Rèn luyện kỷ năng so sánh kết hợp kênh hình cho học sinh trong dạy học phần sinh học cơ thể thực vật, sinh học 11 bậc THPT

Lý do chọn đề tài: Sau nhiều năm giảng dạy chương trình sinh học 11 tôi nhận thấy : sinh học 11 tậptrung đi sâu vào một lĩnh vực tương đối khó đó là Sinh học cơ thể thực vật và động

MỤC LỤC Trang

Mục lục… ……… 1

PHẦN I MỞ ĐẦU 2

1 Lý do chọn đề tài 2

2 Mục đích nghiên cứu 2

3 Đối tượng nghiên cứu 3

4 Phương pháp nghiên cứu 3

PHẦN II NỘI DUNG NGHIÊN CỨU 4

2.1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU 4

2.1 Kỹ năng so sánh 4

2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng SKKN 5

3 Các SKKN hoặc các giải pháp để sử dụng giải quyết vấn đề 5

3.1 Quy trình rèn luyện kỹ năng so sánh 6

3.2 Vận dụng quy trình để rèn luyện kỹ năng so sánh cho học sinh 7

3.3 Các biện pháp rèn luyện kỹ năng so sánh trong dạy học phần Sinh học cơ thể 12

2.4 Hiệu quả của SKKN đối với hoạt động giáo dục bản thân, đồng nghiệp và nhà trường……… … 19

PHẦN III KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 21

1 Kết luận 21

2 Kiến nghị 21

TÀI LIỆU THAM KHẢO 22

PHẦN I: MỞ ĐẦU

1. Lý do chọn đề tài:

Sau nhiều năm giảng dạy chương trình sinh học 11 tôi nhận thấy : sinh học 11 tậptrung đi sâu vào một lĩnh vực tương đối khó đó là Sinh học cơ thể thực vật và độngvật, mặt khác kiến thức này các em lại không gặp trong kì thi THPT quốc gia vậynên nhiều lúc không tạo được hứng thú học tập Nhưng một thực tế rằng sinh học

11 là một kiến thức gần gũi với mỗi bản thân chúng ta, liên quan đến tự nhiên , đếncác hoạt động sản xuất bởi nó ở phạm vi cá thể và hoạt động sống của cá thể sinhvật, đến cây, đến con mà chúng ta tiếp xúc hàng ngày

Đồng thời trong quá trình dạy học, học sinh (HS) không chỉ được trang bị kiếnthức mà còn được trang bị cách chiếm lĩnh kiến thức, đó là các kỹ năng (KN) tưduy Thực tế hiện nay, giáo viên (GV) chú trọng cung cấp tri thức mà chưa chú ýđến dạy cách học cho HS, do đó chưa hình thành được các năng lực tư duy trongquá trình chiếm lĩnh và vận dụng tri thức.Vì thế càng không tạo được tính chủđộng trong việc tìm kiếm kiến thức

Một trong những KN cần thiết phải rèn luyện cho HS là KN so sánh Với KNnày, người học rèn luyện tư duy so sánh được nhiều đối tượng khác nhau nhưng cóchung những thuộc tính, những mối quan hệ nhất định Từ đó làm cơ sở cho các

KN tư duy tiếp theo như phân tích, tổng hợp, khái quát để HS có thể tiếp thu trithức một cách có hệ thống, rèn luyện tư duy linh hoạt trong xử lí các tình huốngcủa quá trình tiếp thu tri thức Qua đó, HS có thể chủ động trong học tập và ứngdụng sáng tạo vào trong thực tiễn cuộc sống

Vì vậy, trong quá trình học tập nhất thiết các em phải biết cách so sánh đểthấy được những gì chung nhất từ đó nhìn nhận một cách đầy đủ, chính xác cácđặc trưng cơ bản của cơ thể sống

Xuất phát từ những lí do trên, tôi chọn đề tài nghiên cứu: “ Rèn luyện kỹ năng so sánh kết hợp kênh hình cho học sinh trong dạy học phần Sinh học cơ thể thực vật - Sinh học 11- Bậc THPT” nhằm góp phần đổi mới phương pháp dạy

học, nâng cao chất lượng và hiệu quả dạy học, tạo động lực và hứng thú cho họcsinh trong chương trình sinh học cơ thể thực vật sinh học 11

2 Mục đích nghiên cứu:

- Xây dựng được quy trình rèn luyện kỹ năng so sánh kết hợp kênh hình trongdạy học phần Sinh học cơ thể thực vật, THPT.

- Tạo hứng thú nghiên cứu, học tập cho học sinh trong phần sinh học cơ thểthông qua rèn luyện kỹ năng so sánh

3 Đối tượng nghiên cứu:

Đối tượng: Các biện pháp và quy trình để rèn luyện cho HS kỹ năng so sánhtrong dạy học phần sinh học cơ thể, THPT.Trong phạm vi của đề tài tôi chỉ nghiêncứu 1 số bài liên quan đến sinh học cơ thể thực vật

4 Phương pháp nghiên cứu:

- Phương pháp nghiên cứu cơ sở lý thuyết về so sánh và KN so sánh

- Nghiên cứu các công trình có liên quan đến cải tiến phương pháp giảng dạy,các tư liệu, sách, báo, tạp chí, luận văn, luận án có liên quan đến đề tài

- Nghiên cứu nội dung chương trình, sách giáo khoa Sinh học 11 cơ bản

- Phương pháp điều tra khảo sát thực tế, thu thập thông tin, phương phápthống kê, xử lí số liệu

PHẦN II: NỘI DUNG NGHIÊN CỨU

1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU:

1.1 Cơ sở lí luận:

1.1.1 Kỹ năng so sánh

So sánh là thao tác tư duy cơ bản nói chung và trong dạy học nói riêng theo mộtquan điểm nhất định, vì nó gắn liền chặt chẽ với phân tích, tổng hợp để từ đó thựchiện khái quát hóa, trừu tượng hóa đối tượng, thiết lập mối quan hệ nhân quả.Trong nhận thức, cùng với sự hiểu biết sự vật, hiện tượng là cái gì và như thế nào,còn phải hiểu được sự vật, hiện tượng này không giống sự vật, hiện tượng khác ởchỗ nào? Muốn vậy cần phải thực hiện các thao tác so sánh, đối chiếu Qua sự sosánh, đối chiếu giúp HS phân biệt được các sự vật, hiện tượng đó, sắp xếp chúngvào hệ thống nhất định và củng cố các khái niệm

1.1.2 Các hình thức điễn đạt so sánh:

- Bằng lời:

So sánh bằng lời có ưu điểm là dễ tiến hành trên lớp, đơn giản, mất ít thời gian.

Tuy nhiên, nhược điểm của nó là có thể lan man, phụ thuộc nhiều vào khả năngdiễn đạt, ngôn ngữ, sự tự tin của HS Qua so sánh bằng lời, mức độ khắc sâu kiếnthức của HS chưa cao, dễ lộn xộn, thiếu logic trong trình bày

- Bằng bảng:

Bảng trong dạy học là dạng bảng kê nêu rõ, gọn theo thứ tự nhất định một nội dungnào đó Có nhiều dạng bảng song đề tài chỉ tập trung nghiên cứu dạng phổ biến làbảng so sánh Bảng là dạng ngôn ngữ có khả năng khắc phục những khó khăn màngôn ngữ khác không làm được

biểu diễn sự biến thiên của một hàm số phụ thuộc vào sự biến thiên của biến số

Kênh hình: Có thể sử dụng kênh hình SGK hoặc khai thác thêm các nguồn khác

Góp phần đa dạng hoá phương tiện và đổi mới phương pháp dạy học đồng thời gây hứng thú học tập cho học sinh

2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng SKKN

Thực tế cho thấy những năm gần đây giáo viên đang nổ lực đưa các phương phápdạy học tích cực để khơi dậy sự tìm tòi sáng tạo tự học, tự nghiên cứu tiếp thu trithức của học sinh Tuy nhiên vẫn còn nhiều trường hợp dạy học theo phương pháptruyền thống, học sinh thụ động trong việc học và sáng tạo Kĩ năng so sánh khôngđược sử dụng nhiều, một mặt do tính chủ động của học sinh chưa cao, kiến thứccòn hạn chế nên gặp nhiều khó khăn mặt khác do nội dung bài học tương đối dàithời gian hạn chế nên không tổ chức được hoạt động so sánh cho học sinh Trongkhi đó chương trình sinh học cơ thể thực vật 11 tuy khó nhưng được xây dựngtrên quan điểm hệ thống, giúp người học nhận thức được sự thống nhất giữa cấutrúc và chức năng , mối liên hệ giữa các chức năng sống, sự sống và khác nhautrong việc thực hiện các chức năng sống ở thực vật Khi giảng dạy sinh học 11phần sinh học cơ thể thực vật giáo viên chủ yếu cho học sinh nghiên cứu SGK,kênh hình rồi tìm ra nội dung cần tiếp thu Tuy nhiên học sinh sẽ nhanh quên vàkhông hiểu rõ bản chất của vấn đề cũng như không liên hệ được thực tế cho dùkiến thức sinh học cơ thể là rất gần gũi với mỗi bản thân các em, liên quan đếnkiến thức sản xuất, chăn nuôi, liên quan đến môi trường sống xung quanh sinh vật

và con người.Kênh hình góp phần đa dạng hoá phương tiện và đổi mới phươngpháp dạy học.Góp phần gây hứng thú học tập cho học sinh

Khi khảo sát về tình hình học sinh tại khối 11 của trường THPT Lê Văn Hưu vềkhả năng tiếp nhận kiến thức và hứng thú với phương pháp so sánh tôi có số liệusau:

a Kiến thức sinh học cơ thể thực vật sinh học 11

Nhận thấy đa số các em muốn được áp dụng phương pháp này vào để giải quyếtvấn đề sinh học cở thể một cách dễ dàng, khắc sâu hơn

3 Các sáng kiến kinh nghiệm hoặc , giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề 3.1 Quy trình rèn luyện kĩ năng so sánh

Qua nghiên cứu quan điểm của các tác giả Đinh Quang Báo, Nguyễn Đức Thành

về vấn đề rèn luyện KN kết hợp với cơ sở thực tiễn, tôi cho rằng quy trình rènluyện KN so sánh cho HS gồm các bước sau:

Bước 1: GV giới thiệu cho HS bản chất, ý nghĩa và trình tự các thao tác của KN so

sánh.( giới thiệu ở những bài đầu, các bài sau chỉ nhắc qua để học sinh vận dụng)

So sánh là sự phân tích những điểm giống nhau và khác nhau giữa các đốitượng nhằm phân loại sự vật, hiện tượng thành những loại khác nhau

+ Quy trình so sánh gồm 6 bước sau:

1: Nêu định nghĩa đối tượng cần so sánh

2: Phân tích đối tượng, tìm ra dấu hiệu bản chất của mỗi đối tượng so sánh

3: Xác định những điểm khác nhau

4: Xác định những điểm giống nhau

5: Khái quát các dấu hiệu quan trọng giống và khác nhau của hai đối tượng sosánh

6: Nếu có thể được thì nêu rõ nguyên nhân của sự giống nhau và khác nhau

Bước 2: GV lấy ví dụ làm mẫu.

GV tiến hành thực hiện các thao tác so sánh thông qua các ví dụ cụ thể nhằm làmcho HS biết được các bước thực hiện

Bước 3: Tổ chức rèn luyện kỹ năng so sánh cho HS

Bước này gồm 2 giai đoạn sau:

+ Giai đoạn 1: GV trực tiếp hướng dẫn HS thực hiện các thao tác so sánh

GV đưa ra yêu cầu và trực tiếp hướng dẫn HS thực hiện các thao tác của quytrình so sánh Trong quá trình hướng dẫn GV có thể đưa ra các câu hỏi tương ứngvới trình tự các thao tác so sánh:

1 Đối tượng so sánh là gì?

2 Dựa vào những tiêu chí nào để so sánh các đối tượng?

3 Đối tượng so sánh có những điểm khác nhau nào?

4 Đối tượng so sánh có những điểm nào giống nhau?

5 Có thể rút ra kết luận gì từ việc so sánh các đối tượng?

6 Tại sao có sự giống nhau và khác nhau giữa các đối tượng so sánh?

+ Giai đoạn 2: GV đưa ra bài tập và yêu cầu HS vận dụng quy trình so sánh

để tự lực thực hiện lệnh của GV

Trong giai đoạn này cần đưa ra bài tập từ đơn giản đến phức tạp

Bước 4: GV tổ chức cho HS diễn đạt kết quả, nhận xét, đánh giá HS tự hoàn thiện

3.2 Vận dụng quy trình để rèn luyện kỹ năng so sánh cho học sinh:

Tùy từng nội dung cụ thể GV nên kết hợp kênh hình, kênh chữ trong SGK hoặcthông tin khác

Bước 1: GV giới thiệu cho HS bản chất, ý nghĩa và trình tự các thao tác so

sánh (bước này nêu ngắn gọn và chỉ giới thiệu ở những bài đầu)

Bước 2: GV lấy ví dụ làm mẫu: so sánh vận chuyển các chất qua dòng mạch

gỗ và dòng mạch rây, theo trình tự các bước:

Bước 1: GV đưa ra hoặc cho học sinh tìm hiểu nêu được định nghĩa dòngmạch gỗ và dòng mạch rây

Bước 2: Phân tích dòng mạch gỗ, dòng mạch rây từ đó xác định tiêu chí sosánh gồm: cấu tạo, thành phần dịch, động lực đẩy, dòng vận chuyển

Bước 3: Từ các tiêu chí so sánh ở bước 2, GV xác định những điểm khácnhau về cấu tạo, thành phần dịch, động lực đẩy, dòng vận chuyển (bảng 3.1)

Hình 3.1: Sự lưu thông giữa mạch gỗ và mạch rây

Bảng 3.1 So sánh dòng mạch gỗ và dòng mạch rây

Bước 4: Dựa vào sự phân tích ở bước 2, GV xác định điểm giống nhau giữadòng mạch gỗ và dòng mạch rây: Đều làm nhiệm vụ vận chuyển các chất trongcây, nhờ động lực vận chuyển có trong mỗi dòng

Bước 5: Sau khi so sánh, GV rút ra nhận xét về vai trò của dòng mạch gỗ vàdòng mạch rây đối với hoạt động sống của cây, sự phù hợp về cấu tạo và chứcnăng của dòng mạch gỗ và dòng mạch rây

Bước 6: GV nêu rõ nguyên nhân của sự giống nhau và khác nhau

Bước 3: Tổ chức rèn luyện KN so sánh cho HS

+ Giai đoạn 1: GV đưa ra yêu cầu và trực tiếp hướng dẫn HS thực hiện cácthao tác của quy trình so sánh

Ví dụ: GV yêu cầu HS quan sát kênh hình và so sánh quang hợp ở các nhóm

TV C3, C4, CAM

Thực vật C3 Thực vật C4

Hình 3.2: Pha tối của thực vật C 3, C 4 và CAM

Trong quá trình hướng dẫn GV có thể đưa ra các câu hỏi tương ứng với trình

tự các thao tác so sánh:

1 Đối tượng so sánh là gì?

2 Các tiêu chí để so sánh quang hợp ở các nhóm thực vật C3, C4, CAM ?

3 Điểm khác nhau trong quang hợp ở các nhóm thực vật C3, C4, CAM ?

4.Những điểm giống nhau giữa quang hợp ở các nhóm thực vật C3, C4, CAM?

5 Tại sao có sự giống nhau và khác nhau giữa quang hợp ở các nhóm thựcvật C3, C4, CAM ?

6 Ý nghĩa của các đặc điểm khác nhau ở 3 nhóm thực vật?

+ Giai đoạn 2: GV đưa ra bài tập và yêu cầu HS vận dụng quy trình so sánh

Mức 4: Cho tiêu chí Thiết lập các dữ kiện và kẻ bảng

Mức 5: Tự tìm các tiêu chí và thiết lập bảng theo yêu cầu của GV

Cụ thể:

Mức 1: Cho bảng, đặt các câu hỏi khai thác

Bảng 3.2 So sánh hô hấp và quang hợp

PTTQ C6H12O6+ 6 O2 ->6 CO2 + H2O + Q 6 CO2 + 6 H2O -> C6H12O6 +

6O2 + H2ONăng

lượng

Giải phóng năng lượng ATP năng lượng quang năng thành

hóa năng (tích lũy nănglượng)

Nhận xét mối quan hệ giữa hô hấp và quang hợp ?

Mức 2: Điền khuyết bảng

Quan sát hình ảnh sau tiếp tục hoàn thiện bảng so sánh

Bảng 3.3 So sánh vận chuyển chủ động và thụ động

Tiêu chí so sánh Vận chuyển chủ động Vận chuyển bị động

Mức 3: Cho bảng đã kẻ khung và tiêu đề ở các cột, hàng, HS tìm, chọn nộidung điền bảng.

Bảng 3.4 So sánh các kiểu ứng động ở thực vật

Tiêu chí so

sánh

Ứng động sinhtrưởng

Ứng động không sinh

trưởngKhái niệm

Nguyên nhân

Ví dụ

Hoàn thành bảng so sánh ứng động sinh trưởng, ứng động không sinh trưởng

Mức 4: Cho tiêu chí Thiết lập các dữ kiện và kẻ bảng.

Dựa vào các tiêu chí: Đối tượng, chất nhận CO2, sản phẩm cố định CO2 đầutiên, con đường cố định, thời gian cố định, loại tế bào quang hợp Hãy lập bảng sosánh pha tối ở thực vật C3, C4 và CAM?

Mức 5: Tự tìm các tiêu chí và thiết lập bảng theo yêu cầu của GV

Lập bảng so sánh sinh trưởng sơ cấp và sinh trưởng thứ cấp ở thực vật Giảithích vì sao có sự khác nhau đó?

Bước 4: GV tổ chức cho HS diễn đạt kết quả, nhận xét, đánh giá HS tự hoàn thiện

KN

3.3 Các biện pháp rèn luyện kỹ năng so sánh trong dạy học phần Sinh học cơ thể thực vật

3.3.1 Sử dụng tình huống rèn luyện kỹ năng so sánh:

Ví dụ 1: Để so sánh dòng mạch gỗ và dòng mạch rây, GV nêu tình huống:

“Khi chúng ta chiết cành, sẽ gọt hết lớp vỏ xanh tức là mạch rây,còn lại mạch gỗ Nếu gọt ko hết lớp mạch rây thì cành đó hầu như ko ra rễ mới Vì sao lại như vậy? Hãy lập bảng so sánh dòng mạch gỗ và dòng mạch rây để làm rõ điều này”

Cấu tạo - Là những tế bào chết,

gồm quản bào và mạch

ống-Thành tế bào có chứa

- Là những tế bào sống, gồmống rây và tế bào kèm

- Các ống rây nối với nhauthành ống dài từ lá xuống rễ

linhinCác tế bào nối với nhauthành ống dài từ rễ lên

láThành phần

- Một số ion khoáng được sử

dụng lạiĐộng lực - Áp suất rễ

- Lực hút do thoát hơi

nước ở lá

- Lực liên kết giữa cácphân tử nước với nhau

và với thành mạch gỗ

- Do sự chênh lệch áp suấtthẩm thấu giữa cơ quannguồn và cơ quan chứa

Ví dụ 2: Để so sánh sự hình thành hạt phấn và túi phôi ở thực vật, GV cho HS

quan sát hình ảnh về sự phát triển của hạt phấn và túi phôi:

Hình 3.4 Sự phát triển của hạt phấn và túi phôi

GV nêu tình huống: “Khi quan sát hình trên, một học sinh đã lập được bảng

so sánh sau (bảng 3.5):

Bảng 3.5 So sánh sự hình thành hạt phấn và túi phôi ở thực vật

Tiêu chí Hình thành hạt phấn Hình thành túi phôi

Tế bào ban đầu Tế bào mẹ hạt phấn (trong

Tế bào mẹ túi phôi (2n) GP tạo

Từ 1 tế bào mẹ túi phôi cho

ra 1 túi phôi gồm: 2 tế bàođối cực (n), 3 tế bào kèm(n),1 tế bào trứng (n) và 1 tếbào nhân cực (2n)

Cho học sinh thảo luận ,nhận xét xem tình huống trên đã chính xác chưa ,giáo viên nhận xét và kết luận”

3.3.2 Sử dụng trắc nghiệm ( có thể kết hợp kênh hình)rèn luyện kỹ năng so sánh:

Sử dụng trắc nghiệm trong dạy kiến thức mới như là biện pháp tổ chức tựhọc của HS với sách giáo khoa Nhờ hình thức tổ chức này mà HS có hướng cụ

thể để vận dụng điều đọc được trong SGK, tự gia công chế biến những điều đọcđược để tự trả lời

Ví dụ 1: Bài ứng động: trắc nghiệm kết hợp kênh hình

Sắp xếp các kiến thức và hình ảnh sau cho phù hợp với các kiểu ứng động

A.Ứng động sinh trưởng

B.Ứng động không sinh trưởng

1 không có sự phân chia và lớn lên của các tế bào cây

2 vận động theo đồng hồ sinh học

3 do ảnh hưởng của ánh sáng, nhiệt độ