Một số biện pháp nhằm phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học chương III

Chất lượng bộ môn khá thấp, tập trung ở những lí do sau:Thứ nhất, nhiều giáo viên chưa nhân thức được tầm quan trọng của việc đổimới phương pháp dạy học lịch sử và hướng đổi mới là phát

1.3 Đối tượng nghiên cứu

1.4 Phương pháp nghiên cứu

1.5 Những điểm mới của SKKN

2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh

nghiệm

2.3 Các sáng kiến kinh nghiệm hoặc các giải pháp đã sử

dụng để giải quyết vấn đề.

2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động

giáo dục, với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường.

3 Kết luận, kiến nghị

2 2 2 2 2 2 3 3 3 4 13 21

1 MỞ ĐẦU

1.1 Lí do chọn đề tài

Vấn đề phát huy tính tích cực học tập của học sinh đã được đặt ra trongngành giáo dục nước ta từ những năm 60 của thế kỉ XX Trong cuộc cải cáchgiáo dục lần 2, năm 1980, phát huy tính tích cực đã là một trong các phươnghướng cải cách, nhằm đào tạo những người lao động sáng tạo, làm chủ đất nước.Mặc dù phương pháp dạy học nói chung, dạy học lịch sử nói riêng đã đượcchú trọng đổi mới, cải tiến nhiều, tuy nhiên nhìn chung phương pháp dạy họclịch sử vẫn chưa theo kịp các cải tiến về nội dung, chưa đáp ứng yêu cầu đàotạo Có thể nói phương pháp dạy học lịch sử còn có phần bảo thủ, thực dụng Sựlạc hậu về phương pháp dạy học là một trong những trở ngại của việc nâng caochất lượng giáo dục bộ môn Nguyên nhân cơ bản của tình trạng này là do giáoviên chưa nhận thức đúng đắn, sâu sắc vai trò, vị trí của phương pháp dạy học,chưa tiếp nhận những cơ sở khoa học, lí luận về phương pháp dạy học mà còntiến hành giảng dạy theo kinh nghiệm chủ nghĩa, đặc biệt chưa chú trọng pháthuy tính tích cực của học sinh Năm học 2016-2017 môn Lịch sử nằm trong tổhợp bài thi thuộc lĩnh vực khoa học xã hội được học sinh lựa chọn để đăng kíthi Vì vậy việc đưa ra phương pháp phù hợp để phát huy tính tích cực của họcsinh nhằm nâng cao chất lượng môn học là điều cần thiết đặc biệt đối với họcsinh trường THPT Nguyễn Hoàng nơi tôi đang công tác

Yêu cầu thực tiễn đặt ra là cần phải đổi mới phương pháp dạy học lịch sửtheo hướng phát huy tính tích cực của học sinh, góp phần nâng cao chất lượng,hiệu quả dạy học bộ môn

Vậy thế nào là phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học nói chung,trong dạy học lịch sử nói riêng, làm thế nào để phát huy tính tích cực của họcsinh trong dạy học lịch sử thông qua từng khóa học, chương, bài học cụ thể….đó

chính là lí do tôi lựa chọn đề tài Một số biện pháp nhằm phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học chương III: Việt Nam từ năm 1945 đến năm

1954 (Lịch sử 12 - chuẩn) với mong muốn góp phần nhỏ vào việc nâng cao

chất lượng bộ môn

1.2 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở lí luận phương pháp dạy học lịch sử, đề tài đi sâu vào đề xuấtmột số biện pháp nhằm phát huy tính tích cực học tập của học sinh trong dạyhọc phần Lịch sử Việt Nam từ năm 1945 đến năm 1954

1.3 Đối tượng nghiên cứu

Do điều kiện về mặt thời gian ,đề tài chỉ đi vào đề cập một số biện phápkhi dạy học chương III: Lịch sử Việt Nam từ năm 1945 đến năm 1954 (Lịch sử

12 – chuẩn)

1.4 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu xây dựng cơ sở lý thuyết; Phương pháp điều tra khảosát thực tế, thu thập thông tin; Phương pháp thống kê, xử lý số liệu

1.5 Những điểm mới của sáng kiến kinh nghiệm

Sáng kiến kinh nghiệm đưa ra một số biện pháp đê giảng dạy chương III:Việt Nam từ 1945-1954 như sử dụng sách giáo khoa, sử dụng hệ thống câu hỏi,

sử dụng đồ dùng trực quan và đặc biệt việc sử dụng đồ dùng trực quan trongkiểm tra bài cũ, kiểm tra 15 phút và kiểm tra 45 phút nhằm giúp học sinh pháthuy được tính tích cực, sáng tạo của mình.

2 Nội dung

2.1 Cơ sở lí luận

Vấn đề phát huy năng lực hoạt động độc lập, tích cực của học sinh trongdạy học nói chung, dạy học lịch sử nói riêng từ lâu đã được các nhà lí luận dạyhọc cũng như giáo viên ở trường phổ thông đặc biệt quan tâm Họ đều thừa nhậnrằng một trong những biện pháp quan trọng để nâng cao chất lượng dạy học làphải chú trọng đến vai trò của người học, coi học sinh là chủ thể của quá trìnhdạy học

Trong học tập lịch sử, quá trình nhận thức của học sinh được bắt đầu bằngquan sát (tri giác) tài liệu, từ đó nhớ, hình dung lại để hình thành những mối liên

hệ tạm thời tương ứng (biểu tượng) Biểu tượng là dấu ấn ghi lại trong ý thứccác em những hình ảnh về sự kiện, hiện tượng lịch sử đã được tri giác Song đểhiểu sự kiện, hiện tượng quá khứ, phải tìm ra bản chất của chúng, tức là hìnhthành khái niệm lịch sử Muốn làm được việc này phải thông qua các thao tác tưduy như: đối chiếu, so sánh, phân tích, tổng hợp vạch ra dấu hiệu bản chất Quátrình này không tự diễn ra mà đòi hỏi phải có sự kích thích nhất định cho tư duy.Yêu cầu tìm ra bản chất của sự kiện, hiện tượng quá khứ là những biểu hiện củanhững nhiệm vụ nhận thức nảy sinh ra trên cơ sở tri giác Chính các câu hỏi

“như thế nào?”, “tại sao?” sẽ kích thích óc tìm tòi, sự phân tích, so sánh vàkhái quát hoá của học sinh Như vậy, trong các hoạt động nhận thức lịch sử củahọc sinh (tri giác, nhớ, hình dung, tưởng tượng, tư duy ) thì tư duy có vai tròquan trọng Nếu không có hoạt động của tư duy thì không thể nhận thức đượcbản chất của sự kiện, hiện tượng lịch sử

Rõ ràng, phát triển các hoạt động nhận thức tích cực, độc lập, đặc biệt là tưduy độc lập của học sinh có ý nghĩa to lớn đối với việc nâng cao chất lượng dạyhọc

2.2 Thực trạng vấn đề

Những năm gần đây, việc dạy học lịch sử ở trường phổ thông đã có nhiềutiến bộ về nhận thức, nội dung và phương pháp dạy học, đa số giáo viên đã có sựsay mê, tâm huyết với nghề, nhiều học sinh đã yêu thích môn lịch sử Nhưngnhìn chung, bộ môn lịch sử vẫn chưa đáp ứng được yêu cầu của cuộc cách mạngnước ta hiện nay Chất lượng bộ môn khá thấp, tập trung ở những lí do sau:Thứ nhất, nhiều giáo viên chưa nhân thức được tầm quan trọng của việc đổimới phương pháp dạy học lịch sử và hướng đổi mới là phát huy tính tích cực,độc lập nhận thức của học sinh trong học tập Để thực hiện điều này, một số giáoviên đã vận dụng kết hợp các phương pháp dạy học, trong đó có biện pháp “hỏi– đáp” nhưng không ít giáo viên chưa nhận thức được điều này

Thứ hai, một số giáo viên nhận thức được điểm mấu chốt của đổi mớiphương pháp dạy học là phải thay đổi quan niệm cũ trước đây: chuyển từ vai tròthầy làm trung tâm sang trò làm trung tâm của quá trình dạy học Giáo viên làngười hướng dẫn, điều khiển quá trình nhận thức của học sinh Muốn vậy, phảiphát huy các năng lực nhận thức độc lập, phát triển tính tích cực học tập của các

em Song về biện pháp phát huy tính tích cực trong nhận thức của các em thìchưa tốt Thứ ba, không ít giáo viên, nhất là giáo viên ở các vùng nông thôn,vùng sâu, vùng xa… ít được cập nhật thông tin khoa học, chưa nhận thức đượctầm quan trọng của việc đổi mới phương pháp dạy học hiện nay và chưa hiểu rõnội dung của công việc này Vì vậy trong giờ học lịch sử, thầy làm việc là chủyếu, trò thụ động ghi chép còn khá phổ biến Thứ tư, hiện nay sách giáo khoalịch sử đã được biên soạn theo tinh thần đổi mới, được sử dụng đại trà Thực tiễn

sử dụng sách giáo khoa mới ở trường phổ thông cho thấy phương pháp dạy họccủa giáo viên chưa theo kịp việc đổi mới nội dung của sách Bài viết trong sáchtrình bày ngắn gọn có tính gợi mở thì giáo viên chưa có đủ độ sâu về kiến thức

để hướng dẫn học sinh tìm ra những kiến thức chìm trong sách (ví như: nguyênnhân thắng lợi, ý nghĩa lịch sử của sự kiện, đánh giá nhân vật…) Kênh hìnhtăng lên so với sách cũ rất nhiều làm đa dạng nhận thức và bài học sinh độnghơn, học sinh học tập nhẹ nhàng hơn, song nhiều giáo viên chưa hiểu hết nộidung kênh hình, hiệu quả sử dụng chưa cao Vẫn còn nhiều giáo viên quan niệm:hỏi thật nhiều là đổi mới, cho nên chỉ sử dụng câu hỏi mà không khai thác hếtcác nguồn kiến thức khác

Thứ năm, ở các trường phổ thông hiện nay, giáo viên chỉ tập trung vào các giờlên lớp, chưa quan tâm đến các hoạt động ngoài lớp

Như vậy, việc học sinh không thích học lịch sử, chưa tích cực trong hoạtđộng học tập nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ phương pháp dạy học của giáoviên Vì vậy, việc đề xuất các biện pháp sư phạm giúp học sinh phát huy tínhtích cực, chủ động của học sinh trong dạy học lịch sử là vấn đề cấp thiết

2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề

Trên cơ sở những nguyên tắc trong dạy học lịch sử, tôi đưa ra một số biện

pháp sư phạm nhằm phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học chươngIII: Việt Nam từ năm 1945 đến năm 1954 (Lịch sử 12- chuẩn)

2.3.1 Sử dụng sách giáo khoa nhằm phát huy tính tích cực của học sinh

Sách giáo khoa là tài liệu học tập cơ bản của học sinh, đồng thời cũng làchỗ dựa quan trọng, đáng tin cậy của giáo viên trong giảng dạy Làm thế nào để

sử dụng tốt sách giáo khoa là vấn đề hết sức quan trọng, bởi vì kết quả của họcsinh phụ thuộc phần lớn vào phương pháp sử dụng sách giáo khoa Vậy làm thếnào để việc sử dụng sách giáo khoa phát huy được tính độc lập, tích cực làmviệc của học sinh?

Có thể phân ra 3 phương pháp sử dụng sách giáo khoa như sau: sử dụng sáchgiáo khoa để chuẩn bị bài giảng, phương pháp sử dụng sách giáo khoa trong quátrính dạy học ở trên lớp, phương pháp sử dụng sách giáo khoa để học tập ở nhàcủa học sinh

* Sách giáo khoa để chuẩn bị bài giảng.

Trước khi soạn giáo án, giáo viên cần nghiên cứu nội dung toàn bài trongsách giáo khoa, xác định kiến thức cơ bản của bài, hiểu rõ nội dung, tinh thần

mà tác giả mong muốn ở học sinh về từng mặt kiến thức, tư tưởng, kĩ năng Khi

đã có cái nhìn toàn cục, khái quát, cần đi sâu từng mục nhằm tìm ra kiến thức cơbản của mục đó, sự liên quan của kiến thức đó với kiến thức toàn bài Không

nên dàn đều về mặt thời gian cũng như khối lượng kiến thức của từng phần màxác định phần nào lướt qua, phần nào là trọng tâm Mỗi bài cần phải xác định rõphần đóng góp cụ thể về mặt nội dung, tư tưởng, kĩ năng, kĩ xảo, các khái niệmcần giải thích cho học sinh hiểu.

* Sử dụng sách giáo khoa trong quá trình dạy học trên lớp.

Trong quá trình học bài ở trên lớp, học sinh thường theo dõi bài giảng củagiáo viên rồi đối chiếu, so sánh với sách giáo khoa, thậm chí nhiều học sinhkhông ghi theo bài giảng của giáo viên mà lại chép trong sách giáo khoa Vì vậy,bài giảng của giáo viên không nên lặp lại ngôn ngữ trong sách giáo khoa mànên diễn đạt bằng lời của mình

Ví dụ Bài 18 “Những năm đầu của cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dânPháp (1946 – 1950)”, giáo viên lược thuật cuộc chiến đấu của quân dân Hà Nội

giam chân địch: “ Từ đầu tháng 12.1946, thực dân Pháp liên tục gây xung đột với công an và tự vệ của ta, đặc biệt nghiêm trọng là vụ thảm sát tại Yên Ninh, Hàng Bún ngày 17.12.1946 Trước hành động láo xược đó, ngày 19.12.1946,

Hồ Chủ tịch đã ra lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến “…chúng ta thà hi sinh tất

cả chứ nhất định không chịu mất nước, nhất định không chịu làm nô lệ” Đáp lại lời kêu gọi, các chiến sĩ tự vệ Hà Nội đã thề “quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh” Suốt hơn 20 ngày, cuộc chiến đấu không cân sức giữa ta và địch đã diễn

ra ác liệt tại các cửa ô, thực dân Pháp sau khi chiếm được các cửa ngõ, chúng tập trung định tiêu diệt lực lượng của ta ở Liên khu I.

Sau khi hoàn thành nhiệm vụ giam chân địch, đêm ngày 17.2.1947, Trung đoàn Thủ đô được lệnh rút khỏi Hà Nội.

Một biện pháp nữa thường hay sử dụng ở trên lớp là cho học sinh đọc

sách giáo khoa rồi tự các em tóm tắt, kể lại những nội dung cơ bản Ví dụ khi dạy phần chiến dịch Việt Bắc thu – đông 1947 bài 18 “Những năm đầu của cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp (1946 – 1950)”, giáo viên cho học

sinh đọc phần diễn biến chiến dịch, sau đó gọi một học sinh khác tóm tắt lại diễnbiến chiên dịch, những sự kiện nổi bật của trận đánh, sau đó giáo viên tổ chức,hướng dẫn cho các em tìm hiểu kĩ hơn trên lược đồ kết hợp với lời giảng sinhđộng

Giáo viên cũng có thể cho học sinh đọc đoạn trích chữ nhỏ trong quá trình kếthợp giảng bài

* Hướng dẫn học sinh sử dụng sách giáo khoa học ở nhà.

Trước hết học sinh đọc toàn bộ bài viết trong sách giáo khoa (đã đượcnghe giảng ở trên lớp) để nắm nội dung chung của bài học, hiểu những sự kiện,những vấn đề lịch sử Học sinh nhớ lại những điểm mà giáo viên đã giảng ở trênlớp có liên quan đến nội dung sách giáo khoa , trước hết là dàn bài giảng, những

sự kiện cơ bản, những nét đặc trưng, việc đánh giá các sự kiện và nhân vật lịch

sử, những kết luận… Khi hướng dẫn học ở nhà theo sách giáo khoa Lịch sử,nên hướng dẫn có trọng điểm Ví dụ, ở bài 18 “Những năm đầu của cuộc khángchiến toàn quốc chống thực dân Pháp (1946 – 1950)”, cần chỉ rõ các sự kiện tiêubiểu của cuộc kháng chiến toàn quốc chống Pháp từ khi bùng nổ đến chiến dịchBiên giới thu – đông 1950 như: tên sự kiện? Thời gian? Kết quả - ý nghĩa?

2.3.2 Sử dụng hệ thống câu hỏi để phát huy tính tích cực học tập của học sinh trong dạy học lịch sử

Câu hỏi được sử dụng phổ biến trong cuộc sống cũng như trong dạy học,song câu hỏi trong cuộc sống không hoàn toàn giống với câu hỏi trong dạy học.Trong cuộc sống khi người ta muốn hỏi ai một điều gì thì đối tượng hỏi chưabiết điều đó, hoặc biết chưa rõ ràng Nhưng câu hỏi trong dạy học lại khác, câuhỏi giáo viên đưa ra cho học sinh đã được nhân loại khám phá, ghi trong sách

vở Vì vậy, câu hỏi trong dạy học bao giờ cũng mang yếu tố mở, yếu tố nhậnbiết, yếu tố khám phá hoặc khám phá lại, học sinh chỉ cần trả lời một cách thôngminh, sáng tạo là đủ Sử dụng câu hỏi có tác dụng to lớn trong việc giáo dục chohọc sinh tư tưởng, tình cảm, đạo đức, hình thành nhân cách học sinh như thái độ

tự tin trong học tập, tính kiên trì…Sử dụng câu hỏi trong dạy học lịch sử ởtrường phổ thông còn có tác dụng rèn luyện năng lực nhận thức, đặc biệt là tưduy độc lập, hình thành kĩ năng giải quyết vấn đề, diễn đạt một vấn đề và hứngthú học tập cho học sinh

Ví dụ, khi dạy bài “Những năm đầu của cuộc kháng chiến toàn quốcchống thực dân Pháp (1946 – 1950)”, mục “Hoàn cảnh lịch sử mới và chiến dịch

Biên giới thu – đông 1950”, giáo viên đưa ra câu hỏi: Tại sao Đảng ta lại chủ động mở chiến dịch Biên giới thu – đông 1950? Diễn biến, kết quả và ý nghĩa của chiến dịch như thế nào? Hay khi dạy “Bài 20: Cuộc kháng chiến toàn quốc

chống thực dân Pháp kết thúc (1953-1954)” mục I: “Âm mưu của Pháp- Mĩ ở

Đông Dương: kế hoạch Na va” giáo viên đưa ra câu hỏi: “Trình bày nội dung của kế hoạch Nava? Phân tích điểm mạnh, yếu của kế haọch Nava” hay mục II.

“Cuộc tiến công chiến lược Đông- Xuân 1953-1954 và chiến dịch Điện BiênPhủ năm 1954” mục 2 “Chiến dịch lịch sử Điện Biên Phủ (1954)” giáo viên đưa

ra câu hỏi: “Vì sao Điện Biên Phủ ban đầu không có tên trong kế hoạch Nava nhưng một cách ngẫu nhiên lại được lực chọn để xây dựng thành điểm quyết chiến chiến lược giữa ta và Pháp?”

* Nêu câu hỏi đầu giờ học.

Vào đầu giờ học, giáo viên có thể kiểm tra hay không kiểm tra kiến thứcbài cũ Trước khi cung cấp kiến thức của bài học mới, giáo viên nên nêu ngaycâu hỏi định hướng nhận thức cho học sinh Câu hỏi loại này thường là câu hỏi

có tính chất bài tập, muốn trả lời cần phải huy động kiến thức cơ bản của toànbài Nêu câu hỏi đầu giờ học có 2 tác dụng lớn: thứ nhất là nó xác định rõ ràngnhiệm vụ nhận thức của học sinh trong giờ học, thứ hai là hướng học sinh vàonhững kiến thức trọng tâm của bài, huy động cao nhất các hoạt động của cácgiác quan học sinh trong quá trình học tập: nghe, nhìn, kết hợp với tư duy cóđịnh hướng Ví dụ, khi dạy mục 2 “Chiến dịch lịch sử Điện Biên Phủ (1954) ởBài 20 “Cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp kết thúc (1953 –

1954)”, giáo viên dẫn dắt học sinh vào tình huống có vấn đề: Thắng lợi của ta trong đông xuân 1953 – 1954 buộc địch phải phân tán lực lượng ra nhiều nơi Chúng quyết định xây dựng Điên Biên Phủ trở thành tập đoàn cứ điểm mạnh nhất Đông Dương, biến Điện Biên Phủ trở thành một “điểm hẹn lịch sử” Vậy tại sao chiến dịch lịch sử Điện Biên Phủ đựơc xem là chiến dịch có tính chất quyết định trong cuộc chiến tranh Đông Dương Các em cùng tìm hiểu

* Câu hỏi sử dụng trong giờ học.

Trong quá trình giảng dạy, giáo viên còn phải biết đặt ra và giúp học sinhgiải quyết các câu hỏi có tính chất nhận thức kiến thức.Ví dụ, khi dạy bài 18

“Những năm đầu của cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp (1946 –1950)” mục “Kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp bùng nổ”, giáo viên

đưa ra câu hỏi “Vì sao cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ ngày

19.12.1946”?-Loại câu hỏi về quá trình diễn biến, phát triển của sự kiện – hiện tượng lịch sửnhư diễn biến của cuộc khởi nghĩa, diễn biến các cuộc cách mạng, cuộc chiếntranh… Loại này cũng thường gặp ở tất cả các loại bài Chẳng hạn khi dạy bài

20 “Cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp kết thúc (1953 – 1954)”mục “ Chiến dịch lịch sử Điện Biên Phủ (1954)”, giáo viên đưa ra câu hỏi: “Chiến dịch Điện Biên Phủ đã diễn ra như thế nào?”

- Loại câu hỏi nêu lên đặc trưng, bản chất của các sự kiện, hiện tượng lịch

sử, bao gồm sự đánh giá, thái độ của học sinh đối với các hiện tượng lịch sử ấy

Ví dụ như khi dạy bài 18 “ Những năm đầu của cuộc kháng chiến toàn quốcchống thực dân Pháp (1946 – 1950)” ở mục “Chiến dịch Biên giới thu – đông

1950”, giáo viên sử dụng câu hỏi “Tại sao ta chọn Đông khê làm điểm mở đầu chiến dịch mà không phải Cao Bằng hay Thất Khê?” Muốn trả lời được câu hỏi

này, học sinh phải chú ý theo dõi, quan sát bản đồ để thấy được vị trí chiến lượccủa Đông Khê Giáo viên hướng dẫn các em đưa ra câu trả lời, rồi nhấn mạnh

các ý lớn: Giữa Đông Khê và Cao Bằng, nếu đánh Cao Bằng thì sẽ đụng đầu với với lực lượng mạnh của địch, hệ thống phòng ngự vững chắc, muốn đánh thắng phải tốn nhiều xương máu Đồng thời nếu đánh Cao Bằng, địch sẽ rút tất

cả các cứ điểm từ Đông Khê đến Lạng Sơn, như vậy sẽ không tạo điều kiện cho

ta đánh quân rút chạy Đông Khê là một cứ điểm, địch tương đối yếu (có một tiểu đoàn) nhưng lại là vị trí trọng yếu, mất Đông Khê, địch phải cho quân ứng cứu, Cao Bằng phải rút chạy… Ta có cơ hội tiêu diệt quan tiếp viện và quân rút chạy của địch Hơn nữa Đông Khê ở xa Hà Nội, nếu địch tiếp viện cũng mất nhiều thời gian Vì vậy ta quyết định đánh Đông Khê.

- Loại câu hỏi tìm hiểu kết quả, nguyên nhân dẫn đến kết quả đó và ý

nghĩa lịch sử của nó Ví dụ: Chiến thắng Biên giới thu – đông 1950 có ý nghĩa như thế nào đối với cuộc kháng chiến của nhân dân ta? , Nguyên nhân thắng lợi của cuộc kháng chiến chống Pháp là gì? Để trả lời những câu hỏi loại này,

học sinh dựa vào SGK để trả lời bằng ngôn ngữ của mình chứ không lặp lại sáchgiáo khoa Chẳng hạn ở bài 20 “Cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân

Pháp kết thúc (1953 – 1954)”, giáo viên đưa ra câu hỏi “Những nguyên nhân nào dẫn đến thắng lợi của quân dân ta ở Điện Biên Phủ và trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp?”, học sinh phải độc lập suy nghĩ, vận dụng toàn bộ

kiến thức đã học của chương, bài để rút ra câu trả lời Giáo viên trên cơ sở sáchgiáo khoa và sách giáo viên nêu ra các ý nhỏ: chủ quan – khách quan

2.3.3 Sử dụng đồ dùng trực quan nhằm phát triển tư duy học sinh

Trong dạy học lịch sử, phương pháp trực quan góp phần quan trọng tạobiểu tượng cho học sinh, cụ thể hoá các sự kiện và khắc phục tình trạng hiện đạihoá lịch sử của học sinh

Đồ dùng trực quan có vai trò rất lớn trong việc giúp học sinh nhớ kĩ, hiểusâu những hình ảnh, những kiến thức lịch sử Hình ảnh được giữ lại đặc biệtvững chắc trong trí nhớ chúng ta là hình ảnh chúng ta thu nhận được bằng trựcquan Ví dụ, xem bức ảnh “Cảm tử quân Hà Nội ôm bom ba càng đón đánh xetăng Pháp” chúng ta không thể quên được cuộc chiến đấu anh dũng của quân vàdân Hà Nội chống thực dân Pháp trở lại xâm lược.

Trên cơ sở biện pháp chung về đồ dùng trực quan, tôi đưa ra một số biện phápkhi sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử chương III: Việt Nam từnăm 1945 đến 1954 (Lịch sử 12- chuẩn)

* Sử dụng đồ dùng trực quan để tổ chức cho học sinh lĩnh hội kiến thức mới.

- Sử dụng câu hỏi gợi mở để hướng dẫn học sinh tìm hiểu nội dung kênh hình.

Trong quá trình hướng dẫn học sinh tổ chức lĩnh hội kiến thức mới, pháthuy tính tích cực học tập của các em, giáo viên nên kết hợp cho học sinh theodõi đồ dùng trực quan (lược đồ, bản đồ, tranh ảnh) với việc sử dụng câu hỏi gợi

mở từ dễ đến khó mang tính chất khái quát, yêu cầu các em phát huy cao độnăng lực tư duy độc lập để rút ra kết luận có tính chất khái quát, giải quyếtnhững vấn đề trọng tâm của bài Hoặc đối với Lược đồ chiến dịch Điên BiênPhủ (1954), được sử dung khi dạy mục II “Chiến dịch lịch sử Điên Biên Phủ(1954)” nhằm cụ thể hóa vị trí Điện Biên Phủ cũng như cách bố trí lực lượngcủa địch và diễn biến Giáo viên có thể gợi mở cho học sinh với các câu hỏi sau:

- Quan sát lược đồ, nhận xét vị trí Điên Biên Phủ?

- Tại sao địch quyết định xây dựng Điên Biên Phủ thành tập đoàn cứ điểm mạnh?

- Biểu hiện nào chứng tỏ điều đó?

Với các câu hỏi gợi mở trong từng phần giảng học sinh sẽ phải suy nghĩmột cách tích cực, chủ động trong hoạt động nhận thức để tìm hiểu các nội dungđưa ra.

Kết hợp bản đồ với tường thuật, thảo luận.

Ví dụ: khi dạy học mục IV Bài 18 “Chiến dịch Biên giới thu – đông1950” đối với các lớp có học lực khá giỏi, thời gian cho phép, giáo viên yêu cầuhọc sinh nghiên cứu lược đồ Chiến dịch Biên giới thu đông 1950 kết hợp với

SGK để trả lời các câu hỏi gợi mở do giáo viên đặt ra: Vì sao ta chủ động mở chiến dịch Biên Giới thu- đông năm 1950 Vì sao ta chọn Đông Khê làm điểm tấn công đầu tiên trong chiến dịch Biên Giới 1950?

Lược đồ chiến dịch Biên Giới thu- đông 1950

- Sử dụng tranh ảnh kết hợp với miêu tả, phân tích, đàm thoại.

Vận chuyển máy móc từ Hà Nội lên Việt Bắc năm 1947

Tranh ảnh tạo được biểu tượng, góp phần cụ thể hoá kiến thức, có tácdụng làm cho học sinh yêu thích môn lịch sử Do đó, để sử dụng tranh ảnh lịch

sử có hiệu quả, phát huy được tính tích cực hoạt động của học sinh cần kết hợp

với miêu tả có phân tích, đàm thoại Khi dạỵ Bài 18: Những năm đầu cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp (1946- 1950) mục II 1: Cuộc chiến

đấu ở các đô thị phía Bắc vĩ tuyến 16 giáo viên sử dụng bức ảnh trên phân tích ýnghĩa của cuộc chiến đấu ở phía Bắc vĩ tuyến 16 nhằm tạo điều kiện cho côngcuộc di chuyển kho tàng, công xưởng, Trung ương Đảng, chính phủ về chiếnkhu Việt Bắc năm 1947 Hay bức ảnh dưới đây thể hiện tinh thần chiến đấu của

“Quyết tử quân” góp phần cỗ vũ nhân dân ta trong cuộc kháng chiến toàn quốcchống thực dân Pháp

Cảm tử quân với bom ba càng sẵn sàng tiêu diệt quân Pháp

* Sử dụng đồ dùng trực quan để tổ chức học sinh củng cố kiến thức.

Sử dụng đồ dùng trực quan trong củng cố kiến thức đã học cho học sinhmang lại nhiều hiệu quả hơn so với việc củng cố kiến thức bằng trao đổi đàmthoại, nêu và trả lời câu hỏi đơn thuần Việc sử dụng đồ dùng trực quan trongcủng cố kiến thức gây được hứng thú học tập, giúp các em khắc sâu kiến thức

Ví dụ, giáo viên sử dụng bản đồ “Chiến dịch Việt Bắc thu – đông 1947” treo lênbảng, yêu cầu học sinh dựa vào bản đồ để trình bày lại diễn biến của chiến dịch.Hoặc cũng có thể ra bài tập về nhà cho học sinh (sau khi dạy xong bài 18): Dựa

vào lược đồ “Chiến dịch Việt Bắc thu – đông 1947 em hãy rút ra ý nghĩa chiến dịch đối với cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp 1946- 1950?”

Lược đồ chiến dịch Việt Bắc thu- đông 1947

- Đối với việc sử dụng tranh ảnh lịch sử để củng cố kiến thức đã học làmột việc làm tương đối khó, do vậy giáo viên nên kết hợp với hệ thống câu hỏi.Qua đó giúp các em nắm vững chắc, hiểu sâu, nhớ lâu hơn những kiến thức đãhọc, đồng thời rèn luyện kĩ năng quan sát, miêu tả, phân tích và rút ra kết luậnlịch sử cho học sinh

- Giáo viên có thể sử dụng các sơ đồ, niên biểu, bảng biểu để ra bài tập vềnhà, củng cố kiến thức cho học sinh

* Sử dụng đồ dùng trực quan để tổ chức kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh.

Có nhiều cách để tiến hành kiểm tra, đánh giá trong đó việc sử dụng đồ dùngtrực quan là một biện pháp đạt hiệu quả cao Việc kết hợp sử dụng đồ dùng trựcquan trong kiểm tra đánh giá có thể tiến hành trong nhiều trường hợp như kiểmtra bài cũ, kiểm tra viết (15 phút, 45 phút…) khi kiểm tra chất lượng học sinhđầu kì, giữa kì, cuối kì hoặc bài kiểm tra theo phân phối chương trình

Kết hợp câu hỏi tự luận với sử dụng đồ dùng trực quan để kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh.

Ví dụ, khi kiểm tra mức độ tự học ở nhà của học sinh, giáo viên đặt câu

hỏi để học sinh suy nghĩ, nhận xét, đánh giá “Qua quan sát lược đồ diễn biến chiến dịch Điện Biên Phủ em hãy nhận xét về các hướng tiến công của quân ta

Hoặc giáo viên sử dụng đồ dùng trực quan để tiến hành kiểm tra bài cũ,

kiểm tra 15phút, 45phút.Ví dụ khi dạy xong bài 18: Những năm đầu cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp (1946- 1950) Giáo viên đặt câu

hỏi kiểm tra bài cũ: Bức ảnh dưới đây gợi cho em nhớ tới sự kiện lịch sử nào?ý nghĩ quan trọng sự kiện này đối với cuộc kháng chiến chống Pháp của nhân dân ta?