Vì vậy các đấng thành đế minh vương chẳng ai không lấy việc bồi dưỡng nhân tài, kén chọn kẻ sỹ, vun trồng nguyên khí làm việc đầu tiên” Tại Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI, VIII và IX
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ
TRƯỜNG THPT HẬU LỘC 2
**********************
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
KINH NGHIỆM PHÁT HIỆN
VÀ BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI
MÔN VẬT LÝ TRƯỜNG THPT HẬU LỘC 2
TỈNH THANH HÓA
Người thực hiện: Dương Anh Dũng Chức vụ: Tổ trưởng chuyên môn SKKN thuộc môn: Vật Lý
THANH HOÁ NĂM 2016
Trang 21 MỞ ĐẦU
Tài năng là vốn quý của nước nhà Tài năng sẽ có và sẽ đến nhờ năng khiếu, song có năng khiếu cũng không trở thành tài năng được nếu không có quá trình giáo dục, bồi dưỡng một cách khoa học Ở thời nào cũng vậy người tài đều có ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của một quốc gia Ở Việt Nam điều đó lại càng được khẳng định rõ nét qua lịch sử đấu tranh bảo vệ và xây dựng đất nước Người xưa từng nói “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia Nguyên khí mạnh thì thế nước mạnh rồi lên cao, nguyên khí suy thì thế nước yếu rồi xuống thấp Vì vậy các đấng thành đế minh vương chẳng ai không lấy việc bồi dưỡng nhân tài, kén chọn kẻ sỹ, vun trồng nguyên khí làm việc đầu tiên”
Tại Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI, VIII và IX Đảng ta cũng đều xác định
và nhấn mạnh: “Giáo dục là quốc sách hàng đầu là một trong những động lực quan trọng tạo sự chuyển biến toàn diện trong phát triển kinh tế xã hội”
Xuất phát từ quan điểm chỉ đạo của Đảng, thực hiện chiến lược giáo dục trong giai đoạn hiện nay, ngành giáo dục đang tích cực từng bước đổi mới nội dung, chương trình, đổi mới phương pháp dạy học, đổi mới công tác quản lý, tăng cường bồi dưỡng học sinh giỏi nhằm nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo, hoàn thành mục tiêu: “ Nâng cao dân trí; Đào tạo nhân lực; Bồi dưỡng nhân tài” Nghị quyết TW2 khóa VIII đã chỉ rõ “Việc bồi dưỡng học sinh giỏi là nguồn nhân tài cho đất nước được các nhà trường THPT đặc biệt quan tâm và mọi giáo viên phổ thông đều có nhiệm vụ phát hiện và bồi dưỡng học sinh giỏi” Chính vì thế việc bồi dưỡng học sinh giỏi là một trong những hoạt động được quan tâm hàng đầu trong các trường THPT Với mục đích tìm kiếm và phát huy tiềm năng của học sinh khá, giỏi Hoạt động này tạo ra một phong trào thi đua sôi nổi, có tác dụng tích cực, thiết thực và mạnh mẽ trong việc nâng cao chất lượng đội ngũ, khích lệ tinh thần say mê học tập của học sinh, nâng cao chất lượng toàn diện đồng thời khẳng định đương năng lực chuyên môn của giáo viên, uy tín, thương hiệu của nhà trường
Trang 32 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
2.1 CƠ SỞ LÍ LUẬN
Trong thế giới hiện đại mọi cuộc đua tranh về chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội thực chất là đua tranh trí tuệ Trí tuệ chính là cốt lõi của con người Trên thế giới trong mỗi quốc gia mỗi khu vực không có trí tuệ thì không thể làm nên những giá trị vật chất và tinh thần Vì vậy muốn có tri thức thì phải có trí tuệ
Có 4 yếu tố cơ bản ảnh hưởng đến năng lực khác của con người:
- Tư chất được di truyền
- Qua hoạt động thực tiễn
- Rèn luyện của bản thân
- Có sự giúp đỡ hay điều kiện hoàn cảnh tạo nên
Như vậy: Muốn phát hiện và bồi dưỡng tài năng phải dựa trên cơ sở khoa học, thực hiện trên nguyên tắc công khai bình đẳng Việc đào tạo bồi dưỡng chuyên sâu trên cơ sở giáo dục toàn diện cần chú ý để phát huy tài năng sở trường của giáo viên để từ đó tìm ra và bồi dưỡng khả năng, tiềm năng của học sinh Chính
vì vậy việc phát hiệt tuyển chọn có tính chất quyết định trong khi bồi dưỡng
2.2 THỰC TRẠNG
CÔNG TÁC BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI HIỆN NAY
(ở trường THPT Hậu Lộc 2 và tỉnh Thanh Hóa)
2.2.1 Thuận lợi
- Được sự chỉ đạo, quan tâm sâu sát và kịp thời của lãnh đạo Tỉnh, Sở giáo dục, Ban giám hiệu, Sở, nhà trường đã có những kế hoạch cụ thể và lâu dài cho công tác bồi dưỡng học sinh giỏi
Trang 4- Hiện nay cơ sở vật chất của (các) nhà trường khá khang trang, trang thiết bị phục vụ cho việc dạy và học tương đối đầy đủ, có thể đáp ứng được yêu cầu để việc dạy và học đạt kết quả tốt
- Đội ngũ giáo viên có trình độ chuyên môn vững vàng, có nhiều đồng chí có kinh nghiệm trong công tác bồi dưỡng học sinh giỏi
- Có nhiều học sinh chăm ngoan, học giỏi, có ý thức nỗ lực phấn đấu
- Đa số học sinh trường THCS chuyên Lê Hữu Lập thi vào học tại trường THPT Hậu Lộc 2
2.2.2 Khó khăn
a Về phía giáo viên
- Tất cả giáo viên dạy bồi dưỡng vừa phải bảo đảm chất lượng đại trà, vừa phải hoàn thành chỉ tiêu chất lượng mũi nhọn, một số đồng chí còn cả công tác kiêm nhiệm; do đó việc đầu tư cho công tác bồi dưỡng học sinh giỏi cũng có phần hạn chế
- Công tác tự nghiên cứu, tự bồi dưỡng để nâng cao chất lượng dạy học sinh giỏi đòi hỏi nhiều thời gian, tâm huyết Cùng với đó trách nhiệm lại nặng nề, áp lực công việc lớn cũng là khó khăn không nhỏ với các thầy cô giáo tham gia bồi dưỡng học sinh giỏi
- Ngoài ra, không phải không có trường hợp có những thầy cô giáo giỏi nhưng chưa thật mặn mà với công tác bồi dưỡng học sinh giỏi
b Về phía học sinh và phụ huynh
- Học sinh luôn đứng trước sự lựa chọn giữa học chuyên sâu để thi học sinh giỏi
và học để thi đại học, các em không yên tâm vì phải mất nhiều thời gian và ảnh hưởng đến kết quả học tập ôn thi đại học sau khi thi học sinh giỏi
- Một số học sinh tham gia học bồi dưỡng học sinh giỏi nhưng chưa thật sự cố gắng nên kết quả thi học sinh giỏi chưa cao
- Phụ huynh lo lắng cho sự học lệch môn của con em sẽ ảnh hưởng đến kết quả thi đại học sau này
Trang 5c Về đặc thù bộ môn
Môn Vật lý là một môn khó, nó đòi hỏi học sinh phải có kiến thức tốt về Toán đồng thời phải có tư duy vật lý mới có thể học tốt được
d Về cấu trúc đề thi và chất lượng các năm
Đề thi Vật lý khó so với các môn khác – đôi khi đề ra vào phần không thi đại học, điểm thấp, tỉ lệ giải ít tác động không nhỏ tới việc lựa chọn của học sinh và đội tuyển thi môn Vật lý
e Về chương trình
Mỗi giáo viên bồi dưỡng học sinh giỏi phải tự soạn chương trình dạy theo kinh nghiệm của bản thân, theo sự chủ quan, tự nghiên cứu, tự sưu tầm tài liệu – không có một định hướng chung nào cả
2.3 MỘT SỐ KINH NGHIỆM VÀ GIẢI PHÁP
NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI MÔN VẬT LÝ TRƯỜNG THPT HẬU LỘC 2.
2.3.1 Tổ chức phát hiện và tuyển chọn
a Tiêu chuẩn tuyển chọn học sinh có năng khiếu
Thông minh, trí tuệ
- Là học sinh có năng lực tư duy tốt ở mọi vấn đề
- Có hiểu biết và khá thông tuệ mọi vấn đề
- Có khả năng nhớ lâu, khả năng suy diễn, giải quyết xử lí tình huống linh hoạt hiệu quả cao
Khả năng sáng tạo
- Luôn có phát hiện mới mẻ độc đáo
- Luôn chủ động độc lập trong tư duy
- Có khả năng tự học và tự tìm tòi
Trang 6b Tuyển chọn
* Căn cứ vào kết quả của năm học trước, nhất là điểm số qua các kì thi mà nhà trường, huyện, tỉnh tổ chức đánh giá một cách nghiệm túc và trung thực
Tất nhiên điểm số không phải là cơ sở và căn cứ chủ yếu càng không phải là điều kiện quyết định để lựa chọn học sinh có năng khiếu nhưng nó vẫn là kết quả trực quan ban đầu để đánh giá và đưa các em vào danh sách tuyển chọn
* Xem xét kết quả của quá trình học tập ở nhà trường Một học sinh liên tục cả năm và nhiều năm đạt học sinh giỏi trong các kì thi thì đó chính là một căn cứ tin cậy và nó cũng thể hiện đầy đủ những khả năng phẩm chất đánh quí của một học sinh có năng khiếu
- Thông tin từ giáo viên đã từng giảng dạy ở các lớp
- Dựa vào thực tế quá trình hóc tập bồi dưỡng Đây là những cơ sở thực tiễn có chiều sâu chính xác và xác suất cao vì qua đó các em bộc lộ và thể hiện đầy đủ những khả năng của mình
* Tuyển chọn bằng cách trực tiếp phỏng vấn trao đổi với từng cá nhân học sinh Qua thực tế thì cách này mang lại hiệu quả cao bởi vì người dạy sẽ phát hiện được những học trò ham mê bộ môn của mình bởi trong quá trình học tập và giảng dạy giữa thầy và trò bao giờ cũng có sự đồng cảm và hiểu ý với nhau
* Kiểm tra đánh giá sau thời gian bồi dưỡng và tổ chức điều chỉnh thành đội
tuyển Bước này được coi là bước cuối cùng trong khâu tuyển chọn Đề ra phải đảm bảo tính khách quan, rộng khắp nhiều vấn đề, có chiều sâu nhất định Tránh việc bắt bài của học sinh đối với người dạy – trúng tủ Công việc này được làm thường xuyên với yêu cầu ngày càng cao để đến thời gian gần cuối ta đã có đội tuyển chính thức, chất lượng
2.3.2 Công tác bồi dưỡng
a Công tác tổ chức
Ban giám hiệu, tổ bộ môn cần phải phân công chuyên môn một cách hợp lí, lựa chọn giáo viên có đủ phẩm chất, năng lực, tinh thần trách nhiệm để bồi
Trang 7dưỡng học sinh giỏi Bên cạnh đó cũng cần coi trọng việc giám sát, kiểm tra thường xuyên
Phát hiện và xây dựng nguồn từ lớp 10, cử giáo viên có kinh nghiệm dạy bồi dưỡng
Cần tạo mọi điều kiện cho giáo viên tham gia các chuyên đề chuyên sâu, lớp học tập nâng cao trình độ chuyên môn nghiệp vụ
Làm tốt công tác xã hội hóa giáo dục để kết hợp với nhà trường có những chế
độ động viên, khuyến khích, khen thưởng kịp thời đối với giáo viên và học sinh
có thành tích
b Điều kiện phục vụ cho công tác bồi dưỡng học sinh giỏi
- Có thời khóa biểu, thời gian biểu bồi dưỡng hợp lý không ảnh hưởng đến việc học các môn khác của học sinh cũng như đảm bảo sự thấm nhuần kiến thức một cách từ từ, không bị dồn ép
- Tạo điều kiện để có phòng học theo môn đảm bảo theo tiêu chuẩn đẻ học sinh
có thể thực hiện thí nghiệm, thực hành kiểm tra minh họa và sáng tạo khoa học
- Có nhiều tài liệu tham khảo một cách phong phú, đa dạng Nhất là tài liệu cũ, tài liệu dịch từ nước ngoài
c Giáo viên dạy bồi dưỡng học sinh giỏi
Đây là khâu hết sức quan trọng quyết định chất lượng và hiệu quả của đội tuyển vì phải có thầy giỏi thì mới có trò giỏi
Người thầy phải có phẩm chất chất tốt, uy tín, năng lực Nó ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình học tập và rèn luyện của học sinh Thầy giáo là yếu tố hàng đầu đóng vai trò quyết định trong việc bồi dưỡng năng lực học tập, truyền hứng thú, niềm say mê môn học cho các em
Để dạy được học sinh có khả năng và phương pháp tự học thì bản thân thầy cô cũng phải tự đào tạo, cố gắng hoàn thiện về năng lực chuyên môn, có am hiểu về kiến thức chuyên sâu (tự nghiên cứu; học tập ở đồng nghiệp; tham gia các lớp chuyên đề; sưu tầm nghiên cứu tài liệu trong nước và nước ngoài, trên mạng, của các giáo sư đầu ngành, các chuyên gia), có phương pháp truyền đạt khoa
Trang 8học (có năng lực sư phạm), tâm huyết với công việc, yêu thương học trò, giúp
đỡ đồng nghiệp
2.3.3 Xây dựng nội dung và phương pháp bồi dưỡng
a Về chương trình
Giáo viên bồi dưỡng học sinh giỏi cần biên sạn chương trình, nội dung bồi dưỡng rõ ràng, cụ thể, chi tiết cho từng khối, về từng mảng kiến thức rèn luyện
kỹ năng theo số tiết quy định nhất định và nhất thiết phải bồi dưỡng theo qyu trình từ thấp đến cao, từ đẽ đến khó để các em học sinh bắt nhịp dần
Xác định rõ trọng tâm kiến thức giảng dạy cho từng khối lớp để tránh trùng lặp Chương trình bồi dưỡng cần có sự liên thông trong suốt 3 năm cấp 3, thậm chí từ cấp 2
b Về tài liệu
Giáo viên sưu tầm các bộ đề thi các cấp trong tỉnh và ngoài tỉnh thông qua các kênh thông tin nhằm giúp các em tiếp xúc làm quen với các dạng đề, luôn tìm đọc các tài liệu hay ở thư viện, trên mạng để hướng cho học sinh
Giáo viên hướng dẫn học sinh tìm tài liệu, sách vở, băng đĩa phù hợp với bộ môn và trình độ để các em tự rèn luyện, tự nghiên cứu bổ sung kiến thức thêm ở nhà
c Về thời gian
Để đảm bảo chương trình bồi dưỡng học sinh giỏi có hiệu quả thì giáo viên phải có kế hoạch bồi dưỡng học sinh giỏi liên tục và đều đặn từ đầu, không dồn
ép nhất là thời gian ngay trước khi thi vừa quá tải đối với học sinh lại ảnh hưởng đến quá trình tiếp thu kiến thức ở môn học khác tạo tâm lí lo lắng đến chất lượng đồng đều của học sinh và phụ huynh
d Về việc dạy của thầy
Trong việc bồi dưỡng học sinh năng khiếu cần tôn trọng nguyên tắc “dân chủ”
và “bình đẳng” Cần trang bị cho học sinh các tri thức và kỹ năng nội dung như học sinh bình thường
Trang 9Muốn giảng dạy có hiệu quả thầy phải lấy hoạt động của học sinh làm trung tâm, nên chú ý tới những đặc trưng cơ bản đó là:
+ Tính sáng tạo và tính tự giác
+ Tính độc lập tự chủ
+ Khả năng ý chí nghị lực của người học
Cần sử dụng các phương pháp tích cực cụ thể như:
+ Chú trọng rèn luyện phương pháp tự học
+ Tăng cường học tập các thể với học tập hợp tác
+ Kết hợp tổ chức nhiều các hoạt động học
Thầy dạy phải hiểu nhu cầu và nguyện vọng của người học chú ý cả những đặc điểm tâm sinh lý, tư duy của người học để bồi dưỡng cho học sinh năng lực tư duy độc lập, sáng tạo, khả năng tự giải quyết vấn đề và hướng đến những vấn đề cao hơn
Biết hướng dẫn tổ chức cho học sinh tự mình khám phá kiến thức mới và đặc biệt là nắm vững phương pháp học tập bôn môn Phân hóa mức độ giờ học theo đối tượng, động cơ người học để có cách bồi dưỡng hợp lý
Luyện cho học sinh khai thác ở nhiều góc độ, phương diện khác nhau, biết đặt giả thiết và tìm được nhiều cách giải khác nhau
e Về việc học của trò
Thực hiện và nắm kỹ nội dung và các thao tác của môn học dưới sự hướng dẫn của thầy Tích cực chủ động sáng tạo trong quá trình học Điều quan trọng là quá trình tự học Tự học là điều kiện tốt nhất để phát triển tư duy độc lập và cao hơn nữa là tư duy phát hiện rồi đến tư duy sáng tạo Nếu học sinh có tư duy tốt thì sự hiểu biết ngày càng thêm phong phú và vững chắc Tư duy càng phong phú và càng sắc sảo thì hiệu quả càng chính xác càng cao Vì vậy việc học trước hết là học tư duy và thầy dạy cũng cần đến dạy tư duy Thực tế giảng dạy bồi dưỡng học sinh giỏi đã chứng minh một quan điểm về năng lực tự học tự sáng tạo có vai trò quyết định trong toàn bộ quá trình học tập của học sinh Tự học là phương tiện nhưng cũng là mục đích ý nghĩa tự giác trong phương pháp học tập
Trang 10của học sinh cũng chính là sự biểu hiện về sự hình thành và phát triển nhân cách sáng tạo tình yêu trong sáng và say mê của các em đối với môn học vật lý
Trong quá trình cùng nhau hợp tác học tập học sinh có thể tự chấm và chữa bài cho nhau để các em có được sự mạnh dạn và quyết tâm trong xử lí vấn đề và tình huống và gây được không khí thoải mái thúc đẩy tích cực trong học tập, các
em sẽ học được cái hay cái được của bạn và biết cần tránh những nhược điểm
mà các em hay mắc phải
Giáo viên mạnh dạn cho phép và khuyến khích học sinh tự nghiên cứu soạn thảo kiến thức theo chuyên đề chuyên sâu rồi chấm điểm thay cho bài kiểm tra
2.3.4 Sự phối hợp với phụ huynh và các tổ chức đoàn thể trong nhà trường trong công tác bồi dưỡng học sinh giỏi.
Giáo viên bồi dưỡng học sinh giỏi thường xuyên liên lạc với giáo viên chủ nhiệm, với các tổ chức trong nhà trường, với nhà trường và với phụ huynh học sinh để kịp thời nắm bắt được tình hình học tập của học sinh Cùng với giáo viên chủ nhiệm, các tổ chức, phụ huynh học sinh quan tâm tạo điều kiện về thời gian,
cơ sở vật chất, tài liệu tham khảo, phương pháp học tập kết hợp với nghỉ ngơi giải trí, động viên học sinh học tập tốt hơn
2.4 MỘT SỐ KẾT QUẢ ĐẠT ĐƯỢC CỦA BẢN THÂN TRONG QUÁ TRÌNH TUYỂN CHỌN VÀ BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI
MÔN VẬT LÝ TẠI TRƯỜNG THPT HẬU LỘC 2.
2.4.1 Học sinh thích được tham gia lớp bồi dưỡng học sinh giỏi môn vật lý.
Trong quá trình học các em tỏ ra hứng thú với bộ môn Có sự cạnh tranh khi thi chọn để được vào đội tuyển thi HSG cấp Tỉnh Khi không được vào đội tuyển các em vẫn xin được học với những em trong đội tuyển HSG để nâng cao kiến thức bản thân