SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁTRƯỜNG THPT CHUYÊN LAM SƠN SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP SƠ ĐỒ HÓA TRONG CHƯƠNG ỨNG DỤNG DI TRUYỀN HỌC NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ DẠY HỌC, ÔN THI
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ
TRƯỜNG THPT CHUYÊN LAM SƠN
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP SƠ ĐỒ HÓA TRONG CHƯƠNG ỨNG DỤNG DI TRUYỀN HỌC NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ DẠY HỌC, ÔN THI HỌC SINH GIỎI VÀ THPT QUỐC GIA
CHO GIÁO VIÊN VÀ HỌC SINH LỚP 12
Người thực hiện: Lê Thị Ngà Chức vụ: Giáo viên
SKKN thuộc môn: Sinh học
THANH HÓA NĂM 2017
Trang 2II.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo
dục, với bản thân, với đồng nghiệp và nhà trường
18
Trang 3I MỞ ĐẦU 1.1 Lí do chọn đề tài
Trong chương trình phổ thông, Sinh học hiện là một trong những bộ mônkhoa học có kiến thức vừa đa dạng vừa thực tế nhưng cũng có những phần rấttrừu tượng Trong kì thi THPT Quốc gia thì môn Sinh đã và đang được thi dướihình thức thi trắc nghiệm còn thi học sinh giỏi thì thi theo hình thức tự luận.Trong quá trình dạy học, các giáo viên đều phải rèn cho học sinh các kĩ nănghọc tập và làm bài sao cho phù hợp với mỗi hình thức thi Cho dù thi dưới hìnhthức nào thì vấn đề cốt lõi vẫn là học sinh phải nhớ, hiểu và biết vận dụng kiếnthức đã học
Theo Luật giáo dục 2005, khoản 2, điều 28 nêu rõ: “Phương pháp giáodục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động sáng tạo của họcsinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học: bồi dưỡng phương pháp
tự học, rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tìnhcảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”
Đa phần kiến thức trong sách giáo khoa được trình bày theo kiểu văn bảnkhiến cho học sinh khó nhớ, khó hiểu và khó vận dụng những kiến thức cần thiếtcũng như khó kết nối kiến thức các phần với nhau Học sinh muốn khám phákiến thức, muốn biến kiến thức trong sách giáo khoa thành kiến thức của mình
để từ đó có thể vận dụng giải quyết các vấn đề đặt ra trong cuộc sống cũng nhưhoàn thành các câu hỏi trong các đề thi một cách dễ dàng thì phương pháp dạycủa giáo viên và phương pháp học của học sinh đóng vai trò quan trọng Nộidung kiến thức thì giống nhau còn chính phương pháp dạy, học khác nhau làmột trong những nguyên nhân đã tạo nên sự khác biệt giữa các học sinh Mộttrong những phương pháp để người giáo viên dạy học đỡ vất vả mà học sinh lại
có thể nhớ, hiểu, vận dụng được những kiến thức cần thiết trong học tập, thi cử
và trong cuộc sống là sử dụng phương pháp sơ đồ hóa trong quá trình dạy – học
Hiện nay sách Sinh 12 cơ bản đang được hầu hết các trường trung họcphổ thông sử dụng làm tài liệu dạy học cho học sinh lớp 12 Trong sách Sinhhọc 12 cơ bản, chương IV- Ứng dụng di truyền học vào chọn giống là mộtchương có phần kiến thức ứng dụng trong thực tiễn Phần này đòi hỏi học sinhphải vừa nắm vững kiến thức di truyền học đồng thời phải biết vận dụng để giảithích các hiện tượng, các quá trình sinh học trong quá trình chọn và tạo giốngmới nhằm phục vụ sản xuất
Với mong muốn làm thế nào để quá trình dạy học thật nhẹ nhàng mà các
em lại vẫn đạt được kết quả cao trong các kì thi, tôi đã vận dụng và xin được đưa
ra sáng kiến: "Sử dụng phương pháp sơ đồ hóa trong chương ứng dụng di truyền
học nhằm nâng cao hiệu quả dạy học, ôn thi học sinh giỏi và THPT Quốc gia cho giáo viên và học sinh lớp 12".
Trang 41.2 Mục đích nghiên cứu
Đề tài được nghiên cứu nhằm nâng cao hiệu quả dạy học, ôn thi học sinhgiỏi, ôn thi trung học phổ thông Quốc gia trong phần kiến thức của chương IV-Ứng dụng di truyền học cho giáo viên và học sinh lớp 12
1.3 Đối tượng nghiên cứu
- Đề tài nghiên cứu về việc sử dụng phương pháp sơ đồ hóa trong dạy họcchương IV- Ứng dụng di truyền học- Sinh hoc 12
- SKKN này được áp dụng cho giáo viên dạy Sinh học 12 và học sinh lớp
12 cũng như cho các học sinh ôn thi học sinh giỏi và ôn thi THPT Quốc gia
1.4 Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp điều tra khảo sát thực tế: Qua khảo sát thực tế thì thấy:Khi dạy đến chương IV- Ứng dụng di truyền học- Sinh hoc 12 thì đa số giáoviên và học sinh đều có tâm lí ngại vì đây là phần kiến thức lí thuyết, ít giáo viên
sử dụng phương pháp sơ đồ hóa hoặc có sử dụng thì cũng chỉ sử dụng một số ít
sơ đồ đại diện hoặc sử dụng các sơ đồ có sắn từ sách giáo khoa hoặc từ nguồninternet,… Đối với học sinh thì hầu hết các em học thụ động, chờ giáo viên cungcấp thông tin, kiến thức rồi chép lại, có rất ít học sinh chủ động sử dụng phươngpháp sơ đồ hóa cho phần kiến thức này
- Phương pháp phân tích tài liệu: Đề dạy kiến thức phần này bằng phươngpháp sơ đồ hóa, giáo viên và học sinh cần nghiên cứu, phân tích kiến thức trongsách giáo khoa 12 cơ bản, 12 nâng cao, sách giáo viên 12, sách tham khảo,… để
có thể hiểu rõ bản chất của vấn đề, từ đó có thể tóm tắt kiến thức theo kiểu sơđồ; hiểu được ngôn ngữ trong sơ đồ, giải thích được đầy đủ hàm ý kiến thứcđược thể hiện trong sơ đồ
- Phương pháp thống kê, xử lí số liệu: Để biết được hiệu quả của SKKNnhư thế nào thì một biện pháp không thể không thực hiện đó là kiểm tra họcsinh Các hình thức kiểm tra có thể là:
+ Kiểm tra vấn đáp: Yêu cầu học sinh vẽ sơ đồ; giải thích sơ đồ, hoànthành các sơ đồ điền khuyết, trả lời vấn đáp,…
+ Kiểm tra tự luận: Yêu học sinh trả lời các câu hỏi tự luận ở các mức độkhác nhau
+ Kiểm tra trắc nghiệm: Hiện nay thì phương pháp kiểm tra trắc nghiệmđược sử dụng khá phổ biến từ củng cố bài, kiểm tra 15 phút, kiểm tra 1 tiết haythi THPT Quốc gia…
Thông qua các bài kiểm tra, tôi đã thu thập điểm số ở các lớp mình dạysau đó quy đổi tỷ lệ % theo các mức từ thấp đến cao: điểm kém → điểm yếu →điểm trung bình → điểm khá → điểm giỏi Qua phân tích kết quả điểm số củahọc sinh để biết được hiệu quả của việc áp dụng SKKN
Trang 5II- NỘI DUNG 2.1 Cơ sở lý luận
2.1.1 Khái niệm sơ đồ hóa
a Sơ đồ hóa là gì ?
“Sơ đồ hóa là phương pháp diễn đạt nội dung dạy học bằng ngôn ngữ sơ
đồ ngôn ngữ sơ đồ được thể hiện bằng các ký hiệu khác nhau như hình vẽ lược
đồ, đồ thị, bảng biểu,…” [6]
b Phương pháp sơ đồ hóa là gì ?
Phương pháp khoa học sử dụng sơ đồ để mô tả sự vật, hoạt động, chophép hình dung một cách trực quan các mối liên hệ giữa các yếu tố trong cấutrúc của sự vật, cấu trúc logic của quy trình triển khai hoạt động (Tức là conđường từ lúc bắt đầu đến lúc kết thúc hoạt động) giúp con người qui hoạch tối
ưu, điều khiển tối ưu các hoạt động [6]
c Ý nghĩa của phương pháp sơ đồ hóa trong dạy học ?
- Ưu thế tuyệt đối trong việc mô hình hóa cấu trúc cũng như mô hình hóalogíc phát triển của các sự vật, hiện tượng, từ vi mô đến vĩ mô
- Ưu thế nổi bật đó là khả năng diễn đạt rất thành công hai mặt tĩnh (cấu
trúc) và động (logic phát triển) của sự vật hiện tượng
Trong dạy học, có thể sử dụng biện pháp sơ đồ hóa để dạy một khái niệm,một bài học, một chương hoặc một phần Tuy nhiên, không phải tất cả các nộidung dạy học đều có thể sử dụng biện pháp sơ đồ hóa Khi sử dụng biện pháp sơ
đồ hóa ta cần xét các phần tử của một tập hợp nào đó và mối quan hệ giữa cácphần tử[6]
2.1.2 Vai trò của biện pháp sơ đồ hóa trong dạy - học Sinh học
a Đối với giáo viên
Sinh học là môn học nghiên cứu các đặc điểm cấu tạo, các quá trình sinh
lí, hóa sinh, các mối quan hệ giữa các tổ chức sống với nhau và với môi trường,thì phương pháp chuyển tải bằng sơ đồ thường mang lại hiệu quả cao
“Ngôn ngữ sơ đồ vừa cụ thể, trực quan, chi tiết nhưng vừa có tính kháiquát, trừu tượng và hệ thống cao Sơ đồ cho phép học sinh tiếp cận với nội dungkiến thức bằng con đường logic tổng – phân – hợp”[6]
Trong quá trình dạy học Sinh học, sử dụng biện pháp sơ đồ hóa sẽ giúpgiáo viên:
+ Thường xuyên nhận được thông tin liên hệ ngược từ học trò để điềuchỉnh học động dạy học phù hợp và kịp thời
+ Nắm bắt nhanh, chính xác năng lực tư duy và trình độ nhận thức củahọc sinh, từ đó đưa ra những biện pháp giúp đỡ phù hợp
+ Phát hiện kịp thời những học sinh tiến bộ rõ rệt hoặc sút kém để có biệnpháp động viên, giúp đỡ kịp thời
b Đối với học sinh
*Hiệu quả thông tin:
- Tiếp cận với nội dung tri thức bằng con đường logic cùng một lúc vừa
phân tích đối tượng nhận thức thành các sự kiện, các yếu tố cấu thành, lại vừatổng hợp, hệ thống hóa các sự kiện, các yếu tố đó thành một chỉnh thể thống
Trang 6nhất thuận lợi cho việc khái quát hóa, hình thành khái niệm khoa học – sảnphẩm của tư duy lý thuyết [6].
- Diễn đạt tối ưu mối quan hệ giữa các yếu tố cấu trúc, giữa các chức năngsinh học, giữa cấu trúc với chức năng của đối tượng nghiên cứu
* Phát triển năng lực, nhận thức của học sinh:
- Phát triển các thao tác tư duy cơ bản (phân tích, tổng hợp, so sánh, trừutượng hóa, khái quát hóa, hệ thống hóa,…) và khả năng hình thành năng lực tựhọc cho học sinh
- Hiệu quả này lớn nhất khi việc sơ đồ hóa nội dung tri thức do học sinhtiến hành Học sinh sử dụng ngôn ngữ sơ đồ để diễn đạt nội dung sách giáo khoa
và tài liệu đọc được
Đây là quá trình gia công chuyển hóa kiến thức, bằng phép gia công biếnhóa này sẽ rèn luyện được năng lực tư duy logic Từ đó học sinh có thể:
+ Biết sáng tạo;
+ Tiết kiệm thời gian;
+ Ghi nhớ, hiểu biết vận dụng tốt hơn;
+ Rèn luyện kỹ năng đọc sách và tự nghiên cứu tài liệu sách giáo khoa; + Rèn luyện phương pháp tư duy khái quát, có khả năng chuyển tải thôngtin cao để có thể ứng dụng trong các môn học khác
2.1.3 Phương pháp sơ đồ hóa nội dung dạy học
a Các mức độ sơ đồ [6]
b Các nguyên tắc xây dựng sơ đồ:
Tìm hiểu nguyên tắc của Giáo sư Nguyễn Ngọc Quang: Sơ đồ nội dungdạy học là sơ đồ phản ánh trực quan tập hợp những kiến thức then chốt (cơ bản,cần và đủ) của một nội dung dạy học và logic phát triển bên trong của nó Sơ đồnội dung dạy học bao gồm sơ đồ nội dung cho một khái niệm, một bài, mộtchương hoặc một phần [6] Gồm 3 bước:
Hiệu quả thấp nhất:
Sơ đồ chỉ được sử dụng
như một phương tiện
truyền đạt thông tin của
giáo viên (GV): GV
xây dựng sơ đồ rồi giới
thiệu cho học sinh (HS)
bằng phương pháp giải
thích minh họa
Hiệu quả cao hơn:
GV xây dựng được sử dụng như một phương tiện tổ chức hoạt động tự học của học sinh GV tổ chức cho học sinh tự lực nghiên cứu sách giáo khoa rồi yêu cầu HS:
- Sử dụng sơ đồ để diễn đạt nội dung đọc được
- Điền tiếp sơ đồ khuyết thiếu, sơ đồ câm
- Tìm những bất hợp lý trong sơ đồ, sửa lại những bất hợp lý đó
Hiệu quả cao nhất:
+ Sơ đồ hóa là sản phẩm quá trình hoạt động của HS
+ Tiến hành sơ đồ hóa chính là tiến hành nhận thức sự vật hiện tượng theo phương pháp tổng - phân - hợp
+ Thông qua việc sơ
đồ hóa nội dung tri thức, HS sẽ tự hình thành cho mình phương pháp nhận thức sự vật
Trang 7c.Các bước tổ chức bài giảng theo sơ đồ:
+ Đặt chúng vào các đỉnh trên mặt phẳng (có thể
có thứ tự hoặc không)
Bước 2: Thiết lập các cung: Thực chất là nối các đỉnh
với nhau bằng các đoạn (có hướng hoặc vô hướng) để diễn tả mối liên hệ phụ thuộc giữa nội dung các đỉnh với nhau làm sao phản ánh được logic phát triển của nội dung đó
Bước 3: Hoàn thiện sơ đồ: làm cho sơ đồ đúng với nội
dung được mô hình hóa về cấu trúc logic nhưng lại giúp cho học sinh dễ dàng lĩnh hội nội dung đó và nó phải đảm bảo mỹ thuật về mặt trình bày
được giao ghi trong các phiếu yêu cầu hoặc câu hỏi
hoặc ghi lên bảng
Học sinh tự nghiên cứu SGK để có thông tin, tìm câu trả lời
Học sinh phân tích nội dung bài học để xác định dạng
sơ đồ phù hợp
Học sinh tự lập sơ đồ
Thảo luận trước lớp về kết quả đã đạt được
Giáo chỉnh lí để có các sơ đồ chính xác
tinh giản, khoa học và thẩm mĩ cao
Giáo viên ra bài tập bổ sung, củng cố
Trang 8d Phân loại sơ đồ
Trong dạy học Sinh học, tùy theo nội dung, tiêu chí mà chúng ta có thểxây dựng các dạng sơ đồ khác nhau Hiện nay, người ta thường chia sơ đồ thànhcác dạng như sau:
2.2 Thực trạng của vấn đề trước khi áp dụng SKKN
- Đổi mới phương pháp dạy học theo kiểu lấy học sinh làm trung tâm đã vàđang được các nhà trường áp dụng để dạy học cho học sinh với các mục đích:+ Truyền tải được nội dung kiến thức phong phú, đa dạng cho học sinh;
Các
dạng sơ
đồ
1 Căn cứ theo mối
quan hệ trên
sơ đồ
Giữa cái chung và cái riêngGiữa toàn thể và bộ phậnGiữa nguyên nhân và kết quả
2 Căn cứ theo khả
năng rèn
luyện các thao tác logic
Sơ đồ rèn luyện kĩ năng phân tích,
tổng hợp
Sơ đồ rèn luyện kĩ năng so sánh
Sơ đồ rèn luyện kĩ năng hệ thống
Sơ đồ nghiên cứu tài liệu mới
Sơ đồ củng cố, hoàn thiện kiến thức
Sơ đồ kiểm tra đánh giá
Trang 9+ Để phù hợp với phương thức kiểm tra đánh giá hiện nay;
+ Để học sinh đạt kết quả cao trong các kì thi, kiểm tra,…
- Rất nhiều giáo viên và học sinh rất không thích dạy học phần kiến thức ứng dụng của di truyền học Trong khi đó kiến thức phần này vẫn đã và đangtiếp tục là một phần trong các đề thi Tuy nhiên, dạy kiến thức chương ứng dụng
di truyền học mà không áp dụng phương pháp sơ đồ hóa thì học sinh sẽ rất ngạihọc và nếu học cũng khó nhớ, khó hiểu và khó vận dụng…
Để có thể nâng cao được hiệu quả dạy học và ôn luyện môn Sinh học nóiứng dụng di truyền học nói riêng đòi hỏi cả giáo viên và học sinh phải đam mê
và kiên trì, sáng tạo,…
Khi dạy học theo các phương pháp truyền thống sẽ dẫn đến:
(1) Giáo viên rất vất vả trong các tiết dạy, nội dung không được truyền tảihết trong thời gian của mỗi tiết hoc
(2) Học sinh sẽ tập trung ghi bài mà không tham gia thảo luận nhóm, hoặcchỉ tập trung thảo luận nhóm, trao đổi và quan sát hình ảnh mà không ghi bài
Do đó, học sinh không thể hiểu bài để có thể nhớ hay vận dụng
(3) Đa số học sinh chưa biết cách học, cách ghi nhớ kiến thức mà chỉ họcthuộc một cách máy móc, học thuộc nhưng không nhớ được kiến thức trọngtâm, không nắm được “sự kiện nổi bật” trong bài học, không khai thác đượckiến thức trong tài liệu tham khảo hoặc không biết liên hệ thực tế cũng nhưkhông biết liên kết các kiến thức có liên quan với nhau
Qua tìm hiểu thì việc sử dụng phương pháp sơ đồ hóa trong dạy học cũngkhông phải là mới lạ đối với giáo viên và học sinh Nhưng việc sử dụng phươngpháp sơ đồ hóa đối với chương ứng dụng di truyền học không phải giáo viên nàocũng triển khai và cũng không dễ gì đối với học sinh Khi triển khai phươngpháp này tôi thấy học sinh đã rất hứng thú và thấy yêu thích kiến thức của phầnứng dụng di truyền học rất nhiều
2.3 Giải pháp và tổ chức thực hiện
2.3.1 Trình tự nghiên cứu:
SKKN đã được nghiên cứu so sánh giữa 2 nhóm học sinh theo trình tự sau:
Bước 1: Chia các lớp học sinh thành 2 nhóm:
- Một nhóm học bằng cách ghi chép thông thường (nhóm đối chứng): 12I
và 12N;
- Một nhóm được học theo phương pháp sử dụng sơ đồ hóa (nhóm thựcnghiệm): 12P và 12 Sử;
Bước 2: Yêu cầu học sinh soạn bài trước ở nhà:
- Nhóm thực nghiệm sẽ tự lập sơ đồ hoặc hoàn thành các sơ đồ khuyết chotrước,… cho các nội dung trong từng bài;
- Nhóm đối chứng chuẩn bị bài theo cách thông thường: trả lời các câu hỏicuối bài
Bước 3: Tổ chức dạy học;
Bước 4: Kiểm tra, đối chứng kết quả:
Tổ chức kiểm tra học sinh bằng cách lồng ghép các bài tập trong các đềkiểm tra 1 tiết, kiểm tra học kì, kiểm tra chất lượng khối 12, ra bài tập trong quátrình ôn luyện thi học sinh giỏi…
Trang 102.3.2 Sử dụng phương pháp sơ đồ hóa trong dạy học
a Đối với giáo viên: Để thiết kế một sơ đồ đối với một bài học, chúng ta có
thể thiết kế trên bảng; vẽ trên giấy hoặc chuẩn bị sẵn trong máy tính… Qua đó
có thể giúp học sinh hệ thống được kiến thức vừa học, khắc sâu được kiến thứctrọng tâm
b Đối với học sinh: Trước hết giáo viên phải giới thiệu một số dạng sơ đồ
cho các em làm quen, sau đó hướng dẫn các em xây dựng các sơ đồ riêng chomình
Học sinh muốn lập được các dạng sơ đồ cần nghiên cứu kĩ sách giáo khoa
và các tài liệu tham khảo- đây là cơ sở để học sinh nắm vững kiến thức, xác địnhkiến thức trọng tâm của bài, tìm hiểu về các quá trình thực hiện; sau đó học sinh
có thể tự lập sơ đồ trên giấy, trên máy tính, viết trực tiếp trên bảng,…
*Cách ghi chép trên sơ đồ Ghi ngắn gọn, súc tích, dễ hiểu;
- Để ôn tập thì tôi sử dụng các sơ đồ khuyết để học sinh có thể điền cácthông tin còn thiếu…
Sau đây là một số kiểu sơ đồ tâi đa vận dụng trong việc truyền tải kiếnthức chương IV- sách giáo khoa 12 cơ bản:
CHƯƠNG 4 DI TRUYỀN HỌC ỨNG DỤNG I- MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ CHỌN GIỐNG
1 Khái niệm:
do con người chọn tạo ra,
có phản ứng như nhau trước cùng 1 điều kiện ngoại cảnh,
Giống là một tập hợp cá thể sinh vật có những đặc điểm di truyền đặc trưng,
chất lượng tốt, năng suất cao và ổn định; thích hợp với điều kiện khí hậu, đất đai,
kĩ thuật sản xuất nhất định
cải tiến các giống hiện có;
2 Nhiệm vụ của ngành chọn giống tạo giống mới có năng suất cao,
phẩm chất tốt
Trang 113 Quy trình tạo giống mới:
Gồm các bước:
Tạo nguồn nguyên liệu là biến dị di truyền (biến dị tổ hợp, đột biến và ADN tái tổ hợp);
Đánh giá kiểu hình để chọn ra kiểu gen mong muốn;
Tạo và duy trì dòng thuần có tổ hợp gen mong muốn;
Đưa giống tốt ra sản xuất đại trà
I CHỌN GIỐNG VẬT NUÔI, CÂY TRỒNG DỰA TRÊN NGUỒN BIẾN
DỊ TỔ HỢP (BDTH)
1 Các bước tạo BDTH bằng lai giống:
Tạo ra các dòng thuần chủng khác nhauLai giống để tạo các biến dị tổ hợpChọn lọc ra những tổ hợp gen mong muốn
Tự thụ phấn hoặc giao phối cận huyết để tạo ra các giống thuần (làm giống)
Ví dụ: Giống lúa Peta (Indoanexia) × Giống lúa Dee-geo woo- gen (Đài Loan)
Takudan × Giống lúa IR 8 × IR – 12 – 178
IR 22 CICA4
2 Tạo giống lai có ưu thế lai cao
2.1 Khái niệm ưu thế lai
năng suất, cao vượt
Ưu thế lai là hiện tượng con lai có sức chống chịu trội so với khả năng sinh trưởng các dạng
và phát triển bố mẹ
Ví dụ: P: ♀ lợn Ỉ × ♂ lợn Đại Bạch
F1: 10 tháng tuổi nặng 100 kg, tỷ lệ nạc trên 40%
