Một số phương án cải tiến cách làm trong các tiết thực hành phần chuyển hóa vật chất và năng lượng ở thực vật sinh học 11 cơ bản tại trường THP

Thực trạng của việc dạy các tiết thực hành môn sinh học ở trường .2 Đặc điểm nội dung phần Chuyển hóa vật chất và năng lượng ở thực 4.. Thực hành đóng vai trò rất quan trọng trong quá tr

MỤC LỤC

2 Thực trạng của việc dạy các tiết thực hành môn sinh học ở trường

.2 Đặc điểm nội dung phần Chuyển hóa vật chất và năng lượng ở thực

4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo dục tại

4.2 Phương pháp phân tích kết quả thực nghiệm 13

I.MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài.

Giáo dục - đào tạo luôn được xem là nhân tố quan trọng, quyết định cho

sự phát triển kinh tế nhanh, mạnh và bền vững Thế kỉ XXI được xem là thế kỉ của công nghệ thông tin và truyền thông, sự phát triển như vũ bão của cuộc cách mạng khoa học - công nghệ đã làm cho khối lượng tri thức của nhân loại tăng lên một cách nhanh chóng Để không bị tụt hậu trong chặng đường thế kỉ này, giáo dục cần phải có sự đổi mới để tạo ra những con người năng động, sáng tạo đáp ứng được yêu cầu của thời đại

Sinh học là môn khoa học thực nghiệm, hầu hết các hiện tượng, khái niệm, qui luật, quá trình trong sinh học đểu bắt nguồn từ thực tiễn Công tác thực hành trong môn sinh học là một phần không thể thiếu để giúp học sinh nghiên cứu các hiện tượng sinh học Mặc khác, việc thực hành còn giúp giáo viên và học sinh:

+ Rèn luyện kỹ năng, kỹ xảo bộ môn, bao gồm các kỹ năng như: nắm vững những quy tắc làm việc trong phòng thí nghiệm, bố trí thí nghiệm, theo dõi, ghi chép và giải thích các hiện tượng sinh học

+ Bồi dưỡng năng lực tư duy, rèn luyện trí thông minh, sáng tạo: khi thực hành học sinh phải tự quan sát, ghi chép, phán đoán và tự rút ra kết luận cần thiết, “lý thuyết khoa học” sẽ được chứng minh hoặc được rút ra từ thực tế sinh động do các em tự làm

+ Gây hứng thú học tập, sự ham muốn nghiên cứu khoa học và các phẩm chất đạo đức khác

Thực hành đóng vai trò rất quan trọng trong quá trình dạy học nhưng thực

tế hiện nay việc sử dụng các thí nghiệm Sinh học vẫn còn gặp nhiều khó khăn như: trang thiết bị thiếu, hoặc không đồng bộ, không đảm bảo chất lượng, hóa chất thực hành chưa mua bổ sung kịp thời, phòng thí nghiệm chưa có hoặc chưa đúng quy cách, một số bài thực hành mất nhiều thời gian để quá trình sinh học diễn ra Những khó khăn trên là động lực thôi thúc tôi tiến hành nghiên cứu và

thực nghiệm đề tài: “Một số phương án cải tiến cách làm trong các tiết thực hành phần Chuyển hóa vật chất và năng lượng ở thực vật Sinh học 11 cơ bản tại trường THPT Hà Văn Mao”.

2 Mục đích nghiên cứu.

Một tiết thực hành trên phòng thí nghiệm chỉ có 45 phút, nhưng ở một số bài thực hành thời gian chờ kết quả thí nghiệm lâu nên khó có thể tiến hành trong một tiết học 45 phút Mặt khác, có những bài thực hành đòi hỏi thời gian từ 4 đến 6 giời, từ 3 đến 5 ngày hoặc lâu hơn Như vậy, để tiến hành thí nghiệm có được kết quả cho học sinh quan sát và giải thích là điều không thể Như:

+ Bài 7: Thí nghiệm thoát hơi nước và thí nghiệm về vai trò của phân bón

+ Bài 13: Thí nghiệm phát hiện diệp lục và carotenoit

+ Bài 14: Thí nghiệm phát hiện hô hấp ở thực vật

Những khó khăn trên đã ảnh hưởng đến chất lượng, làm hạn chế khả năng tiếp thu tri thức của học sinh do đó muốn nâng cao chất lượng bộ môn giáo viên cần phải tìm giải pháp mới để đưa chất lượng lên cao hơn, tạo được sự hứng thú

ở học sinh trong các tiết học thực hành

3 Đối tượng nghiên cứu.

-Kiến thức môn Sinh học rất rộng, vì thời gian nghiên cứu hạn chế nên đề tài chỉ nghiên cứu một số phương án cải tiến cách làm trong các tiết dạy thực hành phần Chuyển hóa vật chất và năng lượng ở thực vật sinh học 11 nằm ở: Chương I: Chuyển hóa vật chất và năng lượng – phần A: Chuyển hóa vật chất và năng lượng ở thực vật

+ Bài 7: Thí nghiệm thoát hơi nước và thí nghiệm về vai trò của phân bón

+ Bài 13: Phát hiện diệp lục và carotenoit

+ Bài 14: Phát hiện hô hấp ở thực vật

- Sáng kiến kinh nghiệm được áp dụng đối với học sinh lớp: 11A2, 11A6 năm học 2015 – 2016 Trường THPT Hà Văn Mao

4 Phương pháp nghiên cứu.

- Đọc tài liệu:

- Phân công thực hành ở nhà cho học sinh:

- Điều tra, đàm thoại

- Dự giờ đồng nghiệp rút ra kinh nghiệm và học hỏi từ đồng nghiệp về vấn đề

mà đề tài đã đưa ra

- Kiểm tra, đối chiếu

II NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

1 Cơ sở lí luận.

“… Không thể hình dung được việc giảng dạy sinh vật học trong nhà

trường mà lại không có quan sát, không có thí nghiệm học tập.” B.P Exipốp

(trong cuốn những cơ sở của LLDH) Quan sát và thí nghiệm là các phương

pháp nghiên cứu cơ bản của khoa học tự nhiên, của các môn khoa học thực nghiệm, trong đó sinh học Sinh học là một khoa học đã và sẽ không thể phát triển được nếu không có quan sát, thí nghiệm

Quan sát và thí nghiệm không chỉ cho phép học sinh lĩnh hội tri thức một cách sâu sắc, vững chắc mà còn tạo cho các em một động lực bên trong, thúc đẩy các em thêm hăng say học tập

Tục ngữ có câu “Trăm nghe không bằng một thấy”, đủ nói lên vai trò của quan sát thí nghiệm Người Ấn Độ và người Trung Hoa cũng đã nói: “Nghe thì

quen, nhìn thì nhớ, làm thì hiểu”

Những phân tích trên đây không chỉ cho chúng ta thấy rõ tầm quan trọng của thí nghiệm thực hành mà còn nhấn mạnh đến phương pháp sử dụng các thí nghiệm thực hành đó để có thể đạt được hiệu quả cao đáp ứng mục tiêu dạy học hiện nay của sự nghiệp giáo dục

Hiện nay số lượng và chất lượng thí nghiệm thực hành sinh học chưa đáp ứng được yêu cầu của việc dạy học nói chung và đặc biệt là yêu cầu việc đổi mới dạy học nói riêng Tình trạng đó có thể có nhiều nguyên nhân, phần vì kinh phí còn hạn hẹp tuy đã có nhiều cố gắng, phần vì trách nhiệm của nhà sản xuất (còn mà không dùng được, dùng được thì cũng chóng hỏng), phần vì thiếu sự quản lí chỉ đạo, động viên những người tốt, việc tốt trong sử dụng và cải tiến sáng tạo thí nghiệm thực hành sinh học hiện có, phần là do học sinh trên địa bàn còn lạ lẫm với phòng thí nghiệm, còn rụt rè trong hoạt động nhóm

Quá trình dạy học bao gồm nhiều thành tố có mối quan hệ mật thiết với nhau như: mục đích, nội dung, phương pháp và phương tiện dạy học Có thể biểu diễn mối quan hệ của các thành tố trong quá trình dạy học theo sơ đồ sau:

Trong đó:

MT: Mục tiêu ND: Nội dung PP: Phương pháp PT: Phương tiện TC: Tổ chức ĐG: Đánh giá

MT

PP ND

Qua sự phân tích trên cho thấy: thí nghiệm thực hành là một trong những phương tiện trực quan quan trọng trong quá trình dạy học, nó là nguồn cung cấp kiến thức, là cầu nối giữa lí thuyết và thực tiễn, là phương tiện để phát huy tiềm năng tư duy, tính tích cực của học sinh

2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm

2.1 Trang thiết bị phòng thí nghiệm.

- Nhà trường chưa có phòng thực hành riêng cho từng bộ môn

- Dụng cụ thực hành chưa đầy đủ ở một số bài thực hành

- Hoá chất hết hạn sử dụng nhiều

2.2.Tình hình học sinh

Một số em có tinh thần, thích làm thí nghiệm, thích tự mình khám phá những bí ẩn có trong kết quả của tiết thực hành Nhưng nhìn chung, học sinh ở các lớp ban cơ bản chưa tích cực, chủ động trong các tiết thực hành Một số khác có tính rụt rè, nhút nhát không chịu tham gia tiến hành thực hành mà chỉ quan sát nên tiếp thu tri thức của các em chưa được vững chắc, không có kỹ năng làm việc trong phòng thí nghiệm, tinh thần hợp tác nhóm chưa tốt dẫn đến không biết mình phải làm gì trong tiết thực hành

2.3 Tình hình giáo viên

- Ngại tổ chức vì thời lượng theo số tiết phân phối chương trình không đủ

- Phương pháp giảng dạy loại bài thực hành còn hạn chế nên chưa có nhiều kinh nghiệm cũng như chưa nắm bắt được nhiều phương pháp giảng dạy của đồng nghiệp về loại bài thực hành

3 Giải pháp sử dụng giải quyết vấn đề.

3.1 Cấu trúc chương trình SGK SH 11

Sách giáo khoa sinh học 11 được viết theo chương trình đổi mới, thể hiện tính khái quát hóa và nâng cao hệ thống theo đúng tinh thần và nội dung như bài đầu tiên của chương trình sinh học 10 Sinh học 10 nghiên cứu về cấu tạo, chức năng và bốn đặc trưng sống diễn ra ở cấp độ tế bào và vi sinh vật Sinh học 11 nghiên cứu về 4 đặc trưng của cơ thể sống ở cả hai giới động vật và thực vật với cấu trúc 36 tiết lí thuyết, 02 tiết bài tập, 8 tiết thực hành và 6 tiết ôn tập kiểm tra

+ Chương I: Chuyển hóa vật chất và năng lượng gồm hai phần chuyển hóa vật chất và năng lượng ở thực vật và động vật

+ Chương II: Cảm ứng gồm hai phần cảm ứng ở thực vật và động vật + Chương III: Sinh trưởng và phát triển gồm hai phần sinh trưởng và phát triển ở thực vật và động vật

+ Chương IV: Sinh sản gồm sinh sản ở thực vật và động vật

3.2 Đặc điểm nội dung phần Chuyển hóa vật chất và năng lượng ở thực vật sinh học 11 cơ bản

Chuyển hóa vật chất và năng lượng ở thực vật là một trong 4 mảng lớn trong nghiên cứu Sinh lý thực vật và được xếp và một phần trong chương chuyển hóa vật chất và năng lượng ở chương trình sinh học 11 Toàn bộ nội dung và kiến thức của phần chuyển hóa vật chất và năng lượng ở thực vật nằm trong 14 bài học trong đó có 11 bài lý thuyết và ba bài thực hành, được phân bố trong 12 tiết học

Giống như các phần học khác, trong phần chuyển hóa vật chất và năng lượng ở thực vật sinh học 11, các bài thực hành cũng được bố trí ở cuối mỗi chương học nhằm giúp học sinh ôn tập, củng cố, khắc sâu kiến thức Phần Chuyển hóa vật chất và năng lượng ở thực vật sinh học 11 cơ bản có 3 bài thực hành như sau:

+ Bài 7: Thí nghiệm thoát hơi nước và vai trò của phân bón

+ Bài 13: Thí nghiệm tách chiết diệp lục và carotenoit

+ Bài 14: Thí nghiệm phát hiện hô hấp ở thực vật

Bảng 3.1 Số tiết lý thuyết và thực hành phần chuyển hóa vật chất và

năng lượng ở thực vật – sinh học 11 cơ bản THPT

Số tiết lý tuyết phần chuyển hóa vật

Số tiết thực hành phần chuyển hóa vật

Số tiết thực hành phần chuyển hóa vật

Số tiết thực hành phần sinh trưởng và

Qua bảng trên ta dễ dàng thấy rằng sự chênh lệch số tiết thực hành trong phần chuyển hóa vất chất và năng lượng ở thực vật so với số tiết lí thuyết trong phần này là không lớn, so với tiết thực hành ở các phần khác trong chương trình sinh học 11 cơ bản là tương đối lớn Với mục tiêu giáo dục là “học đi đôi với

hành” thì việc phân phối số giờ lí thuyết và thực hành ở phần chuyển hóa vật chất và năng lượng ở thực vật là hợp lí Đây cũng là một lý do khiến tôi chọn mảng kiến thức này để nghiên cứu và áp dụng cách làm mới

Tuy nhiên, mục tiêu đặt ra cho học sinh trong các giời thực hành trong học phần này là tương đối khó như bài 13, 14 thời gian chờ thí nghiệm 20 – 30 phút chưa kể các hoạt động ổn định đầu giờ, kiểm tra sự chuẩn bị ở nhà của học sinh, học sinh tiến hành làm thí nghiệm, giải thích kết quả thí nghiệm Mặt khác

số lượng học sinh trong nhóm thực hành lớn 8 – 12 học sinh, nên để rèn luyện

kĩ năng thực hành cho học sinh, phát huy được tối đa hiệu quả của bài thực hành đòi hỏi cần thêm thời gian cho giờ học thực hành trong phần kiến thức này

3.3 Một số phương án cải tiến cách làm

BÀI 7 Thực hành: Thí nghiệm thoát hơi nước và thí nghiệm về vai trò của

phân bón

* Cách làm

- Chuẩn bị:

Một tuần trước giờ thực hành thí

nghiệm của học sinh giáo viên hướng

dẫn học sinh cách làm thí nghiệm thứ

hai bài 7 SGK trang 33 từng bước cụ

thể để học sinh về làm thí nghiệm ở

nhà; Lớp chia thành 4 tổ (8-10hs)

+ Bước 1: Lựa chọn phân: phân

đạm, phân kali và phân lân đây là ba

loại phân có hàm lượng N, K, P cao

+ Bước 2: Pha dung dịch phân bón

Ở bước này hàm lượng phân

dùng để pha là rất nhỏ, ở gia đình các

em không có phương tiện để cân nên

yêu cầu các em pha với tỉ lệ 1g/1 lít

nước đối với mỗi loại phân, sau khi

pha chia đủ lượng dung dịch phân bón

cần dùng cho 4 nhóm , phần dung dịch

phân bón còn thừa sẽ đem tưới cây, rau

trong gia đình trồng

Bước 3: Làm giá đỡ cho cây trồng

Giáo viên hướng dẫn học sinh

* Cách làm

- Chuẩn bị:

Một tuần trước giờ thực hành thí nghiệm của học sinh giáo viên hướng dẫn học sinh chuẩn bị nguyên liệu, dụng cụ thực hành ở nhà:

+ Chuẩn bị hạt này mầm: đậu, ngô 200g

+ Chuẩn bị phân bón: N, P, K + Chuẩn bị các tấm xốp, dao, dụng cụ

để đục lỗ như hướng dẫn SGK bài 7 trang 33

+ Đọc trước các bước tiến hành của hai thí nghiệm ở nhà

dùng các tấm xốp mỏng, sau đó dùng

đầu đũa (sẵn có trong gia đình) đục lỗ,

đục lỗ cách lỗ 5 - 10mm mỗi nhóm

đục sáu tấm xốp cho thí nghiệm ở ba

loại phân bón

Bước 4: Trồng cây

* Đối với dung dịch chứa nguyên tố

N (phân đạm)

+ Đổ một lượng dung dịch phân bón

vào chậu 1(ghi chậu thí nghiệm

nguyên tố N), để tấm xốp đã đục lỗ

vào chậu, chọn những hạt đậu nảy

mầm có kích thước tương đương nhau

để vào các lỗ đã đục (cho phần rễ mầm

chui vào lỗ hướng xuống dung dịch

phân bón trong chậu)

+ Đổ nước sạch vào chậu 2(ghi chậu

đối chứng nguyên tố N), để tấm xốp đã

đục lỗ vào chậu, chọn những hạt đậu

nảy mầm có kích thước tương đương

nhau để vào các lỗ đã đục (cho phần rễ

mầm chui vào lỗ hướng xuống nước

trong chậu)

* Làm tương tự với hai loại phân

còn lại.

Bước 5 Theo dõi và chi kết quả

+ Sau khi trồng xong sáu chậu cây, để

ra chỗ có ánh sáng hoặc đưa ra vườn

nhà Cần đặt các chậu sao cho ánh

sáng chiếu đồng đều đến mỗi chậu,

mỗi ngày chậu được chiếu sáng 8h

+ Chọn một khung giờ thích hợp để đo

chiểu dài cây mỗi ngày ở cả hai chậu

thí nghiệm và đối chứng ở mỗi loại

phân bón thí nghiệm, đo trong 5 ngày

+ Tổng hợp kết quả vào bảng 7.2 SGK

trang 35 Giải thích tại sao sự sinh

trưởng về chiều dài cây trong chậu đối

chứng ở ngày đầu tiên lại nhanh hơn

các ngày sau đó

- Tiến hành

+ Mang thí nghiệm và kết quả thí

nghiệm đến trường vào tiết thực hành

+ Đến tiết thực hành giáo viên kiểm tra

thí nghiệm của học sinh đã làm ở nhà;

các nhóm đưa ra câu trả lời cho câu

hỏi giáo viên yêu cầu giải thích sau đó

giáo viên đưa ra câu trả lời đúng Giáo

viên yêu cầu lớp chia thành nhiều

nhóm nhỏ và tiến hành làm thí nghiệm

1

* Ưu điểm

+ Với cách làm này tôi nhận thấy ở

mỗi lớp với số lượng học sinh từ 40 –

45 học sinh các em đều tích cực, chủ

động trong bài thực hành thí nghiệm,

các em học sinh trong nhóm đều hăng

hái nhận nhiệm vụ của mình trong khi

làm thực hành thí nghiệm, khả năng

hoạt động nhóm được phát huy rất tốt,

rút ngắn được thời gian thụ động của

học sinh trên lớp

+ Trong giờ thực hành trên lớp học

- Tiến hành

+ Giáo viên chia lớp thành 4 nhóm tương ứng với 4 tổ trên lớp, các tổ trưởng làm nhóm trưởng (mỗi nhóm khoảng 10 - 12hs), hai nhóm làm thí nghiệm 1 và hai nhóm làm thí nghiệm 2

+ Giáo viên kiểm tra sự chuẩn bị ở nhà của học sinh: Dụng cụ, nguyên liệu, các bước tiến hành của hai thí nghiệm Giáo viên nhấn mạnh các bước tiến hành của của thí nghiệm

+ Giáo viên giao dụng cụ cho nhóm trưởng của các nhóm

+Cuối giời các bạn nữ ở các nhóm rửa dụng cụ và giao nộp lại cho nhóm trưởng, các bạn nam thu dọn phòng thực hành

+Yêu cầu nhóm trưởng giao nhiệm vụ, dụng cụ cho các thành viên trong tổ và tiến hành thí nghiệm

+ Cuối giờ nộp bản tường trình theo nhóm

* Ưu điểm

sinh có nhiều thời gian giải thích thí

nghiệm 1

* Nhược điểm

+ Giáo viên phải giành nhiều thời gian

cho phần dặn dò ở tiết lý thuyết trước

giờ thực hành

+ Học sinh gặp khó khăn khi mang thí

nghiệm đến lớp do nhà ở xa trường

+ Học sinh chuẩn bị dụng cụ, nguyên liệu ở nhà rất tốt

+ Có ý thức trong bảo quản dụng cụ thí nghiệm tốt

+ Các nhóm trưởng làm tốt nhiệm vụ

cô giáo giao

* Nhược điểm

+ Số học sinh trong nhóm nhiều

+ Số học sinh chưa làm việc hiệu quả trong phòng thí nghiệm cao

+ Hợp tác nhóm chưa tốt

+ Giáo viên khó bao quát được quá trình thực hiện thí nghiệm của các nhóm

+ Thời gian chuẩn bị mất tương đối nhiều thời gian dẫn đến kết quả và giải thích kết quả của các nhóm chưa có hiệu quả

Bài 13: Thực hành phát hiện diệp lục và carotenoit ở thực vật

Bài 14: Thực hành phát hiện hô hấp ở thực vật

Cách làm

- Chuẩn bị:

+ Trước tiết thực hành 3-5 ngày giáo

viên nhắc học sinh về nhà chuẩn bị 2,

3 loại hại nảy mầm mỗi loại 200g

+ Đăng kí với ban giám hiệu dạy

thực hành vào một buổi học (tương

* Cách làm

- Chuẩn bị:

+ Trước tiết thực hành 3-5 ngày giáo viên nhắc học sinh về nhà chuẩn bị 2, 3 loại hại nảy mầm mỗi loại 200g

+ Dạy thực hành trên lớp theo đúng thời khóa biểu và phân phối chương trình