Phương pháp tìm kiếm tài liêu viết tổng quan và trích dẫn tài liệu tham khảo

1. Trình bày được các khái niệm cơ bản về các loại tổng quan tài liệu (TQTL) và vai trò của các loại TQTL 2. Xác định được chiến lược tìm kiếm thông tin và các nguồn tài liệu tham khảo 3. Trình bày được các nguyên tắc cơ bản trong trích dẫn nội dung tài liệu 4. Biết cách viết tổng quan tài liệu 5. Ứng dụng phần mềm để quản lý tài liệu tham khảo

PHƯƠNG PHÁP TÌM KIẾM TÀI LIỆU, VIẾT

TỔNG QUAN VÀ TRÍCH DẪN TÀI LIỆU

THAM KHẢO

ThS Đinh Thái Sơn

Bộ môn Thống kê Tin học Y học Viện Đào tạo Y học Dự phòng và Y tế Công cộng

Mục tiêu

1. Trình bày được các khái niệm cơ bản về các

loại tổng quan tài liệu (TQTL) và vai trò của

các loại TQTL

2. Xác định được chiến lược tìm kiếm thông tin

và các nguồn tài liệu tham khảo

3. Trình bày được các nguyên tắc cơ bản trong

trích dẫn nội dung tài liệu

4. Biết cách viết tổng quan tài liệu

Tổng quan tài liệu là gì?

¨ Tổng quan tài liệu là tổng hợp một cách đầy

đủ các tài liệu liên quan (thông tin, số liệu, khái

niệm, học thuyết, lý thuyết, kết quả, kết luận)

về vấn đề quan tâm

Vai trò của tổng quan tài liệu

¨ Tìm hiểu về vấn đề đang được quan tâm

¨ Xác định các vấn đề đã được nghiên cứu:

tránh trùng lặp

¨ Xác định các khoảng trống trong y văn: hình

thành ý tưởng nghiên cứu

¨ Tổng hợp, chia sẻ thông tin về một vấn đề sức

khoẻ đang được quan tâm

Các loại tổng quan tài liệu

¨ Tổng quan mô tả (truyền thống) (narrative

literature review):

¤Tổng hợp & thảo luận về luận điểm, quan

điểm, thông tin, kết quả có liên quan đến chủ

đề nghiên cứu quan tâm

¤Vấn đề nghiên cứu thường rộng

Các loại tổng quan tài liệu

¨ Tổng quan có hệ thống (systematic review):

¤Tổng hợp số liệu, bằng chứng về các NC

trước đây dựa trên câu hỏi thiết kế rõ ràng,

¤Sử dụng phương pháp hệ thống để xác định,

lựa chọn và đánh giá các nghiên cứu liên

quan, trích dẫn và phân tích số liệu từ các

nghiên cứu đưa vào tổng hợp

¤Vấn đề nghiên cứu thường hẹp hơn

Tại sao phải tổng quan hệ thống?

¨ “Bởi vì kết quả của một nghiên cứu cụ thể

không thể lí giải với sự tin cậy trừ khi được

tổng hợp một cách có hệ thống với những

nghiên cứu phù hợp khác” (Iain Chalmers)

Phân tích gộp (Meta-analysis)

¨ Phân tích gộp là một quá trình thu thập một số

lượng lớn kết quả của các nghiên cứu định

lượng, rồi thực hiện phân tích thống kê cho ra

kết quả, từ đó tăng sự hiểu biết về một vấn đề

Ưu điểm & nhược điểm các loại TQTL

Ưu điểm & nhược điểm các loại TQTL

¨ Tổng quan hệ thống

¤Cách tiếp cận hệ thống để giảm sai lệch

và sai số ngẫu nhiên

¤Phương pháp tìm kiếm được xác định rõ

¤Có thể bao gồm phân tích gộp

Cách viết tổng quan mô tả

¨ Là chương đầu tiên, sau phần mục tiêu của đề

tài

¨ Cung cấp tư liệu cho người đọc về vấn đề tác

giả quan tâm

¨ Vấn đề đã được nghiên cứu trước đó hoặc

phân tích như thế nào

Trình bày tổng quan mô tả

¨ Có thể trình bầy các thông tin, số liệu về vấn

đề nghiên cứu, cũng như những kiến thức lý

thuyết kinh điển xoay quanh vấn đề này

¨ Thông thường trình tự thể hiện các thông tin đi

từ tổng quát tới cụ thể, từ rộng đến hẹp: tình

hình thế giới, Việt nam, tỉnh/ thành phố, địa

phương nơi tiến hành nghiên cứu

Trình bày tổng quan mô tả

¨ Sau những kiến thức nền rất cơ bản về chủ

đề, tác giả có thể liệt kê các kết quả nghiên

cứu trước đó, các công trình khoa học hay dự

án, giải pháp cán thiệp, chiến lược, đường lối,

chủ trương thông qua các khung pháp lý, v.v

(điều này tùy thuộc chủ đề nghiên cứu)

Trình bày tổng quan mô tả

¨ Nếu đề tài có những khái niệm, định nghĩa

chưa phải là phổ biến, tác giả cần mô tả

chúng trong phần tổng quan, chỉ rõ các đề tài

trước đây đã sử dụng khái niệm, định nghĩa

nào, định nghĩa nào là chuẩn mực

Trình bày tổng quan mô tả

¨ Những khung lý thuyết giúp giải quyết vấn đề cũng

cần được đề cập trong phần này, đặc biệt là khi chủ

đề đã được nhiều tác giả trước đó tìm tòi khám phá

¨ Khung lý thuyết trình bày ở đây mang tính chất cung

cấp thông tin nền cho người đọc, tác giả cũng nên

đưa ra nhận định của mình về những lý thuyết, những

kết quả của các nghiên cứu trước, và nhất là phương

Bố cục tổng quan mô tả

¨ Nên chia phần tổng quan thành các phần nhỏ,

đánh số thành từng tiểu mục chi tiết

¨ Cách cấu trúc các phần là hoàn toàn tùy thuộc

vào chủ đề nghiên cứu và tác giả

¨ Thông thường, nên bám sát mục tiêu nghiên

cứu để viết phần tổng quan

8 bước tổng quan hệ thống

¨ Xác định các câu hỏi cần tổng quan và phát triển các

tiêu chí

¨ Tìm kiếm các nghiên cứu

¨ Lựa chọn nghiên cứu và thu thập dữ liệu

¨ Đánh giá nguy cơ sai lệch trong các nghiên cứu

¨ Phân tích dữ liệu và thực hiện phân tích meta

¨ Báo cáo những sai số

Các bước tìm kiếm tài liệu tham khảo

¨ Xác định thông tin cần tìm kiếm

¨ Xác định nguồn thông tin

¨ Tiến hành tìm kiếm

¨ Đánh giá tài liệu tìm được

¨ Tổng hợp thông tin

Xác định thông tin cần tìm kiếm

¨ Phân tích câu hỏi nghiên cứu

¨ Trả lời câu hỏi:

¤ Ai?

¤ Cái gì?

¤ Ở đâu?

¤ Khi nào?

Chiến lược tìm kiếm thông tin

Bắt đầu tìm kiếm thông tin y tế như thế nào?

Google hay Pubmed ?

Chiến lược tìm kiếm thông tin

1 • Tìm kiếm tài liệu sẵn có

2 • Tìm kiếm thông tin trên mạng

• Đánh giá & tổng hợp thông tin

¨ Thông tin luôn được cập nhật nhưng không dễ

tìm được thông tin cần tìm kiếm

¨ Thông tin có thể không chính xác

¨ Đòi hỏi người tìm kiếm phải có khả năng đánh

giá thông tin

Những điều cần biết về thông tin

trên mạng internet

¨ Có những kỹ năng tin học cơ bản

¨ Có chiến lược tìm kiếm hiệu quả

¨ Không phải tất cả đều miễn phí

Nỗ lực tìm kiếm tài liệu

¨ Quyết định những gì muốn tìm

¨ Tìm hiểu các nguồn thông tin

¨ Biết các công cụ tìm kiếm của mình

¨ Xây dựng chiến lược

¨ Xây dựng một quy trình làm việc

Xây dựng chiến lược

¨ Đánh giá tình hình hiện tại

Sử dụng tài liệu tham khảo hiệu quả

¨ Có muốn đọc tài liệu này không?

¨ Có thể tin những gì bạn đọc?

¨ Những nội dung cần tìm hiểu thêm?

¨ Nguồn sơ cấp hoặc thứ cấp?

Tài liệu có đáng để đọc?

¨ Tính mới

¨ Liên quan?

¨ Viết cho chúng ta?

¨ Giá trị bên trong

¨ Giá trị ngoại suy

Giá trị bên trong

¨ Kết luận của nghiên cứu có chính xác không

khi áp dụng trong quần thể nghiên cứu?

Giá trị ngoại suy

¨ Kết luận của nghiên cứu có chính xác không

khi áp dụng cho các quần thể nghiên cứu

khác?

Liệu có thể áp dụng kết luận từ nghiên cứu trên

sinh viên ở Hà Nội cho người nông dân ở Yên

Bái?

Liệu có tin những gì mình đang đọc ?

Phát hiện ca sốt rét dương tính

¨ Tại Hà Nội

¨ Tại Kon Tum

Cần quan tâm đến nơi nào hơn? Tại sao?

Kết quả xét nghiệm sàng lọc

¨ Dương tính thật?

¨ Dương tính giả?

Sai số xuất bản

¨ Định nghĩa: Quyết định xuất bản/công bố phụ

thuộc vào kết quả nghiên cứu

¨ Ví dụ:

¤ Kết quả nghiên cứu tích cực → Công bố

¤ Kết quả điều trị không tốt → Không công bố

Ngay cả tổng quan hệ thống cũng có thể

đưa tới một bức tranh sai lệch với thực tế

Chiến lược tìm kiếm hiệu quả trên

mạng internet

¨ Thử các công cụ tìm kiếm khác nhau

¨ Thử các tìm kiếm nâng cao

¨ Dành thời gian ghi chú một cách cẩn thận

Chiến lược tìm kiếm hiệu quả trên

mạng internet

¨ Duy trì thư mục các đường dẫn ưa thích

(Favorites hay Bookmarks)

¨ Ghi chép các lần tìm kiếm

¨ Biết điểm dừng

Kỹ thuật tìm kiếm tài liệu

¨ Tìm thủ công, không có kế hoạch: tốn thời

gian, không nhanh chóng

¨ Tạo quả bóng tuyết: Tìm tài liệu tham khảo

trong một số ấn phẩm ban đầu Nhược điểm:

độ tin cậy và ngược thời gian

¨ Tìm theo thư mục ( OPACs – Online Public

Access Catalogs)

¨ Tìm kiếm trực tuyến: cơ sở dữ liệu thư mục

Xây dựng chuỗi tìm kiếm trực

tuyến

¨ Toán tử OR, AND, NOT

¨ Chính tả

¨ Dạng mở đóng và các dấu câu: (Ví dụ: HIV và

AIDS, HIV/AIDS, HIV-AIDS)

¨ Dấu câu trong cụm từ tìm kiếm phức tạp

(malnutrition OR micronutrients) AND (Vietnam OR

Xây dựng chuỗi tìm kiếm trực

tuyến

¨ Rút gọn: sử dụng dấu *

child* đại diện cho child, children, child’s,

children’s, childhood, childlike,

¨ Khoảng trắng giữa các từ

¨ Tránh sử dụng các từ như references,

research, output, impact, effect, problems

Xây dựng chuỗi tìm kiếm trực

tuyến

¨ Không phải lúc nào cũng thêm tên nước hay tên

vùng vào chuỗi tìm kiếm

¨ Tránh dùng các cụm từ như “community-based”

vì có thể viết “in the community”

¨ Thử diễn đạt một khái niệm theo nhiều cách

¨ Chức năng giới hạn

Tìm kiếm trên Pubmed

1: Tập trung vào nội dung tìm kiếm

5: Lưu trữ tìm kiếm

Google scholar

Có thể có được toàn văn bài báo từ google

scholar

Hãy tận dụng tìm kiếm nâng cao của google

Một số địa chỉ tìm kiếm

¨ WHO

¨ Directory of Open Access Journals DOAJ

¨ HighWire Press

¨ Free Medical Journals

¨ Essential Health Links

¨ Geneva Foundation for Medical Education and Research

¨ BioMed Central

¨ Public Library of Science

http://highwire.stanford.edu

www.gfmer.ch

www.biomedcentral.com

Ví dụ

Aspirin có hiệu quả không trong phòng ngừa

đau tim trong tương lai ở những người cao tuổi?

Bảng ghi chép tìm kiếm

Mẫu tổng hợp thông tin

Trích dẫn tài liệu tham khảo

¨ Đạo văn là gì (Plagiarism)? Theo từ điển

(Hagu Uni)

¤ Ăn cắp và hình thành những ý tưởng khởi

nguồn từ ý tưởng của ai đó

¤ Sử dụng sản phẩm của một ai đó mà không

công bố nguồn

¤ Giới thiệu một ý tưởng hay sản phẩm mới được

chuyển hóa từ một nguồn đã có từ trước

Các kiểu đạo văn

¨ “The Ghost Writer”: trắng trợn sử dụng toàn bộ công trình của

một ai đó thành của mình

¨ “The Photocopy”: sao chép cách phân bố, bố cục của các đoạn

văn từ một nguồn duy nhất, không hề sửa đổi lại.

¨ “The Potluck Paper”: sao chép từ nhiều nguồn khác nhau, biên

tập đổi chéo các câu sao cho nội dung thật hợp lí không tương

đồng với bản gốc.

¨ “The Poor Disguise”: sửa lại một chút về “diện mạo” của bài viết

đó bằng cách thay đổi từ khóa hay câu cú.

¨ “The Labor of Laziness”: chú giải các nguồn khác nhau và nối

chúng lại với nhau, thay vì dành nỗ lực tương tự cho công việc

của mình.

Đã trích dẫn nhưng vẫn là đạo văn

¨ “The Forgotten Footnote”: dẫn tên tác giả nhưng không điền cụ thể dẫn

chứng về nguồn tham khảo như năm xuất bản, trang, chương mục

¨ “The Misinformer”: cung cấp thông tin sai sự thật liên quan đến các nguồn

tham khảo, khiến đọc giả không thể tìm thấy được nguồn chính xác

¨ “The Too-Perfect Paraphrase”: Người viết có dẫn nguồn nhưng lại “quên”

dấu trích dẫn dù đoạn đó được sao chép

¨ “The Resourceful Citer”: sử dụng việc trích dẫn đầy đủ tuy nhiên công trình

này vẫn được xem là gần như là không hề có tính độc đáo Khó nhận ra

hình thức này của đạo văn này

¨ “The Perfect Crime”: chỉ dẫn nguồn ở một vài nội dung tham khảo cơ bản,

tiếp tục sử dụng các nội dung khác của cùng một nguồn này để viết bài

nhưng không tiếp tục trích dẫn Người đọc dễ bị "đánh lừa" bởi cách trích

dẫn "nửa vời" của người viết

Tránh đạo văn?

¨ Trích dẫn đầy đủ nguồn

¨ Nếu sử dụng nội dung nguyên gốc, cần có

dấu ngoặc kép hoặc tab xuống đoạn

¨ Diễn giải thành ngôn ngữ của mình

Phát hiện đạo văn

¨ E-how: trang Turnitin, phần mềm CopyCatch

Gold, web tìm kiếm như Google và AltaVista

¨ Ephorus: scan công trình của mình qua phần

mềm này trước khi nộp bản điện tử

¨ Kinh nghiệm

Quản lý tài liệu tham khảo

¨ Phần mềm endnote (bản quyền)

¨ Phần mềm Zotero (miễn phí)

Hình thức trích dẫn tài liệu

¨ Trích dẫn trực tiếp

¤ là trích dẫn nguyên văn một phần câu, một câu, một đoạn

văn, hình ảnh, sơ đồ, quy trình,… của bản gốc vào bài viết

¤ Trích dẫn nguyên văn phải bảo đảm đúng chính xác từng

câu, từng chữ, từng dấu câu được sử dụng trong bản gốc

được trích dẫn “Phần trích dẫn được đặt trong ngoặc kép”,

[số TLTK] đặt trong ngoặc vuông

¤ Không nên dùng quá nhiều cách trích dẫn này vì bài viết sẽ

nặng nề và đơn điệu.

Hình thức trích dẫn tài liệu

¨ Trích dẫn gián tiếp

¤ Là sử dụng ý tưởng, kết quả, hoặc ý của một vấn đề

để diễn tả lại theo cách viết của mình nhưng phải

đảm bảo đúng nội dung của bản gốc

¤ Đây là cách trích dẫn được khuyến khích sử dụng

trong nghiên cứu khoa học.

Khi trích dẫn theo cách này cần cẩn trọng và chính

Hình thức trích dẫn tài liệu

¨ Trích dẫn thứ cấp

¤ là khi người viết muốn trích dẫn một thông tin qua

trích dẫn trong một tài liệu của tác giả khác

¤ Ví dụ khi người viết muốn trích dẫn một thông tin có

nguồn gốc từ tác giả A, nhưng không tìm được trực

tiếp bản gốc tác giả A mà thông qua một tài liệu của

tác giả B

¤ Khi trích dẫn theo cách này không liệt kê tài liệu trích

dẫn của tác giả A trong danh mục tài liệu tham khảo

¤ Một tài liệu có yêu cầu khoa học càng cao thì càng

hạn chế trích dẫn thứ cấp mà phải tiếp cận càng

nhiều tài liệu gốc càng tốt.

Một số nguyên tắc trích dẫn tài liệu của

trường ĐHYHN

¨ Tài liệu tham khảo có thể được trích dẫn và sử

dụng trong các phần đặt vấn đề, tổng quan,

phương pháp nghiên cứu, bàn luận Phần giả

thiết nghiên cứu, kết quả nghiên cứu, kết luận,

kiến nghị không sử dụng tài liệu tham khảo

¨ Cách ghi trích dẫn phải thống nhất trong toàn

bộ bài viết và phù hợp với cách trình bày trong

danh mục tài liệu tham khảo

Một số nguyên tắc trích dẫn tài liệu của

trường ĐHYHN

¨ Việc trích dẫn là theo thứ tự của tài liệu tham

khảo ở danh mục

¨ Tài liệu tham khảo và được đặt trong ngoặc

vuông, khi cần có cả số trang, ví dụ [15,

314-315]

¨ Đối với phần được trích dẫn từ nhiều tài liệu

khác nhau, số của từng tài liệu được đặt độc

lập trong từng ngoặc vuông và theo thứ tự

tăng dần, cách nhau bằng dấu phảy và không

có khoảng trắng, ví dụ [19],[25],[41]

Một số nguyên tắc trích dẫn tài liệu của

trường ĐHYHN

¨ Việc sử dụng hoặc trích dẫn kết quả nghiên cứu

của người khác, của đồng tác giả phải được dẫn

nguồn đầy đủ và rõ ràng

¨ Nếu sử dụng tài liệu của người khác (trích dẫn

bảng, biểu, công thức, đồ thị cùng những tài liệu

khác) mà không chú dẫn tác giả và nguồn tài liệu

thì luận án không được duyệt để bảo vệ

¨ Không ghi học hàm, học vị, địa vị xã hội của tác

giả vào thông tin trích dẫn

Một số nguyên tắc trích dẫn tài liệu của

trường ĐHYHN

¨ Tài liệu được liệt kê trong danh mục tham khảo

phải có trích dẫn trong bài viết

¨ Không trích dẫn tài liệu mà người viết chưa đọc

Chỉ trích dẫn khi người viết phải có tài liệu đó

trong tay và đã đọc tài liệu đó Không nên trích

dẫn những chi tiết nhỏ, ý kiến cá nhân, kinh

nghiệm chủ quan, những kiến thức đã trở nên

phổ thông

¨ Khi một thông tin có nhiều người nói đến thì nên

trích dẫn những nghiên cứu/ bài báo/ tác giả có

tiếng trong chuyên ngành

Một số nguyên tắc trích dẫn tài liệu của

trường ĐHYHN

¨ Danh mục tài liệu tham khảo được sắp xếp theo

trình tự sử dụng (trích dẫn) trong luận văn, luận

án, bài viết không phân biệt tiếng Việt, Anh,

Pháp

¨ Tài liệu tham khảo được trích dẫn theo số (đã

được xác định trong danh mục tài liệu tham

khảo), không theo tên tác giả và năm

¨ Các tài liệu bằng tiếng nước ngoài phải giữ

nguyên văn, không phiên âm, không dịch

¨ Không nên dùng Website và hạn chế dùng sách

Trân trọng cảm ơn!