Tích hợp kiến thức ứng phó với biến đổi khí hậu và phòng, chống thiên tai vào giảng dạy chương II và chương III sinh học lớp 11 THPT

Việt Nam đã có rất nhiều nỗ lực để ứng phó với BĐKH như: tham giacác hoạt động ứng phó BĐKH của khu vực và quốc tế, Thủ tướng chính phủ đãphê duyệt chương trình mục tiêu quốc gia ứng phó

3.1 Xây dựng nội dung địa chỉ tích hợp 5

3.2 Biên soạn một số giáo án dạy học tích hợp 7

3.3 Biên soạn một số câu hỏi kiểm tra đánh giá 18

I MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Chưa bao giờ vấn đề biến đổi khí hậu (BĐKH) lại được đề cập nhiều nhưthời điểm này, sự BĐKH toàn cầu đang diễn ra ngày càng nghiêm trọng Biểuhiện rõ nhất là sự nóng lên của trái đất, là băng tan, nước biển dâng cao, là cáchiện tượng thời tiết bất thường, bão lũ, sóng thần, động đất, hạn hán và giá rétkéo dài…Việt Nam là 1 trong 4 nước chịu ảnh hưởng nặng nề nhất của BĐKH.Các nhà khoa học dự đoán đến cuối thế kỉ XXI, mực nước biển có thể dâng cao1m dẫn đến sự xâm thực của nước mặn vào nội địa ảnh hưởng trực tiếp đếnnguồn nước ngầm, nước sinh hoạt cũng như nước và đát sản xuất nông – côngnghiệp Nước biển dâng lên 1m cũng sẽ làm mất 12,2% diện tích đất là nơi cưtrú của 23% dân số (17 triệu người) của nước ta Trong đó khu vực ven biểnmiền Trung chịu ảnh hưởng nặng nề của nước biển dâng, riêng đồng bằng sôngCửu Long, dự báo vào năm 2030, khoảng 45% diện tích của khu vực này bịnhiễm mặn cục bộ và gây thiệt hại mùa màng nghiêm trọng do lũ lụt và ngậpúng Nếu không có kế hoạch đối phó, phần lớn diện tích của đồng bằng sôngCửu Long sẽ ngập trắng trng thời gian nhiều năm và thiệt hại ước tính khoảng

17 tỷ USD BĐKH còn kéo theo dịch bệnh, hiện tại đã xuất hiện hàng loạt cáclàng ung thư, hạn hán kéo dài, thiên tai…

Vậy thì, Chúng ta cần phải làm gì để ứng phó với BĐKH và phòng chốngthiên tai? Việt Nam đã có rất nhiều nỗ lực để ứng phó với BĐKH như: tham giacác hoạt động ứng phó BĐKH của khu vực và quốc tế, Thủ tướng chính phủ đãphê duyệt chương trình mục tiêu quốc gia ứng phó với BĐKH từ năm 2008, …

Để thực hiện chương trình mục tiêu đó, Bộ trưởng Bộ GD & ĐT đã phê duyệt

kế hoạch hành động ứng phó với BĐKH của ngành Giáo dục giai đoạn 2011 –

2015 và phê duyệt dự án “Đưa các nội dung ứng phó với BĐKH vào chươngtrình GD & ĐT giai đoạn 2011 – 2015” Bộ GD & ĐT đã hoàn tất và xuất bảncác tài liệu tham khảo dành cho giáo viên và học sinh về giáo dục ứng phó vớiBĐKH và phòng, chống thiên tai cấp THPT và các tài liệu cụ thể trong từngmôn học Bộ GD & ĐT cũng đã tổ chức các đợt tập huấn cho giáo viên về giáodục ứng phó với BĐKH và phòng, chống thiên tai cho từng môn học Tuy nhiên,trong các nội dung của các tài liệu và của các đợt tập huấn chỉ mang tính chấtkhái quát và mang tính định hướng mà chưa có chỉ đạo cụ thể

Tôi mong muốn xây dựng một tài liệu cụ thể và chi tiết hơn về giáo dục ứngphó với BĐKH và phòng, chống thiên tai trong bộ môn sinh học Để giáo dục “Ứng phó với BĐKH và phòng, chống thiên tai” cho học sinh ở trường THPT cóthể có nhiều cách và kết hợp nhiều hình thức như: tuyên truyền, cổ động, thôngqua các cuộc thi… nhưng theo tôi một trong những cách hữu hiệu nhất để gắnhọc sinh vào các hoạt động này một cách có hiệu quả đó là lồng ghép những nộidung về “ Ứng phó với BĐKH và phòng, chống thiên tai” vào các môn họctrong đó có môn sinh học Sinh học là bộ môn có nhiều liên hệ thực tế rất thuận

lợi để lồng ghép, liên hệ nội dung về “ Ứng phó với BĐKH và phòng, chốngthiên tai”

Từ những lý do trên tôi quyết định lựa chọn đề tài:

Tích hợp kiến thức ứng phó với biến đổi khí hậu và phòng, chống thiên tai vào giảng dạy chương II và chương III Sinh học lớp 11 THPT

3 Đối tượng nghiên cứu

Biến đổi khí hậu và hậu quả mà nó gây ra là rất nghiêm trọng Đối phó vớiBĐKH đang là vấn đề nóng của toàn xã hội Vì vậy, cần tích hợp kiến thức ứngphó với biến đổi khí hậu và phòng, chống thiên tai vào giảng dạy để cho các họcsinh, chủ nhân tương lai của đất nước nhận thức rõ ràng và đầy đủ về BĐKH

4 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu xây dựng cơ sở lí thuyết

- Phương pháp điều tra khảo sát thực tế

- Thu thập thông tin

- Phương pháp thống kê

II NỘI DUNG ĐỀ TÀI

1 Cơ sở lí luận của đề tài

Biến đổi khí hậu đang là một trong những thách thức lớn đối với nhân loại,

đã và đang gây ra những biến đổi mạnh mẽ thông qua các hiện tượng thời tiếtcực đoan, dị thường như nhiệt độ tăng, bão mạnh, mưa lớn, lũ lụt, hạn hán, nướcbiển dâng cao… Trong đó Việt Nam đã và đang phải đương đầu với những biếnđổi đang ngày càng gia tăng của những hiện tượng thời tiết này

Theo thông báo quốc gia lần thứ 2 của Bộ tài nguyên và Môi trường kể từnăm 1958 đến năm 2007, nhiệt độ trung bình ở Việt Nam tăng lên khoảng 0,5 –0,7 độ C Nhiệt độ mùa đông tăng nhanh hơn nhiệt độ mùa hè và nhiệt độ ở cácvùng phía Bắc tăng nhanh hơn nhiệt độ ở các vùng phía Nam Cụ thể như năm

2007, nhiệt độ trung bình cả năm tại Hà Nội, TP Hồ Chí Minh và Đà Nẵng đềucao hơn trung bình của thập kỷ 1931 – 1940 là 0,8 – 1,3 độ C; cao hơn thập kỷ

1990 – 2000 là 0,4 – 0,5 độ C Tính trung bình trong cả nước, lượng mưa trong

50 năm qua đã giảm khoảng 2%, biến đổi lượng mưa có xu hướng cực đoan, đó

là tăng trong mùa mưa và giảm mạnh trong mùa khô Bên cạnh đó, số đợt khôngkhí lạnh ảnh hưởng tới Việt Nam cũng giảm rõ rệt trong 2 thập kỷ qua Các biểuhiện thời tiết dị thường xuất hiện ngày càng nhiều, tiêu biểu như đợt lạnh rétđậm, rét hại như trong tháng 1 năm 2016 ở Bắc Bộ, đã gây thiệt hại lớn về vậtnuôi và cây trồng đặc biệt ở các tỉnh Lào Cai, Hà Giang, Sơn La…

Nông nghiệp là ngành kinh tế quan trọng của Việt Nam, nó không chỉ cungcấp cái ăn, cái mặc cho nhân dân ta mà hiện nay nông nghiệp còn cung cấpnguyên liệu cho công nghiệp, phục vụ nhu cầu tái sản xuất, mở rộng các ngànhkinh tế Hiện nay, nông nghiệp vẫn chiếm khoảng 47% lao động cả nước Tuynhiên trước những ảnh hưởng của BĐKH toàn cầu thì sản xuất nông nghiệp củanước ta đang đứng trước những khó khăn rất lớn Việc ứng phó với BĐKH và phòng, chống thiên tai lúc này là vô cùng cấpthiết, cần toàn thể các ngành nghề, trong đó ngành giáo dục đóng một vai tròquan trọng giúp giáo dục cho thế hệ trẻ những kiến thức về BĐKH Vậy nên rấtcần sự lồng ghép nội dung ứng phó với BĐKH và phòng, chống thiên tai vàocác môn học.

Việc giáo dục kiến thức ứng phó với BĐKH và phòng, chống thiên tai ngay

từ bây giờ cho các em học sinh ở mọi cấp học là rất cần thiết giúp các em nhậnthức rõ ràng và đầy đủ về những tác hại của BĐKH và cách phòng, chống thiêntai Từ đó các em biết vận dụng vào cuộc sống, làm thay đổi những thói quenhàng ngày theo hướng tiết kiệm nặng lượng như là: tiết kiệm điện, tiết kiệm vàtái sử dụng nước sạch, bảo vệ môi trường sống xung quanh,…Các em nhận thứcđầy đủ về nguyên nhân và hậu quả của BĐKH để biết cách vận dụng trong hoàncảnh cụ thể Đây cũng là động lực để các em phấn đấu học tập nghiên cứu khoahọc, ứng dụng những thành tựu mới vào cuộc sống Đặc biệt, mỗi các em họcsinh sẽ trở thành những tuyên truyền viên để mọi người thân trong gia đình hiểubiết về BĐKH, từ đó có những hành động cụ thể như: không xả rác bừa bãi,không chặt phá rừng, hạn chế sử dụng hóa chất đọc hại, trồng nhiều cây xanh…Điều này giúp gắn kết cả xã hội cùng đồng lòng vào cuộc chiến ứng phó vớiBĐKH và phòng, chống thiên tai

2 Thực trạng của vấn đề

Nội dung chương trình sinh học lớp 11 ít có trong các đề thi tốt nghiệp, thiđại học nên ít được các em học sinh quan tâm chú trọng Tuy nhiên theo tôi nộidung chương trình sinh học 11 không chỉ rất thực tế mà còn rất thuận lợi để tíchhợp kiến thức về ứng phó với BĐKH và phòng, chống thiên tai

Mà BĐKH đang là đề tài nóng của toàn cầu, nhất là ở Việt Nam chúng ta Vì thếkhi dạy học tích hợp kiến thức về ứng phó với BĐKH và phòng, chống thiên tai

sẽ làm cho các em học sinh thêm phần thích thú và yêu thích môn học hơn Từ

đó giúp trang bị cho các em những kiến thức về BĐKH để các em vận dụng vàothực tiễn cuộc sống Vì vậy, tôi mong muốn xây dựng tài liệu chi tiết về nộidung chương II và chương III sinh học lớp 11 THPT để giảng dạy cho các em và

để các bạn đồng nghiệp cùng tham khảo, cụ thể là tôi giới thiệu các địa chỉ tíchhợp, biên soạn các giáo án tích hợp kiến thức về ứng phó với BĐKH và phòng,chống thiên tai và biện soạn một số câu hỏi theo hướng phát triển năng lực củahọc sinh Bản thân tôi đã tiến hành dạy thực nghiệm trên lớp và đã thu đượcnhững kết quả đáng khích lệ

Tưới nước bón phân hợp lí tạođiều kiện cho bộ rễ phát triển.

Bảo vệ môi trường đất

Trồng cây với mật độ phù hợp

Không lạm dụng các hóa chấtđộc hại với cây trồng Hạn chếcác chất thải độc hại vào môitrường không khí

Liênhệ

Giáo dục ý thức bảo vệ môitrường sống ổn định, tránhnhững tác động mạnh gây ranhững thay đổi lớn trong môitrường

Liênhệ

Các yếu tố trong môi trườngsống tác động trực tiếp lênhoạt động sống của động vật,

có thể tích cực có thể tiêu cực

Có ý thức giữ cho môi trườngsống ổn định, đảm bảo sự pháttriển bình thường của độngvật, đảm bảo đa dạng sinh học,giữ cân bằng sinh thái

Liênhệ

những hiểubiết về tậptính củađộng vậtvào đờisống sản

Biến đổi khí hậu làm thayđổi điều kiện sống của các loàiđộng vật Từ đó làm thay đổitập tính của động vật

Liênhệ

Các nhân tố sinh thái như:

nhiệt độ, nước, ánh sáng,không khí,… ảnh hưởng đếnsinh trưởng của thực vật

Bón phân tưới nước cho câyhợp lí giúp cây sinh trưởng tốt

và không gây ô nhiễm môitrường

Liênhệ

Bài 35

Hoocmon

thực vật

I Kháiniệm Sử dụng hợp lí các loạihoocmon kích thích sinh

trưởng và ức chế sinh trưởngtránh lạm dụng sẽ dẫn đến tíchlũy trong nông phẩm gây hạicho người và động vật

Liênhệ

Sử dụng hoocmon kích thích

và ức chế sinh trưởng của hoa,

củ, hạt

Tránh làm dư thừa lượng độc

tố tích lũy trong nông phẩm

LồngghépTíchhợpPhần B

1 Cải tạogiống

2 Cải thiệnmôi trườngsống củađộng vật

3 Cải thiệnchất lượngdân số

Khi sử dụng các phương phápcải tạo giống người ta thường

sử dụng các phương pháp như:

tia phóng xạ, tác nhân gây độtbiến,… các tia này gây ảnhhưởng tới môi trường

Khi cải thiện môi trường sống

để thay đổi tốc độ sinh trưởng

và phát triển của vật nuôi đểtăng năng suất khi cung cấpthức ăn cho vật nuôi nên ởmức độ vừa phải không nêncho quá nhiều vì nguồn thức

ăn dư thừa có thể là rác thải rangoài môi trường Đây cũng lànguyên nhân gây hiệu ứng nhàkính

Có ý thức bảo vệ môi trườngsống của con người, bảo vệtầng ozon bằng cách hạn chếcác khí thải gây hiệu ứng nhàkính Hạn chế hút thuốc và tiến

Lồngghép

Tíchhợp

tới không hút thuốc để giảmthiểu khói thuốc vào môitrường sống.

3.2 Biên soạn một số giáo án dạy học tích hợp giáo dục ứng phó với BĐKH

- Phát biểu được khái niệm ứng động

- Phân biệt được các loại ứng động

2 Kĩ năng:

Rèn luyện kĩ năng quan sát, phân tích, so sánh

3 Thái độ

- Biết vận dụng các kiến thức về Ứng động vào thực tiễn sản xuất.

- Có ý thức giữ cho môi trường sống ổn định, tránh những tác động mạnh gây ra

những biến đổi lớn trong môi trường

Ổn định lớp, kiểm tra sĩ số.

2 Kiểm tra bài cũ

+ Hướng động là gì? Các loại hướng động? Tại sao phải bón phân và tưới tiêuhợp lí?

+ Đặc điểm kích thích và đặc điểm trả lời kích thích trong hướng động?

3 Bài mới

Đặt vấn đề: Ở bài trước ta đã tìm hiểu về hướng động, hướng động là hình thức

phản ứng của cơ quan thực vật đối với kích thích từ một hướng xác định Vậytrước tác nhân kích thích không định hướng thì TV phản ứng như thế nào? Đểtrả lời câu hỏi đó chúng ta đi tìm hiểu về ứng động

Hoạt động của thầy và trò Nội dung cơ bản

* Hoạt động 1: Tìm hiểu khái niệm

ứng động

GV: Yêu cầu HS quan sát hình, nghiên

cứu SGK trả lời câu hỏi:

+ Thế nào là ứng động? cho ví

dụ

HS: Nghiên cứu SGK, thảo luận trả

lời câu hỏi

GV: Nhận xét, bổ sung → kết luận

* Hoạt động 2: Tìm hiểu các kiểu ứng

động

GV: Yêu cầu HS nghiên cứu SGK trả

lời câu hỏi: Có mấy kiểu ứng động?

Thế nào là ứng động sinh trưởng?

HS: Nghiên cứu SGK, thảo luận trả

lời câu hỏi

GV: Nhận xét, bổ sung → kết luận

GV: Yêu cầu HS nghiên cứu SGK trả

lời câu hỏi

+ Hiện tượng gì xảy ra khi chạm

vào cành cây trinh nữ?

+ Thế nào là ứng động không sinh

trưởng? Lấy ví dụ?

I KHÁI NIỆM ỨNG ĐỘNG

+ Ứng động là hình thức phản ứngcủa cây trước tác nhân kích thíchkhông định hướng

+ Các loại ứng động: quang ứng động,hoá ứng động, nhiệt ứng động, điệnứng động, ứng động tổn thương…

II CÁC KIỂU ỨNG ĐỘNG

1 Ứng động sinh trưởng

- Ứng động sinh trưởng là kiểu ứngđộng trong đó các tế bào ở 2 phía đốidiện nhau của cơ quan có tốc độ sinhtrưởng khác nhau do tác động củakích thích không định hướng

- Ví dụ: SGK

2 Ứng động không sinh trưởng

HS: Nghiên cứu SGK, thảo luận trả

lời câu hỏi

GV: Nhận xét, bổ sung → kết luận

GV: Yêu cầu HS nghiên cứu SGK trả

lời câu hỏi

+ Ứng động có vai trò gì đối với đời

sống của thực vật?

HS: Nghiên cứu SGK, thảo luận trả

lời câu hỏi

GV: Nhận xét, bổ sung → kết luận

GV Liên hệ giáo dục BĐKH:

+ Khi môi trường thay đổi mạnh, bất

thường TV có thích nghi để tồn tại

được không?

HS: Khả năng thay đổi của TV để thích

nghi với môi trường là có giới hạn, khi

môi trường biến đổi bất thường TV có

thể kém phát triển, nghiêm trọng có thể

chết.

GV KL: Vậy chúng ta cần bảo vệ môi

trường sống ổn định, tránh những thay

đổi lớn trong môi trường để bảo vệ TV.

- Ứng động không sinh trưởng là kiểuứng động không có sự phân chia vàlớn lên của các tế bào

- Nguyên của sự đóng mở của khíkhổng: Do sự biến động hàm lượngnước trong các tế bào khí khổng

3 Vai trò của ứng động

Trả lời các kích thích không địnhhướng đảm bảo sự tồn tại của thựcvật

+ Trình bày được cảm ứng ở động vật chưa có tổ chức thần kinh.

+ Mô tả được cấu tạo của hệ thần kinh dạng lưới và khả năng cảm ứng của độngvật có hệ thần kinh dạng lưới

+ Mô tả được cấu tạo của hệ thần kinh dạng chuỗi hạch và khả năng cảm ứngcủa động vật có hệ thần kinh dạng chuỗi hạch

+ Tích lũy thêm những hiểu biết về BĐKH (môi trường sống không ổn định làmảnh hưởng đến sự phát triển không bình thường của động vật đảm bảo đa dạngsinh học, giữ cân bằng sinh thái)

2 Kĩ năng

Rèn luyện kĩ năng quan sát, phân tích, so sánh và tổng hợp

3 Thái độ

Vận dụng giải thích các hiện tượng thực tế.

Có ý thức bảo vệ môi trường sống ổn định để động vật phát triển bình thường,đảm bảo đa dạng sinh học, giữ cân bằng sinh thái

Chúng ta đã tìm hiểu về cảm ứng ở thực vật, vậy cảm ứng ở động vật có gì giống và khác với cảm ứng ở thực vật? Chúng ta đi tìm hiểu về cảm ứng ở động vật.

Hoạt động của thầy và trò Nội dung bài học

* Hoạt động 1: Tìm hiểu khái niệm về

cảm ứng ở động vật

GV: Yêu cầu HS nghiên cứu SGK trả

lời câu hỏi

+ Thế nào là cảm ứng ở động vật?

Cho ví dụ

+ Các khâu của cung phản xạ?

HS: Nghiên cứu SGK, thảo luận trả

lời câu hỏi

GV: Nhận xét, bổ sung → kết luận

* Liên hệ ứng phó BĐKH:

Nếu môi trường sống không ổn định có

ảnh hưởng đến sự phát triển của động

vật không?

HS: Có Nếu môi trường biến đổi

nhiều có thể ảnh hưởng tiêu cực tới các

GV: + Khi kích thích tại một điểm trên

cơ thể thủy tức nó phản ứng lại kích

thích như thế nào?

+ Phản ứng của thủy tức có phải là

phản xạ không? Tại sao?

HS: Nghiên cứu SGK, thảo luận trả

lời câu hỏi

GV: Nhận xét, bổ sung → kết luận

GV: + Hệ thần kinh chuỗi hạch có ở

I KHÁI NIỆM VỀ CẢM ỨNG ĐỘNG VẬT

- Cảm ứng ở động vật là khả năngtiếp nhận kích thích và phản ứng vớikích thích từ môi trường sống, đảmbảo cho sinh vật tồn tại và pháttriển

- Cảm ứng ở động vật có tổ chứcthần kinh nhờ 1 Cung phản xạ gồm:+ Bộ phận tiếp nhận kích thích

+ Đường dẫn truyền vào

+ Bộ phận phân tích và tổng hợp.+ Đường dẫn truyền ra

+ Bộ phận trả lời kích thích

* Liên hệ ứng phó BĐKH

Môi trường sống không ổn định ảnh hưởng tới sự phát triển bình thường của động vật Vì vậy mỗi chúng ta phải có ý thức bảo vệ, giữ gìn môi trường sống ổn định để động vật phát triển, đảm bảo đa dạng sinh học và cân bằng sinh thái.

II CẢM ỨNG Ở CÁC NHÓM ĐỘNG VẬT CÓ TỔ CHỨC THẦN KINH

1 Cảm ứng ở động vật chưa có tổchức thần kinh

- Động vật đơn bào chưa có tổ chứcthần kinh

- Phản ứng lại kích thích bằng cáchchuyển động cả cơ thể

2 Cảm ứng ở động vật có tổ chứcthần kinh dạng lưới

+ Nhóm động vật: đối xứng toả trònthuộc ngành Ruột khoang

+ Cấu tạo hệ thần kinh : các tế bàothần kinh phân bố khắp cơ thể thành