quan hệ giữa Việt Nam và tổ chức Liên hiệp quốc hiện nay như thế nào ?
Với câu hỏi này giáo viên nên đặt ra cho học sinh từ bài học trước đó đẻ họcsinh chủ động tìm hiểu, sau khi học sinh trả lời theo hiểu biết của mình giáo viên
có thể gợi ý thêm cho học sinh là thành viên của LHQ, Việt Nam luôn cố gắnghoàn thành tốt nhiệm của mình, chủ động đưa ra nhiều sáng kiến thiết thực ViệtNam luôn ủng hộ các mục tiêu hàng đầu của LHQ như: duy trì hòa bình và anninh, chống chạy đua vũ trang, ngăn ngừa và giải quyết các tranh chấp, xung độtbằng biện pháp hòa bình, tăng cường quan hệ hữu nghị giữa các dân tộc
Mục đích cuả câu hỏi là nhằm cho học sinh thấy được vị thế quốc tế của ViệtNam ngày càng lớn mạnh trên trường quốc tế qua đó giáo dục cho các em niềm
tự hào về quê hương đất nước trong thời kỳ hội nhập
Câu 2 : Em hãy giới thiệu những tổ chức chức năng của LHQ đang hoạt động rất có hiệu quả tại Việt Nam Hiện nay ?
Với câu hỏi này học sinh có thể tìm hiểu và giới thiệu một số tổ chức chứcnăng của LHQ đang hoạt động rất có hiệu quả tại Việt Nam, sau đó giáo viên cóthể sửa và bổ sung một số tổ chức điển hình như :
+ Quỹ tiền tệ quốc tế : IMF
+ Ngân hàng thế giới : WB
+ Tổ chức thương mại thế giới : WTO
+ Quỹ nhi đồng liên Hợp quốc : UNICEF…
Câu 3 : Việt Nam đã vận dụng nguyên tắc nào của Liên hợp quốc để giải quyết vấn đề Biển đông với Trung Quốc Hiện nay ?
Đây là câu hỏi nhằm mục đích hướng cho học sinh hiểu được trước thực trạngTrung Quốc đang có những hành động vi phạm nguuyên tắc của Liên hiệp quốc,