Hiệu quả của phương pháp thảo luận nhóm trong giảng dạy tin học ở trường phổ thông

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓATRƯỜNG PT NGUYỄN MỘNG TUÂN SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM HIỆU QUẢ CỦA PHƯƠNG PHÁP THẢO LUẬN NHÓM TRONG GIẢNG DẠY TIN HỌC Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG Người thực hiện: Lê

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA

TRƯỜNG PT NGUYỄN MỘNG TUÂN

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

HIỆU QUẢ CỦA PHƯƠNG PHÁP THẢO LUẬN NHÓM TRONG GIẢNG DẠY TIN HỌC Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG

Người thực hiện: Lê Thị Thanh Huyền Chức vụ: Giáo viên

SKKN thuộc lĩnh vực: Tin học

THANH HÓA NĂM 2016

6 2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm 3

7 2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm 3

8 2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh

nghiệm

3

9 2.3 Giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề 4

11 2.3.1.1 Giải pháp 1: Chuẩn bị của giáo viên và học sinh 5

12 2.3.1.2 Giải pháp 2: Lựa chọn vấn đề thảo luận và giao

nhiệm vụ

5

13 2.3.1.3 Giải pháp 3: Chia nhóm, bố trí chỗ ngồi 6

15 2.3.1.5 Giải pháp 5: Tiếp nhận thông tin phản hồi từ phía học

22 2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động

giáo dục, với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường

14

23 3 Kết luận và kiến nghị 16

1 MỞ ĐẦU

- Lí do chọn đề tài

Giáo dục là nhiệm vụ mà tất cả các quốc gia trên thế giới đều coi là quốcsách hàng đầu Sự nghiệp giáo dục của nước ta được đề cao và không ngừngphát triển, điều đó được thể hiện ở sự đổi mới, nâng cao chất lượng dạy và học

Để giúp học sinh tham gia một cách tích cực, tránh tính thụ động, ỷ lại thìphương pháp dạy học trong nhà trường có một vai trò rất to lớn Nhận thức đượcviệc đổi mới phương pháp giảng dạy và học tập là một trong những vấn đề bứcthiết hiện nay ở nước ta, Đảng và Nhà nước cũng như Bộ Giáo dục và Đào tạo

đã đưa ra nhiều nghị quyết, chỉ thị nhằm thúc đẩy việc đổi mới phương pháp dạyhọc ở tất cả các cấp học, bậc học Đổi mới phương pháp dạy và học, phát huy tưduy sáng tạo và năng lực tự đào tạo của người học, coi trọng thực hành, thựcnghiệm, ngoại khóa, làm chủ kiến thức, tránh nhồi nhét, học vẹt, học chay

Mục tiêu giáo dục hiện nay rất chú trọng đến việc rèn luyện kĩ năng sốngcho học sinh ở tất cả các khối lớp mà không có biện pháp nào đem lại kết quảkhả quan bằng phương pháp thảo luận nhóm Qua phương pháp này giúp các emrèn luyện kĩ năng sống như: tư duy, tự nhận thức, giao tiếp và làm chủ bản thân.Trong giáo dục phương pháp thảo luận nhóm đang được nhiều người quan tâmthì việc dạy và học môn Tin học cũng vậy, cần phải đưa ra được phương phápthích hợp hơn Theo tôi quan trọng nhất là phải phát huy được sự chủ động tíchcực của học sinh khi tiếp nhận kiến thức Việc cải tiến phương pháp giảng dạycần được chú trọng hơn nữa, nhưng cải tiến theo phương pháp nào? Với cương

vị là một giáo viên cũng đã nhiều năm giảng dạy tại trường PT Nguyễn MộngTuân, tôi nhận thấy môn Tin học có nhiều vấn đề khó, trừu tượng mà hầu hếtcác em còn bỡ ngỡ, không dám trình bày suy nghĩ, ý kiến của mình Đặc biệttrong chương trình có nhiều bài thực hành rèn luyện kĩ năng, các thao tác, cácbài toán lập trình, nếu chỉ để giáo viên giảng, hướng dẫn thì các em sẽ bị động,hiệu quả của việc tiếp thu bài sẽ không cao Cho dù các thầy cô giáo có chuẩn bịnội dung phong phú và chu đáo đến đâu đi nữa mà sử dụng không đúng phươngpháp, chắc chắn sẽ làm cho khả năng tiếp thu kiến thức của trò bị hạn chế và sẽkhông thu được kết quả cao Là một giáo viên Tin học tôi luôn trăn trở làm thếnào để học sinh hiểu và yêu thích môn học, tích cực và hứng thú trong từng tiếthọc Và tôi cho rằng, điều trăn trở đó chỉ được giải tỏa khi người giáo viên tựgiác đổi mới cách thức tổ chức hoạt động học tập của học sinh Việc tổ chứchoạt động dạy học nhằm phát huy tính tích cực của học sinh là một trong nhữngnhiệm vụ của năm học Trong quá trình giảng dạy bản thân tôi đã rút ra kinhnghiệm nhỏ trong việc tổ chức hoạt động dạy học theo nhóm Đây không phải làmột cách thức mới, tuy nhiên vấn đề là làm thế nào để nó đạt được hiệu quả tốtnhất Dưới đây, tôi xin trình bày những kinh nghiệm mà mình đã rút ra được khi

tổ chức hoạt động nhóm trên lớp để quý đồng nghiệp cùng tham khảo và có ýkiến xây dựng thông qua đề tài: “Hiệu quả của phương pháp thảo luận nhómtrong giảng dạy tin học ở trường phổ thông” và có thể coi đó là một vài kinh

nghiệm trong dạy học nhằm nâng cao nhận thức và chất lượng giáo dục của bộmôn Tin học hiện nay

- Mục đích nghiên cứu

Làm việc theo nhóm cần động viên tất cả các thành viên cùng tham gia vàkích thích tính tự suy nghĩ của học sinh Các thành viên tham dự trong nhóm cầnbám vào chủ đề và tìm ra giải pháp giải quyết vấn đề đó Phương pháp thảo luậnnhóm tạo được sự hứng thú, thoải mái, vui nhộn cho học sinh trong khi thảoluận giúp học sinh có cơ hội diễn đạt ý nghĩ của mình, phát triển các kĩ nănggiải quyết vấn đề

Đề tài được thực hiện nhằm mục đích nâng cao sự hiểu biết, vận dụngphương pháp tổ chức thảo luận nhóm trên lớp, tìm ra những hình thức thích hợp,những giải pháp cho việc thảo luận đồng thời cũng đề xuất những ví dụ cụ thể

về quy trình thảo luận nhóm trên lớp trong môn Tin học sao cho đạt hiệu quả tốtnhất

- Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là phương pháp thảo luận nhóm để tạo sựhứng thú, tích cực cho học sinh phổ thông ở các lớp 10,11,12 Học môn Tin họcgiúp cho việc lĩnh hội tri thức một cách tốt nhất để đem lại hiệu quả (đặc biệt làkhối 11 với lượng kiến thức khó hơn)

- Phương pháp nghiên cứu

+ Phương pháp điều tra hứng thú học tập bộ môn Tin học

+ Phương pháp phân tích phát hiện (đọc tài liệu, SGK phân tích nội dungtừng phần, từng bài để phát hiện ở nội dung nào có thể tổ chức thảo luận nhóm)

+ Phương pháp xây dựng tình huống phán đoán (trước mỗi nội dung bàihọc giáo viên tìm những điểm nút để xây dựng tình huống có vấn đề Yêu cầuhọc sinh theo nhóm học tập giải quyết vấn đề, dự kiến các đáp án và phán đoánkết quả học tập của học sinh của học sinh, kịp thời điều chỉnh để bài học đưa rakhông quá khó hoặc quá dễ)

+ Phương pháp hướng dẫn các thao tác thực hiện

+ Phương pháp thực nghiệm đối chiếu so sánh

+ Phương pháp kiểm tra việc học tập của học sinh: giao một số bài tậpyêu cầu học sinh làm để lấy kết quả

+ Phương pháp thiết kế bài giảng: Chuẩn bị hệ thống câu hỏi nhằmkhuyến khích học sinh tích cực, hào hứng suy nghĩ ở mức độ cao và sâu hơn

Để giải quyết các vấn đề nêu trên, bản thân giáo viên cần phải phối hợptốt các phương pháp dạy học, đồng thời phải phối hợp tốt với học sinh để tiếnhành các hoạt động dạy và học đem lại hiệu quả cao và có chất lượng

2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm

Tạo hứng thú cho người học luôn là một vấn đề quan trọng trong hoạtđộng dạy - học Bởi vì, như chúng ta biết, dạy - học là một hoạt động phức tạp,trong đó chất lượng, hiệu quả cơ bản phụ thuộc vào người học Và điều này lạiphụ thuộc vào nhiều yếu tố như năng lực nhận thức, động cơ học tập, sự quyếttâm, phụ thuộc vào môi trường học tập, người tổ chức quá trình dạy học, sựhứng thú trong học tập Sự hứng thú biểu hiện trước hết ở sự tập trung chú ý cao

độ, sự say mê của chủ thể hoạt động Sự hứng thú gắn liền với tình cảm conngười Trong bất cứ công việc gì, nếu có hứng thú làm việc, con người sẽ cócảm giác dễ chịu với hoạt động, làm nẩy sinh khát vọng hành động một cách cósáng tạo Ngược lại, nếu không có hứng thú, dù là hoạt động gì cũng sẽ khôngđem lại hiệu quả cao.Vì thế để học sinh thực sự tích cực trong học tập thì giáoviên phải giúp họ yêu thích cái mà mình đang học hay nói cách khác là tạo hứngthú cho học sinh

Việc học có tính chất đối phó, miễn cưỡng, người học may lắm chỉ tiếpthu được một lượng kiến thức rất ít, không sâu, không bản chất và vì thế dễquên Để tạo được hứng thú cho người học thì hãy cho họ được làm chủ vấn đề,cho họ được tự mình suy nghĩ tìm tòi giải quyết và trình bày kết quả của mình.Khi đó người học sẽ không còn bị thụ động, không cảm thấy nhàm chán mà luônhào hứng Một trong những cách thức giúp đạt được điều đó khi giảng dạy trênlớp là giáo viên tìm cách tổ chức lớp học thành các nhóm và đưa ra yêu cầu chocác nhóm suy nghĩ rồi trình bày kết quả, đó là phương pháp thảo luận nhóm

Khi có hứng thú, say mê trong nghiên cứu, học tập thì việc lĩnh hội trithức trở nên dễ dàng hơn Ngược lại, khi nắm bắt được vấn đề, tức là hiểu đượcbài thì người học lại có thêm hứng thú Trên thực tế, những người không thích,không hứng thú khi học môn học nào đó thường là những người không học tốtmôn học đó Chính vì vậy, việc tạo hứng thú cho người học được xem là yêu cầubắt buộc đối với bất cứ ai làm công tác giảng dạy, đối với bất cứ bộ môn khoahọc nào

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm

Tin học là một môn học mới so với các môn học khác tại trường Phổthông Hơn nữa đây là một môn học không thi tốt nghiệp và thi đại học nênkhông ít người còn xem nhẹ việc học Tin học Đa số học sinh cho rằng Tin họcchỉ là một môn học giải trí, để lên mạng, chơi game, xem phim, nghe nhạc Dovậy, khó khăn khi đưa Tin học vào trường Phổ thông xuất phát từ chính bản thânngười học Những năm trở lại đây, mặc dù máy tính đã trở nên quen thuộc đốivới người học, tuy nhiên việc lĩnh hội kiến thức môn Tin học trên lớp cũngkhông phải là một việc dễ dàng đối với học sinh bởi chương trình học ở ba khốilớp 10, 11 và 12 bao quát nhiều nội dung Người học không phải chỉ được học

cách sử dụng máy tính đơn thuần mà được tìm hiểu về nhiều khía cạnh khácnhau để biết về bản chất, những ứng dụng thực tế của máy vi tính, học cách viếtlập trình… Do đó, nếu chỉ dạy suôn theo sách giáo khoa học sinh sẽ cảm thấy rấtnhàm chán, đòi hỏi người thầy phải linh hoạt vận dụng phương pháp dạy họcsao cho làm sáng tỏ vấn đề, khám phá những tri thức mới liên quan, tạo sự tíchcực trong học sinh thì tiết học sẽ trở nên hứng thú hơn

Khi giảng dạy, bất kì giáo viên nào đều mong muốn kết quả đạt được làtốt nhất và đã áp dụng rất nhiều phương pháp khác nhau trong đó có phươngpháp thảo luận nhóm Điều đó có nghĩa là phương pháp này đã rất quen thuộcvới chúng ta, tuy nhiên hiệu quả của việc thực hiện thì chưa cao

Trong quá trình giảng dạy tại trường PT Nguyễn Mộng Tuân, tôi đã quansát dự giờ nhiều thầy cô và cũng áp dụng phương pháp này trong việc dạy mônTin học Tuy nhiên tôi nhận thấy hiệu quả chưa tốt bởi nhiều nguyên nhân như:

- Dự kiến thời gian chưa phù hợp, nếu quá ít các em sẽ không có đủ thờigian để thảo luận Nếu quá nhiều sẽ lãng phí thời gian cho các hoạt động khác,lớp học sẽ lộn xộn

- Vấn đề được đưa ra thảo luận quá dễ hoặc kết quả đã có trong SGKkhiến học sinh không có gì để thảo luận hay tranh cãi để giải quyết vấn đề

- Câu hỏi quá dài, chứa đựng nhiều nội dung khó hiểu nên khi thảo luậnhọc sinh vẫn còn chưa rõ vấn đề cần thảo luận

- Học sinh vẫn còn chưa quen với việc thảo luận nhóm, vẫn chưa tự giáchọc tập, làm việc theo kiểu đối phó, thiếu nhiệt tình

- Việc phân nhóm và điều hành học sinh thảo luận còn gặp khó khăn

- Trong quá trình thảo luận, giáo viên chưa bao quát được lớp, chưa pháthiện học sinh nào còn thụ động

Tôi đã tìm tòi nghiên cứu về phương pháp này nhằm nâng cao hiệu quảcủa nó trong quá trình giảng dạy môn Tin học Tuy nhiên hiện nay, không nêncho rằng bất cứ bài nào cũng cần phải dạy theo phương pháp thảo luận nhóm đểchứng tỏ là bài giảng có liên quan đến đổi mới phương pháp giảng dạy Nếuchúng ta biết cách sử dụng đúng phương pháp dạy học, phù hợp với bài học, vớiđặc trưng của bộ môn thì tiết học sẽ đem lại hiệu quả cao

2.3 Giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề

Làm thế nào để đạt được hiệu quả dạy học tức là giúp học sinh lĩnh hộikiến thức nhanh nhất và nhiều nhất có thể? Đây là một vấn đề khó, không cómột cách thức, con đường chung cho mọi người Qua quá trình giảng dạy trênlớp tôi luôn kết hợp các phương pháp khác nhau tùy từng nội dung bài dạy Vàtôi nhận thấy rằng để kích thích tư duy và tính tích cực của người học thì tốtnhất là cho các em tự suy nghĩ và trình bày kết quả của mình trước bạn bè vàthầy cô Do đó tôi thường cho các em thảo luận nhóm ngay trên lớp, từ đó giúpcác em tự tin, tích cực và yêu thích môn học hơn

2.3.1 Giải pháp cụ thể:

2.3.1.1 Giải pháp 1: Chuẩn bị của giáo viên và học sinh

Giáo viên:

- Lập kế hoạch bài dạy:

Đọc kỹ bài dạy nắm mục tiêu cần đạt

Những vấn đề cần thảo luận trong nhóm là những vấn đề gì?

Dự kiến các tình huống xảy ra trong khi thảo luận nhóm

- Dự kiến:

Cách chia nhóm, số lượng nhóm

Nhiệm vụ của các nhóm

Thời gian thảo luận, trình bày

- Thiết kế bài giảng:

Chuẩn bị hệ thống câu hỏi nhằm khuyến khích học sinh tích cực, hàohứng suy nghĩ ở mức độ cao và sâu hơn

- Chuẩn bị: chuẩn bị chu đáo đồ dùng và thiết bị dạy học

- Thực hiện kế hoạch dạy học

Học sinh:

- Chuẩn bị những thứ cần thiết mà giáo viên đã dặn dò

- Thuộc bài cũ và chuẩn bị bài mới (xem SGK)

- Làm những bài tập của giờ học lần trước

- Chuẩn bị bài thuyết trình về vấn đề mà giáo viên đã dặn trước (đối vớitrưởng nhóm), học sinh làm việc này chỉ khi nội dung thảo luận xoay quanh vấn

đề lớn cần nhiều thời gian

2.3.1.2 Giải pháp 2: Lựa chọn vấn đề thảo luận và giao nhiệm vụ

- Đây là bước đầu tiên trong việc tổ chức học theo phương pháp thảo luậnnhóm Chủ đề thảo luận nên tập trung vào vấn đề chính của bài học Chủ đề thảoluận cũng có thể bắt đầu từ các luận điểm, các tình huống, thường được cụ thểhóa qua các câu hỏi chủ chốt Việc lựa chọn và diễn đạt câu hỏi phải phù hợpkhông được quá khó hoặc quá dễ đối với học sinh, nên là câu hỏi mở Tốt nhấtnên lựa chọn vấn đề thảo luận hấp dẫn, dễ huy động được nhiều ý kiến khácnhau, kích thích tính làm việc tích cực, chủ động của học sinh

- Giao nhiệm vụ một cách rõ ràng cho từng nhóm làm việc để mỗi thànhviên trong nhóm hiểu được công việc cần phải làm và mô tả một cách cụ thểcách thực hiện các nhiệm vụ đó Cần lưu ý là nếu không đề ra nhiệm vụ rõ ràngthì không có được kết quả thuyết phục Những mục tiêu, nhiệm vụ, nội dung làmviệc theo nhóm có thể được viết ra giấy và phát cho mỗi nhóm

- Định thời gian làm việc của mỗi nhóm kể cả giờ giải lao và thời gianhọp lại sau khi thảo luận nhóm (để báo cáo kết quả làm việc ở nhóm) Đưa racách thức làm việc của nhóm, cung cấp các thông tin liên quan với vấn đề đượcthảo luận Giáo viên hướng dẫn học sinh cách thảo luận

2.3.1.3 Giải pháp 3: Chia nhóm, bố trí chỗ ngồi

Có rất nhiều cách chia nhóm khác nhau, như chia nhóm theo bàn, chianhóm theo tổ, chia theo dãy, chia theo danh sách, chia theo năng lực Khi chianhóm cần chú ý đến số lượng và trình độ, không chia nhóm này quá đông, nhómkia quá ít Mỗi nhóm phải có cơ cấu chặt chẽ để phân công trách nhiệm cho từngngười Và việc bố trí chỗ ngồi cũng ảnh hưởng tới chất lượng khi thảo luậnnhóm Nên bố trí các thành viên trong nhóm quay mặt lại với nhau, vị trí chỗ đủgần để có thể trao đổi (Minh họa hình ảnh sau)

(Hình ảnh 1: Tiết học nghiên cứu các thành phần của máy tính theo phươngpháp thảo luận nhóm dưới sự hướng dẫn của giáo viên)

(Hình ảnh 2: Các nhóm thực hành theo từng dãy bàn thông qua phiếu học tập)

2.3.1.4 Giải pháp 4: Thảo luận nhóm

- Các nhóm tiến hành làm việc theo nhóm

- Giáo viên giao nhiệm vụ cụ thể, rõ ràng cho từng nhóm, có hướng dẫn

và định hướng cách thức trình bày thảo luận

- Giáo viên tổ chức hướng dẫn các hoạt động, gợi mở, khuyến khích họcsinh tích cực hoạt động

- Khi học sinh tiến hành thảo luận nhóm, giáo viên chuyển từ vị trí ngườihướng dẫn sang vị trí người người giám sát, theo dõi, quan sát và bổ sung khicần Phát hiện các nhóm hoạt động không có hiệu quả, uốn nắn điều chỉnh

- Nắm chắc đặc điểm tâm lý của từng học sinh để kịp thời động viênkhuyến khích nhằm tạo không khí phấn khởi tự tin trong học tập

- Luôn có ý thức trách nhiệm trợ giúp tránh can thiệp sâu làm hạn chế khảnăng độc lập, sáng tạo của học sinh

- Xây dựng mối quan hệ thân thiện giữa thầy và trò, giữa trò với trò

2.3.1.5 Giải pháp 5: Tiếp nhận thông tin phản hồi từ phía học sinh

- Khi kết thúc thời gian thảo luận, giáo viên yêu cầu các nhóm trình bàykết quả thảo luận với nhiều hình thức phong phú Nhóm có thể cử đại diện hoặcgiáo viên có thể yêu cầu ngẫu nhiên bất cứ một học sinh nào đó trong nhóm lênthuyết trình

- Nhóm khác đặt câu hỏi với sự gợi mở của giáo viên để các nhóm có cơhội trao đổi, tranh cãi, cải chính kiến thức của mình, đồng tình kiến thức đúng,sửa chữa kiến thức sai, bổ sung kiến thức còn thiếu Từ đó làm nảy sinh ý thứcvươn lên trước bạn bè của mỗi thành viên trong nhóm nhằm phát huy tính tíchcực, chủ động trong học tập của học sinh

- Giáo viên tổng kết ngắn gọn theo từng nội dung thảo luận

2.3.1.6 Giải pháp 6: Tổng kết rút kinh nghiệm thảo luận nhóm

Đây là khâu cuối cùng nhưng khá quan trọng của hoạt động thảo luậnnhóm Giáo viên là người nắm vững tri thức, công tâm, linh hoạt thì việc đánhgiá mới đảm bảo khách quan, công bằng và chính xác Có thể yêu cầu các em tựđánh giá kết quả làm việc của nhóm và các nhóm đánh giá kết quả làm việc củanhau

Khen thưởng các nhóm, các thành viên hoạt động tích cực, sáng tạo, nhắcnhở tinh thần, thái độ cộng tác trong việc thảo luận nhóm

2.3.2 Rèn kỹ năng qua một số bài học

Qua quá trình giảng dạy trên lớp tôi đã áp dụng phương pháp thảo luậnnhóm trong nhiều trường hợp nhằm phát huy tính tích cực của người học Tuynhiên hiện nay, không nên cho rằng bất cứ bài nào cũng cần phải có thảo luậnnhóm để chứng tỏ là có quan tâm đến đổi mới phương pháp giảng dạy Trên