SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ TRƯỜNG THPT DÂN TỘC NỘI TRÚ ĐỔI MỚI DẠY HỌC LỊCH SỬ ĐỊA PHƯƠNG QUA HÌNH THỨC NGOẠI KHOÁ Ở TRƯỜNG THPT Người thực hiện: Lê Thị Huế Chức vụ: Giáo viên.
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ TRƯỜNG THPT DÂN TỘC NỘI TRÚ
ĐỔI MỚI DẠY HỌC LỊCH SỬ ĐỊA PHƯƠNG
QUA HÌNH THỨC NGOẠI KHOÁ
Ở TRƯỜNG THPT
Người thực hiện: Lê Thị Huế Chức vụ: Giáo viên
Trang 22.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề 06
2.3.3 Tiến hành hoạt động ngoại khoá theo kế hoạch 07
2.3.4 Tổ chức hs báo cáo kết quả, rút kinh nghiệm, khen thưởng 08
a.Các bước tiến hành hội thi Lịch sử 09
d Một số hình thức, nội dung của Hội thi Lịch sử 11
a Tác dụng của Tham quan ngoại khoá Lịch sử 12
b Nội dung của Tham quan ngoại khoá Lịch sử 12
c Tổ chức Tham quan ngoại khoá Lịch sử 12
2.3.5.3 Tổ chức Câu lạc bộ “Em yêu Lịch sử” 14
Trang 32 3.5.4 Viết báo nội bộ về Lịch sử 15
CÁC TỪ VIẾT TẮT TRONG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
1 Lịch sử địa phương: LSĐP
2 Trung học phổ thông: THPT
3 Sáng kiến kinh nghiệm: SKKN
4 Giáo dục và đào tạo: GD & ĐT
Trang 4Phần 1: MỞ ĐẦU 1.1 Lí do chọn đề tài
Lịch sử địa phương (LSĐP) là một bộ phận cấu thành lịch sử dân tộc Dạy
và học LSĐP không chỉ giúp học sinh hiểu về mảnh đất, con người nơi mìnhsinh ra và lớn lên, hun đúc niềm tự hào, giáo dục truyền thống, trách nhiệm côngdân mà còn nhận thức sâu sắc thêm Lịch sử dân tộc, có ý thức phấn đấu, học tập
tu dưỡng rèn luyện góp phần xây dựng quê hương giàu đẹp
Trong hướng dẫn thực hiện chương trình Bộ GD&ĐT đã xác định rõ việchọc tập, tìm hiểu, khảo sát, nghiên cứu và giảng dạy LSĐP là một nhiệm vụ, mộtnguyên tắc trong giảng dạy và học tập Lịch sử Việc tìm hiểu, nghiên cứu vềLịch sử địa phương giúp cho học sinh hiểu biết sâu sắc hơn những tài liệu họctập lịch sử trên lớp, có kĩ năng gắn kiến thức Lịch sử dân tộc với LSĐP Do vậyhiện nay việc giảng dạy Lịch sử địa phương đã được chú ý và có nhiều đổi mới
về phương pháp phù hợp với mục đích phát triển của ngành giáo dục Việt Namtrong thời kỳ mới
Tuy nhiên hình thức dạy học lịch sử địa phương hiện nay đa số vẫn nằmtrong khuôn khổ một lớp học không mang lại hiệu quả cao, chưa kích thích được
sự hứng thú học tập và chưa phát triển được năng lực sáng tạo, chưa giáo dụcsâu sắc được tình yêu quê hương của học sinh khi còn ngồi trên ghế nhà trường
và cả khi đã tốt nghiệp phổ thông Vì thế, để đạt được mục tiêu đã đề ra của nềngiáo dục, cần phải đổi mới phương pháp dạy học, đa dạng hoá các hình thức tổchức hoạt động học tập của học sinh, đặc biệt là hoạt động ngoại khóa, đây làmột hình thức dạy học mang lại hiệu quả cao, góp phần hoàn thiện và phát triểnnhân cách, bồi dưỡng năng khiếu và tài năng sáng tạo mở rộng kiến thức, pháthuy tính tích cực của học sinh
Từ thực tế giảng dạy, với mong muốn góp phần vào việc nâng caochất lượng, hiệu quả dạy học Lịch sử địa phương ở trường trung học phổ thông(THPT), chúng tôi nhận thấy hoạt động ngoại khóa có tác dụng rất tích cực đối
Trang 5với việc giáo dưỡng- giáo dục và phát triển tư duy học sinh góp phần gây hứngthú trong học tập Lịch sử
Hoạt động ngoại khoá về lịch sử cũng là một phần trong hoạt động ngoạikhoá ở trường phổ thông và đã được nghiên cứu từ lâu Cho đến nay đã có nhiều
đề tài nghiên cứu việc tổ chức hoạt động ngoại khoá về lịch sử cho đối tượnghọc sinh phổ thông THPT
Tuy nhiên chưa có tài liệu nào bàn sâu về vấn đề ngoại khóa lịch sử địa
phương Vì những lý do đó, tôi mạnh dạn chọn đề tài “Đổi mới dạy học lịch sử
địa phương qua hình thức ngoại khoá ở trường THPT”làm nội dung nghiên cứutrong sáng kiến kinh nghiệm của mình
1.2 Mục đích nghiên cứu.
Thông qua hoạt động ngoại khóa Lịch sử địa phương:
- Rèn luyện cho học sinh tập dượt nghiên cứu, quan sát trực tiếp “sinhđộng” những di tích lịch sử
- Cung cấp tri thức, kỹ năng, bồi dưỡng thái độ, hình thành, phát triển nănglực, phẩm chất đạo đức cho học sinh
- Giáo dục truyền thống tự hào dân tộc, tình yêu và trách nhiệm đối với quêhương đất nước
1.3 Đối tượng nghiên cứu.
Học sinh của Trường THPT Dân tộc nội trú Tỉnh Thanh Hóa
1.4 Phương pháp nghiên cứu.
-Thu thập thông tin, tìm hiểu thực tế
-Xử lý, tổng hợp thông tin, rút ra kết luận và đề ra giải pháp phù hợp.-Thể nghiệm đề tài vào thực tiễn và tiếp tục bổ sung hoàn thiện
Trang 6Phần 2: NỘI DUNG 2.1 Cơ sở lí luận của SKKN
Đổi mới giáo dục là một trong những nhiệm vụ trọng tâm của cải cáchgiáo dục Trong nghị quyết TW2, khóa VIII Ban chấp hành Trung ương Đảng
Cộng Sản đề ra nhiệm vụ “Đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy học, khắc phục
lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo cho người học Từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến và phương tiện hiện đại vào quá trình dạy học, đảm bảo thời gian tự học, tự nghiên cứu cho học sinh”
Điều 28 luật giáo dục yêu cầu “ Phương pháp giáo dục phổ thông phải
phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh, phù hợp với đặc điểm trong lớp học, môn học, bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”
Với những nhiệm vụ cần thiết trong đổi mới giáo dục nhằm phát huytính tích cực, tự lực của học sinh thì dạy học LSĐP thông qua hình thức ngoạikhóa là một sự đổi mới rất tích cực
Hoạt động ngoại khoá là một hình thức dạy học có thể giúp học sinh cókết quả cao hơn trong học tập và góp phần hoàn thiện nhân cách cho các em.Chính vì vậy mà hoạt động ngoại khoá đã được chú trọng nghiên cứu và thựchiện ở nhiều nước trên thế giới Thậm chí nền giáo dục của nhiều nước còn chủtrương giảm thời lượng các giờ lên lớp và tăng cường các hoạt động giáo dụcngoài giờ lên lớp và hoạt đông ngoại khoá Công trình nghiên cứu gần đây củacác nhà giáo dục Mĩ cho thấy: Những học sinh thường xuyên tham gia vào cácchương trình hoạt động ngoài giờ lên lớp có chất lượng thường đạt được thànhtích học tập cao hơn, có hành vi đạo đức tốt hơn, có mối quan hệ và cảm xúc tốthơn
Các hình thức hoạt động ngoại khoá của các trường phổ thông của cácnước trên thế giới thường tập trung chủ yếu vào các hoạt động như: trò chơi trítuệ, câu lạc bộ nhạc, kịch, hội hoạ, thể thao, dã ngoại thực tế…
Trang 7Ở nước ta, từ những năm 1960 khi xây dựng chương trình giáo dục, Bộgiáo dục đã xác định rõ: ''Muốn thực hiện giáo dục và giáo dưỡng trong các mônhọc đạt kết quả đầy đủ thì ở nhà trường cần tổ chức ngoại khoá… Công tácngoại khoá bổ sung và nâng cao chất lượng của nội khoá lên một bước''.
2.2 Cơ sở thực tiễn.
Về thực trạng dạy học LSĐP ở trường THPT, tôi xin được đưa ra kết quảkhảo sát học sinh và giáo viên ở trường THPT như sau:
- Quan điểm của giáo viên đối với việc dạy học LSĐP
Về tầm quan trọng và ý nghĩa của việc dạy học LSĐP, 98% giáo viên chorằng rất cần thiết và rất có ý nghĩa, có tác dụng giáo dục, giáo dưỡng lẫn pháttriển Về mặt giáo dưỡng, 86% giáo viên cho rằng thông qua dạy học LSĐPkhông chỉ rèn luyện năng lực nhận thức, các thao tác tư duy cho học sinh, màcòn giúp các em liên hệ lí thuyết với thực tiễn cuộc sống Về mặt giáo dục, 80%giáo viên cho rằng dạy học LSĐP không chỉ giáo dục lòng yêu quê hương, đấtnước, tự hào về truyền thống của cha ông cho học sinh, mà còn giúp các emnâng cao nhận thức trách nhiệm đối với quê hương Về phương diện phát triển,82% giáo viên cho rằng dạy học LSĐP không chỉ góp phần nâng cao năng lựcnhận thức lịch sử, liên hệ lí thuyết với thực tiễn mà còn có tác dụng rèn luyệnthao tác tư duy cho học sinh Qua đó có thể khẳng định, dạy học LSĐP ở cáctrường THPT là yêu cầu cần thiết, không thể thiếu
- Tình hình dạy học LSĐP ở các trường THPT.
Đa số giáo viên (76%) cho rằng việc dạy học LSĐP được thực hiệnthường xuyên, 23% ý kiến cho rằng thỉnh thoảng mới thực hiện và 1 ý kiếnkhông quan tâm đến việc dạy học bộ môn này Lí giải về việc dạy học LSĐPkhông được tiến hành thường xuyên, có 65% giáo viên cho rằng do không đủthời gian, 35% giáo viên lại dành thời gian để ôn tập kiến thức cơ bản Để dạyhọc các tiết học nội khóa LSĐP, 70% giáo viên kết hợp 3 phương pháp: trìnhbày miệng, sử dụng đồ dùng trực quan và sử dụng tài liệu thành văn Chỉ có19% giáo viên đơn thuần sử dụng phương pháp trình bày miệng và 11% sử dụng
Trang 8tài liệu thành văn 87% giáo viên cho rằng hoạt động ngoại khóa có ưu thế trongdạy học LSĐP Bên cạnh giờ nội khóa, cần phải tổ chức các hoạt động ngoạikhóa (100%) Tuy nhiên, chỉ có 18% giáo viên trả lời đã thường xuyên thực hiệncác giờ ngoại khóa, trong khi đó có 52% ý kiến trả lời thỉnh thoảng mới có hoạtđộng ngoại khóa, 9% ý kiến trả lời không bao giờ thực hiện và 21% không có ýkiến Nguyên nhân chủ yếu là do không đủ thời gian (52%) và việc tổ chức gặpnhiều khó khăn (34%) Qua đó cho thấy, việc thực hiện các tiết dạy LSĐP đãđược triển khai ở hầu hết các trường THPT, tuy nhiên, do còn có nhiều khókhăn, bất cập, nên hình thức tổ chức dạy học còn đơn điệu và chưa được tiếnhành thường xuyên.
Từ thực tiễn trên, chúng tôi mạnh dạn thực hiện chương trình ngoại khóasau khi các khối đã tiến hành xong các tiết học địa phương nội khóa nhằm trang
bị cho các em những nhận thức chung nhất và toàn diện nhất về tiến trình pháttriển lịch sử địa phương trong bối cảnh chung của lịch sử dân tộc
Cách đây 2 năm, sau khi tổ chức hoạt động ngoại khóa lịch sử địa phươngtheo hình thức bắt thăm câu hỏi trả lời và cho học sinh xem một số video clip về
Di tích lịch sử và Danh lam thắng cảnh Thanh Hóa, chúng tôi đã trực tiếp phỏngvấn học sinh tham gia ngoại khóa:
Hỏi: Em hãy cho biết suy nghĩ của em về buổi ngoại khóa này?
Em: Hà Thị Yêm (Lớp trưởng lớp 12C) trả lời: Việc tổ chức một buổi ngoại
khóa lịch sử địa phương là rất có ý nghĩa, buổi ngoại khóa đã giúp chúng em có dịp hiểu biết thêm về quê hương đất nước, biết thêm những hình ảnh, nhân vật lịch sử liên quan đến xứ Thanh nhưng hình thức ngoại khóa này chưa hấp dẫn, ý thức tham gia của các bạn chưa cao.
Khi được phỏng vấn trực tiếp: Đồng chí nhận xét như thế nào về buổi ngoại
khóa này?
Cô giáo: Bùi Thị Kiều Oanh -Phó Hiệu trưởng nhà trường cho biết: Chúng tôi
rất đồng tình với việc các đồng chí chọn lịch sử địa phương làm đề tài ngoại khoá, hình thức ngoại khóa này ít tốn kém về kinh phí nhưng còn nặng về cung
Trang 9cấp kiến thức, chưa thực sự hấp dẫn, lôi cuốn học sinh Vì vậy để một buổi ngoại khoá có hiệu quả hơn, thu hút được sự chú ý của học sinh nhiều hơn, theo tôi các đồng chí phải bỏ ra nhiều công sức và thời gian hơn nữa, chịu khó tìm tòi để đưa ra những hình thức sinh động theo kiểu học mà chơi, chơi mà học…
Sau buổi ngoại khóa, chúng tôi đã cho học sinh làm câu hỏi thu hoạch, kếtquả kiểm tra như sau:
Kết quả kiểm tra và những ý kiến nêu trên đã làm cho tổ Sử Địa GDCD, đặc biệt là nhóm lịch sử chúng tôi rất trăn trở. Đã đến lúc cần xác địnhlại vị trí, vai trò của hoạt động ngoại khoá, phát huy cao độ tính năng động sángtạo, niềm hứng thú của học sinh để góp phần nâng cao hiệu quả dạy và học
-Vì thế, chúng tôi đã mạnh dạn tìm tòi, suy nghĩ, ứng dụng công nghệ thông tin đểdàn dựng những buổi ngoại khoá lịch sử địa phương theo một hình thức mới mẻ, “hiệnđại” hơn đó là tổ chức “Hội thi Lịch sử ” và tổ chức cho học sinh đi tham quan Di tíchlịch sử Lam Kinh, Thành nhà Hồ, chiến khu Ngọc Trạo, Bảo tàng Thanh Hóa Hình thứcngoại khoá mà chúng tôi đưa ra đã phát huy tối đa khả năng ứng dụng có hiệu quả côngnghệ thông tin - một trong những phương pháp dạy học mới, được tổ chức dưới dạngnhững trò chơi lí thú, hấp dẫn; hoặc cho học sinh cơ hội được tiếp xúc, quan sát thực tế,kết hợp giữa việc cung cấp kiến thức và giáo dục đạo đức, giáo dục thêm cho các emnhiều kỹ năng sống bổ ích
Sau khi đưa vào ứng dụng cho chương trình ngoại khoá toàn trường, hìnhthức ngoại khoá này đã mang lại kết quả khả quan, được các đồng chí trong tổchuyên môn, BGH nhà trường và các giáo viên, học sinh trong trường ghi nhận
Bởi vậy, chúng tôi viết ra tài liệu này với mong muốn sẻ chia một số kinhnghiệm trong vấn đề nâng cao hiểu biết cho học sinh về lịch sử địa phươngthông qua hoạt động ngoại khoá lịch sử để bạn bè đồng nghiệp cùng tham khảo
2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề.
Trang 10Kết quả của hoạt động ngoại khoá Lịch sử phụ thuộc rất nhiều vào việc tổ chức và lập kế hoạch hoạt động mà giáo viên Lịch sử là người quyết định Hiện nay chưa có nhiều tài liệu nói rõ quy trình tổ chức hoạt động ngoại khoá lịch sử nhưng qua quá trình tìm hiểu, chúng tôi nhận thấy việc tổ chức hoạt động ngoại khoá về lịch sử cho học sinh có thể thực hiện như sau:
2.3.1 Lựa chọn chủ đề ngoại khoá
Căn cứ vào nội dung chương trình, mục tiêu dạy học và tình hình thực tếcủa dạy học nội khoá bộ môn, đặc điểm của học sinh và điều kiện của giáo viêncũng như của nhà trường để lựa chọn chủ đề của hoạt động ngoại khoá cần tổchức Việc lựa chọn này phải rõ ràng để có tác dụng định hướng tâm lí và kíchthích sự tích cực, tự lực của học sinh ngay từ đầu
2.3.2 Lập kế hoạch ngoại khoá
Khi lập kế hoạch hoạt động ngoại khoá thì giáo viên cần phải xây dựngcác nội dung sau:
- Xác định mục tiêu giáo dục của hoạt động, gồm có: mục tiêu về kiếnthức; mục tiêu về kĩ năng và yêu cầu về phát triển năng lực, trí tuệ; mục tiêu vềthái độ, tình cảm
- Xây dựng nội dung cho hoạt động ngoại khoá dưới dạng những nhiệm
vụ học tập cụ thể
- Dự kiến hình thức tổ chức, phương pháp dạy học
- Dự kiến các tình huống có thể xảy ra và cách giải quyết
- Dự kiến những công việc có thể nhờ đến sự giúp đỡ của các lực lượnggiáo dục khác
- Dự kiến thời gian và địa điểm tổ chức
2.3.3 Tiến hành hoạt động ngoại khoá theo kế hoạch
Khi tổ chức hoạt động ngoại khoá theo kế hoạch giáo viên cần phải chú ýnhững nội dung sau:
- Luôn theo dõi quá trình học sinh thực hiện các nhiệm vụ để có thể giúp
đỡ kịp thời, đặc biệt là những tình huống phát sinh ngoài dự kiến, kịp thời điềuchỉnh những nội dung diễn ra không đúng kế hoạch
Trang 11- Đối với những hoạt động diễn ra ở quy mô lớn như lớp, khối thì giáoviên đóng vai trò là người tổ chức, điều khiển các hoạt động Đồng thời giáoviên cũng phải là người trọng tài để tổ chức cho học sinh có thể tham gia tranhluận hay bảo vệ ý kiến của mình về những nội dung hoạt động ngoại khoá.
- Đối với những hoạt động diễn ra ở quy mô nhỏ như trong tổ, nhóm họcsinh thì cần để cho học sinh hoàn toàn tự chủ cả việc tổ chức và thực hiện nhiệm
vụ được giao, giáo viên chỉ có vai trò hướng dẫn khi học sinh gặp khó khăn hoặcviệc không xử lí được
- Sau mỗi đợt tổ chức hoạt động ngoại khoá thì giáo viên phải đánh giá,rút kinh nghiệm để điều chỉnh nội dung, hình thức và phương pháp cho hợp lí để
tổ chức những đợt ngoại khoá về sau đạt kết quả cao hơn
2.3.4 Tổ chức cho học sinh báo cáo kết quả, tham gia hội vui, rút kinh nghiệm, khen thưởng.
Việc đánh giá kết quả của quá trình hoạt động ngoại khoá không giốngnhư trong nội khoá, mà phải đánh giá thông qua cả quá trình hoạt động Giáoviên đánh giá hiệu quả thông qua sự tích cực, sự hứng thú, sự sáng tạo của họcsinh và cả những kết quả mà học sinh đạt được trong quá trình hoạt động Trong
đó sản phẩm của quá trình hoạt động là một căn cứ quan trọng để đánh giá Dovậy, cần tổ chức cho học sinh giới thiệu, báo cáo sản phẩm đã tạo ra được trongquá trình hoạt động ngoại khoá Mặt khác, việc làm này còn có tác dụng trongviệc khích lệ, động viên tinh thần tích cực học tập của học sinh về sau
Quy trình tổ chức hoạt động ngoại khoá như trên có thể đem lại hiệu quảcao nếu giáo viên biết vận dụng tốt các điều kiện và tổ chức hợp lí các hoạt độngcủa học sinh Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện thì giáo viên cần phải căn cứvào tình hình thực tế của nhà trường, học sinh và các yêu cầu giáo dục của bộmôn mà vận dụng quy trình trên một cách mềm dẻo sao cho quá trình hoạt độngngoại khoá đạt hiệu quả cao nhất
2.3.5 Các hình thức tổ chức ngoại khóa
Trang 12Việc phân chia các hình thức hoạt động ngoại khóa về lịch sử địa phươngchỉ mang tính chất tương đối, không phân biệt được rõ ràng Có thể phân ra cáchình thức hoạt động ngoại khóa về lịch sử theo số lượng học sinh tham gia, cũng
có thể theo nội dung ngoại khóa hoặc theo thời gian và địa điểm diễn ra hoạtđộng ngoại khóa… Sau khi nghiên cứu các tài liệu, chúng tôi nhận thấy các hìnhthức tổ chức hoạt động ngoại khóa về Lịch sử thông thường nhất là:
2.3.5.1 Hội thi Lịch sử
Hội thi là một trong những cách thức hoạt động hấp dẫn, lôi cuốn học
sinh Có rất nhiều chủ đề có thể tiến hành, ví dụ: Em yêu lịch sử Xứ Thanh;
Thanh Hoá thời tiền sơ sử; Thanh Hoá trong kháng chiến chống Pháp, chống Mĩ; Thanh Hoá với chiến dịch Điện Biên Phủ; Nhân vật và Di tích lịch sử Thanh Hoá
a Các bước tiến hành hội thi lịch sử: (Xem phụ lục 1)
- Bước 1: Nêu chủ trương tổ chức hội thi, gồm: Quyết định chủ đề và hìnhthức của hội thi; Lập bộ phận dự thảo kế hoạch tổ chức hội thi
- Bước 2: Dự thảo kế hoạch tổ chức hội thi, gồm: Những căn cứ để tổchức hội thi; Mục tiêu; Nội dung thi; Đối tượng tham gia; Ban chỉ đạo hội thi;Ban tổ chức hội thi; Ban giám khảo; Quy chế và thang điểm thi; Chỉ tiêu khenthưởng; Thời gian, địa điểm tổ chức và tổng kết hội thi; Kinh phí cho hội thi
- Bước 3: Thông qua kế hoạch hội thi và triển khai thực hiện nội dungcủa kế hoạch hội thi, ban tổ chức và ban giám khảo họp triển khai và thực hiệncác nhiệm vụ của mình
- Bước 4: Tổ chức thi và công bố kết quả (Do ban tổ chức và ban giámkhảo thực hiện)
- Bước 5: Tổng kết hội thi ( Đánh giá toàn bộ các hoạt động của hội thi,rút kinh nghiệm, đề ra phương pháp mới và công khai tài chính hội thi)
Đây là các bước để tổ chức một hội thi Tuy nhiên nếu hội thi có quy mônhỏ, các bước tiến hành có thể đơn giản hơn Kết quả của hội thi phụ thuộc vàochất lượng của việc thực hiện các bước tiến hành hội thi Để đạt hiệu quả trong
tổ chức cần chú ý: