Sử dụng bản đồ tư duy trong giảng dạy môn hoá học theo định hướng phát triển năng lực dựa trên phân tích hoạt động học của học sinh

Xuất phát từ những lý do trên trong quá trình dạy học tôi đã “ Sử dụng Bản đồ tư duy trong giảng dạy môn Hoá học theo định hướng phát triển năng lực dựa trên phân tích hoạt động học của

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

TRƯỜNG THPT NGUYỄN THỊ LỢI

-SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

SỬ DỤNG BẢN ĐỒ TƯ DUY TRONG GIẢNG DẠY MÔN HOÁ HỌC Ở TRƯỜNG THPT

THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC

Người thực hiện: Phạm Văn Tuấn Chức vụ: Tổ trưởng chuyên môn

Đơn vị công tác: Trường THPT Nguyễn Thị Lợi SKKN thuộc lĩnh vực: Hoá học

THANH HOÁ, NĂM 2017

MỤC LỤC

TT NỘI DUNG Trang

II Nội dung sáng kiến kinh nghiệm 3

I MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Từ thực tiễn của Ngành Giáo Dục, cùng với yêu cầu đào tạo nguồn nhân lực cho

sự phát triển đất nước, chúng ta đang tiến hành đổi mới phương pháp dạy học chútrọng đến việc phát huy tính tích cực chủ động của học sinh, coi học sinh là chủ thểcủa quá trình dạy học Đây là nguyên tắc nhằm nầng cao chất lượng, hiệu quả củaquá trình dạy học, dựa trên phân tích hoạt động học của học sinh theo định hướngphát triển năng lực học sinh

Hiện nay không chỉ phần đông học sinh mà giáo viên Nhà trường đều nhận định

là nội dung chương trình Hoá học phổ thông khá nhiều và rộng vì thế việc tiếp thu

và nhớ bài của các em rất khó khăn dẫn đến không khí lớp học căng thẳng, ít sôinổi, ít hứng thú, học sinh tiếp thu một cách thụ động, không phát huy được khảnăng tư duy, tìm tòi, sáng tạo Vì vậy chất lượng dạy và học cũng bị ảnh hưởngđáng kể

Để tri thức thu được vững chắc bằng con đường tự tìm tòi, học sinh phát triểncao hơn về nhận thức, tình cảm, hành vi, tự tin trong cuộc sống Việc dạy họchướng vào người đặt vị trí người học vừa là chủ thể vừa là mục đích cuối cùng củaquá trình dạy học, phát huy tối đa tiềm năng của từng người học, vì thế vai trò tíchcực, chủ động, độc lập sáng tạo của học sinh được phát huy Lúc này người giáoviên chỉ đóng vai trò là người tổ chức, hướng dẫn, động viên các hoạt động độc lậpcủa học sinh và đánh thức các tiềm năng cuả mỗi học sinh

Xuất phát từ những lý do trên trong quá trình dạy học tôi đã “ Sử dụng Bản

đồ tư duy trong giảng dạy môn Hoá học theo định hướng phát triển năng lực dựa trên phân tích hoạt động học của học sinh”

2 Mục đích nghiên cứu:

- Để giúp học sinh phát triển tư duy của bộ não vận dụng vào học tập, nhằm

hướng các em đến phương pháp học tích cực và tự chủ, nâng cao kỹ năng trí tuệ

và khả năng tư duy mạch lạc nhằm hệ thống hoá kiến thức, tăng khả năng vậndụng kiến thức vào giải quyết các vấn đề thực tiễn

- Tăng cường khả năng hoạt động nhóm, khả năng thuyết trình của học sinh

3 Đối tượng nghiên cứu:

-Đề tài này sẽ giới thiệu tóm lược về bản đồ tư duy; cung cấp nhữngnguyên tắc cũng như lời khuyên hữu ích khi lập Bản đồ Tư duy và những ưuđiểm, ứng dụng của loại bản đồ này trong việc giảng dạy và học tập bộ mônHoá học phổ thông theo định hướng phát triển năng lực học sinh

-Học sinh các lớp: 10G, 11G, 12G (lớp chọn, ban KHTN của nhà trường)

4 Phương pháp nghiên cứu: -Phương pháp nghiên cứu xây dựng cơ sở lý

thuyết, nghiên cứu tài liệu

- Tổ chức thực nghiệm trên các lớp, so sánh, phân tích kết quả

5.Những điểm mới của SKKN:

- Các phương pháp và kỹ thuật dạy học tích cực cần phù hợp với nội dungchương trình và từng đối tượng học sinh, nhằm tổ chức hoạt động học tích cực,

tự lực, sáng tạo của học sinh

- Khai thác nét đặc thù môn hoá học tạo ra các hình thức hoạt động da dạng,phong phú giúp học sinh chủ động chiếm lĩnh kiến thức kỹ năng trong giờ học

- Đổi mới hoạt động học tập của học sinh và tăng thời gian dành cho học sinhhoạt động trong giờ học

- Quá trình dạy học mỗi chủ đề được thiết kế thành các hoạt động học của họcsinh dưới dạng các nhiệm vụ học tập kế tiếp nhau, học sinh tích cực, chủ động vàsáng tạo trong việc thực hiện các nhiệm vụ học tập

- Trên cơ sở kết quả hoạt động học của học sinh thể hiện ở các sản phẩm họctập mà học sinh hoàn thành, GV chốt kiến thức để học sinh chính thức ghi nhận

và vận dụng

Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học môn hoá học là một phương pháp và kỹthuật nhằm giúp cho quá trình Dạy và Học đạt hiệu quả cao nhất

II NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM:

1 Cơ sở lý luận của vấn đề

1.1 Bản đồ tư duy [1]

- Bản đồ tư duy (BĐTD) còn gọi là sơ đồ tư duy, lược đồ tư duy,… là hình thứcghi chép nhằm tìm tòi đào sâu, mở rộng một ý tưởng, hệ thống hóa một chủ đề haymột mạch kiến thức,… bằng cách kết hợp việc sử dụng đồng thời hình ảnh, đườngnét, màu sắc, chữ viết với sự tư duy tích cực Đặc biệt đây là một sơ đồ mở, khôngyêu cầu tỉ lệ, chi tiết chặt chẽ như bản đồ địa lí, có thể vẽ thêm hoặc bớt các nhánh,mỗi người vẽ một kiểu khác nhau, dùng màu sắc, hình ảnh, các cụm từ diễn đạtkhác nhau, cùng một chủ đề nhưng mỗi người có thể “thể hiện” nó dưới dạngBĐTD theo một cách riêng, do đó việc lập BĐTD phát huy được tối đa khả năngsáng tạo của mỗi người

BĐTD chú trọng tới hình ảnh, màu sắc, với các mạng lưới liên tưởng (cácnhánh) Có thể vận dụng BĐTD vào hỗ trợ dạy học kiến thức mới, củng cố kiếnthức sau mỗi tiết học, ôn tập hệ thống hóa kiến thức sau mỗi chương, mỗi học kì

và giúp cán bộ quản lí giáo dục lập kế hoạch công tác

Bản đồ Tư duy là biểu hiện của tư duy mở rộng, vì thế nó dựa vào các chứcnăng tự nhiên của tư duy Đó là một kĩ thuật họa hình ảnh đóng vai trò là chìakhóa vạn năng để khám phá tiềm năng của bộ não.Có thể áp dụng Bản đồ Tưduy trong cuộc sống mọi mặt, qua đó cải thiện hiệu quả học tập và khả năng tưduy mạch lạc, nhằm tăng cường hiệu quả hoạt động

Sơ đồ Tư duy có 4 đặc điểm:

a) Đối tượng quan tâm được kết tinh thành một hình ảnh trung tâm

b) Từ hình ảnh trung tâm, những chủ đề chính của đối tượng tỏa rộng thànhnhánh

c) Các nhánh đều cấu thành một hình ảnh chủ đạo hay từ khóa trên một dòngliên kết những vấn đề phụ được biểu thị bởi các nhánh gắn liền với nhữngnhánh có thứ bậc cao hơn.

d) Các nhánh tạo thành một cấu trúc nút liên hệ với nhau

Hình: 1 [4]

Quy tắc vẽ tiêu đề phụ:

a Tiêu đề phụ nên được viết bằng chữ in hoa nằm trên các nhánh để làmnổi bật

b Tiêu đề phụ nên được vẽ gắn liền với trung tâm

Tiêu đề phụ nên vẽ theo hướng chéo góc ( Chứ không nên nằm ngang) đểnhiều nhánh phụ khác có thể vẽ ra một cách dể ràng

1.2 Phân loại [1]

- Bản đồ Tư duy theo đề cương

- Bản đồ Tư duy theo chương

- Bản đồ Tư duy theo đoạn văn

1.3.Ưu điểm [1]

- Dễ nắm được trọng tâm của vấn đề

- Đỡ tốn thời gian ghi chép hơn so với kiểu ghi chép cũ

- Cải thiện sức sáng tạo và trí nhớ , nắm bắt cơ hội khám phá tìm hiểu

- Hoàn thiện bộ não, tiếp thu linh hoạt và hiệu quả

- Giúp người học tự tin hơn vào khả năng của mình

- Trong giảng dạy và học tập: tạo hứng thú cho học sinh, giáo viên tiếtkiệm thời gian soạn giáo án, học sinh hiểu và nhớ lâu vấn đề hơn

1.4.Ứng dụng của Sơ Đồ Tư Duy trong giáo dục:[2]

- Dùng Bản đồ Tư duy cho các bài tiểu luận, các kỳ thi, các dự án và báo cáo.

- Soạn ghi chú cho bài giảng, hoạch định năm, hoạch định ngày, thiết kế báigiảng, thi cử

- Bản đồ tư duy (BĐTD) là hình thức ghi chép sử dụng màu sắc, hình ảnh để mở rộng và đào sâu các ý tưởng

- BĐTD một công cụ tổ chức tư duy nền tảng, có thể miêu tả nó là một kĩ thuật hình họa với sự kết hợp giữa từ ngữ, hình ảnh, đường nét, màu sắc phù hợp với cấu trúc, hoạt động và chức năng của bộ não, giúp con người khai thác tiềm năng vô tậncủa bộ não

- Cơ chế hoạt động của BĐTD chú trọng tới hình ảnh, màu sắc, với các mạng lưới

liên tưởng (các nhánh)

- BĐTD là công cụ đồ họa nối các hình ảnh có liên hệ với nhau vì vậy có thể vận

dụng BĐTD vào hỗ trợ dạy học kiến thức mới, củng cố kiến thức sau mỗi tiết học,

ôn tập hệ thống hóa kiến thức sau mỗi chương, và giúp cán bộ quản lí giáo dục lập kế hoạch công tác

1.5 Những lưu ý cần thiết khi sử dụng sơ đồ tư duy[3]

Sơ đồ tư duy không dành cho người lười biếng vì nó chỉ giúp bạn cụ thể hóa, hệthống hóa kiến thức và để làm được điều này bạn phải đọc thật kỹ lý thuyết và hiểu

rõ chúng Nếu không sơ đồ tư duy sẽ thiếu logic dẫn đến hậu quả là bạn nhớ nhầm hoặc nhớ sai kiến thức, ảnh hưởng đến kết quả học tập

Một sơ đồ tư duy rực rỡ sắc màu sẽ khiến sơ đồ của bạn trở nên thú vị bởi màu sắc cũng có tác dụng kích thích não như hình ảnh Tuy nhiên, bạn cũng không cần phải sử dụng quá nhiều màu sắc, chỉ cần dùng một hai màu yêu thích

Để tiết kiệm thời gian, thay vì tô đậm màu trong một nhánh, sao bạn không thử gạch chéo, đánh dấu cộng, hay chấm bi trong đó? - rất mới mẻ và tốn ít thời gian

Vẽ nhiều nhánh cong hơn là đường thẳng để tránh sự buồn tẻ, tạo sự mềm mại, cuốn hút cho sơ đồ tư duy của bạn

Từ khóa gợi mở sẽ khiến não bạn ghi nhớ được nhiều kiến thức hơn Đừng viết đầy

đủ cả câu vì như vậy bạn sẽ dập tắt khả năng gợi mở và liên tưởng của bộ não khiến cho não mất hết hứng thú khi tiếp nhận một thông tin hoàn chỉnh Hãy nhớ trên mỗi nhánh bạn chỉ viết một, hai từ khóa mà thôi !

1.6 Học bằng sơ đồ tư duy hiệu quả như thế nào?

Cách học bằng Sơ đồ tư duy thì hàm lượng và nội dung không đổi so với cách học lý thuyết thông thường Điểm khác biệt chính là sự liên kết giữa các bài học Việc kết nối môt cách chặt chẽ, logic giữa các bài học sẽ giúp bạn có một khung kiến thức vững chắc được hệ thống toàn diện và cảm giác nó ngắn gọn và bớt rườm

rà hơn

Hơn nữa theo các nhà khoa học, não bộ con người thường “ưa thích” ghi nhớ mọi thứ theo một chuỗi hơn là ghi nhớ những sự kiện rời rạc Chính yếu tố này đã tạo nên sức mạnh của bản đồ tư duy Nắm bắt được cách xây dựng bản đồ tư duy

và vận dụng nó một cách thành thạo trong học tập là cách tuyệt vời nhất để bạn nhớkiến thức thật lâu và làm bài thật tốt.

- Hiện nay, chúng ta thường ghi chép thông tin bằng các ký tự, đường thẳng, con

số Với cách ghi chép này, chúng ta mới chỉ sử dụng một nửa của bộ não - não trái,

mà chưa sử dụng kỹ năng bên não phải, nơi giúp chúng ta xử lý các thông tin vềnhịp điệu, màu sắc, không gian và cách ghi chép thông thường khó nhìn đượctổng thể của cả vấn đề

- Qua nghiên cứu cho thấy, nhiều học sinh chưa biết cách học, cách ghi kiến thức vào bộ não mà chỉ học thuộc lòng, học vẹt, thuộc một cách máy móc, thuộc nhưng không nhớ được kiến thức trọng tâm, không nắm được “sự kiện nổi bật” trong tài liệu đó, hoặc không biết liên tưởng, liên kết các kiến thức có liên quan với nhau

- BĐTD còn gọi là sơ đồ tư duy, lược đồ tư duy,… là hình thức ghi chép nhằm tìm tòi đào sâu, mở rộng một ý tưởng, tóm tắt những ý chính của một nội dung, hệ thống hóa một chủ đề… bằng cách kết hợp việc sử dụng hình ảnh, đường nét, màu sắc, chữ viết

- Nghĩa của cụm từ BĐTD không hiểu theo nghĩa bản đồ thông thường như bản đồđịa lí mà BĐTD được hiểu là một hình thức ghi chép theo mạch tư duy của mỗingười bằng việc kết hợp nét vẽ, màu sắc và chữ viết Đặc biệt đây là một sơ đồ mở,

việc thiết kế BĐTD theo mạch tư duy của mỗi người, không yêu cầu tỉ lệ, chi tiếtkhắt khe như bản đồ địa lí, có thể vẽ thêm hoặc bớt các nhánh, mỗi người vẽ mộtkiểu khác nhau, dùng màu sắc, hình ảnh, các cụm từ diễn đạt khác nhau, cùng mộtnội dung nhưng mỗi người có thể “thể hiện” nó dưới dạng BĐTD theo một cáchriêng do đó việc lập BĐTD phát huy được tối đa khả năng sáng tạo của mỗi người

- BĐTD giúp HS học được phương pháp học: Việc rèn luyện phương pháp học tập

cho HS không chỉ là một biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học mà còn là mục tiêudạy học Thực tế cho thấy một số HS học rất chăm chỉ nhưng vẫn học kém, các emnày thường học bài nào biết bài đấy, học phần sau đã quên phần trước và khôngbiết liên kết các kiến thức với nhau, không biết vận dụng kiến thức đã học trước đóvào những phần sau Phần lớn số HS này khi đọc sách hoặc nghe giảng trên lớpkhông biết cách tự ghi chép để lưu thông tin, lưu kiến thức trọng tâm vào trí nhớ

của mình Sử dụng thành thạo BĐTD trong dạy học HS sẽ học được phương pháp học, tăng tính độc lập, chủ động, sáng tạo và phát triển tư duy

BĐTD giúp HS ghi chép có hiệu quả Do đặc điểm của BĐTD nên người thiết kế

BĐTD phải chọn lọc thông tin, từ ngữ, sắp xếp, bố cục để “ghi” thông tin cần thiếtnhất và lôgic, vì vậy, sử dụng BĐTD sẽ giúp HS dần dần hình thành cách ghi chép

có hiệu quả

Với cách làm này rèn luyện cho bộ óc các em hướng dần tới cách suy nghĩ lôgic,mạch lạc và cũng là cách giúp các em hiểu bài, ghi nhớ kiến thức vào não chứkhông phải là học thuộc lòng, học vẹt

BĐTD có thể vận dụng được với bất kì điều kiện cơ sở vật chất nào của các nhàtrường hiện nay Có thể thiết kế BĐTD trên giấy, bìa, bảng phụ,… hoặc cũng cóthể thiết kế trên phần mềm bản đồ tư duy Với trường có điều kiện cơ sở hạ tầngcông nghệ thông tin tốt có thể cài vào máy tính phần mềm Mindmap cho GV, HS

sử dụng

3.Giải pháp và tổ chức thực hiện

Qua nghiên cứu lí luận và thực nghiệm dạy học cho thấy, sử dụng BĐTD trong dạyhọc kiến thức mới giúp HS học tập một cách chủ động, tích cực và huy động đượctất cả HS tham gia xây dựng bài một cách hào hứng Với sản phẩm độc đáo “kiếnthức + hội họa” là niềm vui sáng tạo hàng ngày của HS và cũng là niềm vui củachính thầy cô giáo và phụ huynh HS khi chứng kiến thành quả lao động của học tròcủa mình Cách học này còn phát triển được năng lực riêng của từng học sinhkhông chỉ về trí tuệ (vẽ, viết gì trên BĐTD), hệ thống hóa kiến thức (huy độngnhững điều đã học trước đó để chọn lọc các ý để ghi), khả năng hội họa (hình thứctrình bày, kết hợp hình vẽ, chữ viết, màu sắc), sự vận dụng kiến thức được học quasách vở vào cuộc sống

Trước đây, các tiết ôn tập chương một số GV cũng đã lập bảng biểu, vẽ sơ đồ, biểuđồ,… và cả lớp có chung cách trình bày giống như cách của GV hoặc của tài liệu,chứ không phải do HS tự xây dựng theo cách hiểu của mình, hơn nữa, các bảng

biểu đó chưa chú ý đến hình ảnh, màu sắc và đường nét Gần đây nhiều GV đã ápdụng thành công dạy học với việc thiết kế BĐTD Có thể kể đến một số giáo viên

áp dụng đổi mới PPDH (trong đó có nội dung thiết kế, sử dụng BĐTD) đã triểnkhai và bước đầu tạo một không khí sôi nổi, hào hứng của cả thầy và trò trong cácsinh hoạt ở tổ chuyên môn cũng như hoạt động dạy học của nhà trường, là mộttrong những nội dung quan trọng của phong trào thi đua “Xây dựng trường họcthân thiện, học sinh tích cực” mà Bộ GD&ĐT đang đẩy mạnh triển khai

BĐTD một công cụ có tính khả thi cao vì có thể vận dụng được với bất kì điều kiện

cơ sở vật chất nào của các nhà trường hiện nay Có thể thiết kế BĐTD trên giấy,bìa, bảng phụ,… bằng cách sử dụng bút chì màu, phấn, tẩy,… hoặc cũng có thểthiết kế trên phần mềm BĐTD

Bước đầu cho phép kết luận: Việc vận dụng BĐTD trong dạy học sẽ dần hình thànhcho HS tư duy mạch lạc, hiểu biết vấn đề một cách sâu sắc, có cách nhìn vấn đềmột cách hệ thống, khoa học Sử dụng BĐTD kết hợp với các phương pháp dạyhọc tích cực khác như vấn đáp gợi mở, thuyết trình,… có tính khả thi cao góp phầnđổi mới PPDH

BĐTD sau khi ứng dụng vào các tiết học đã mang lại hiệu quả thiết thực như: Giúphọc sinh thuộc bài ngay tại lớp, nhớ nhanh, nhớ sâu và lâu những nội dung của bàihọc Mặt khác, dạy học bằng BĐTD giúp học sinh không nhàm chán về bài học màluôn sôi nổi, hào hứng từ đầu đến cuối tiết học Phương pháp này đặc biệt có íchtrong việc củng cố kiến thức và rèn luyện, phát triển tư duy logic, năng lực cho họcsinh, nhất là những học sinh khá, giỏi Học sinh có thể tự học ở nhà rất hiệu quả,

Mỗi hoạt động học của học sinh phải thể hiện rõ mục đích, nôi dung, phương thức

và sản phẩm học tập mà học sinh phải hoàn thành.

Có thể tóm tắt một số hoạt động dạy học trên lớp với BĐTD:

Hoạt động 1:(Chuyển giao và thực hiện nhiệm vụ học tập) HS lập BĐTD theo

nhóm hay cá nhân với gợi ý của GV

Hoạt động 2: (Báo cáo kết quả) HS hoặc đại diện của các nhóm HS lên báo cáo,

thuyết minh về BĐTD mà nhóm mình đã thiết lập

Hoạt động 3: ( Thảo luận) HS thảo luận, bổ sung, chỉnh sửa để hoàn thiện BĐTD

về kiến thức của bài học đó GV sẽ là người cố vấn, là trọng tài giúp HS hoàn chỉnhBĐTD, từ đó dẫn dắt đến kiến thức của bài học

Hoạt động 4:(Đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ học tập) củng cố kiến thức bằng

một BĐTD mà GV đã chuẩn bị sẵn hoặc một BĐTD mà cả lớp đã tham gia chỉnhsửa hoàn chỉnh, cho HS lên trình bày, thuyết minh về kiến thức đó

Lưu ý: - BĐTD là một sơ đồ mở nên không yêu cầu tất cả các nhóm HS có chung

một kiểu BĐTD, GV chỉ nên chỉnh sửa cho HS về mặt kiến thức, góp ý thêm vềđường nét vẽ, màu sắc và hình thức (nếu cần)

Sử dụng BĐTD sẽ dễ dàng hơn trong việc phát triển ý tưởng, tìm tòi xây dựng kiếnthức mới Nhờ sự liên kết các nét vẽ cùng với màu sắc thích hợp và cách diễn đạt

riêng của mỗi người, BĐTD giúp bộ não liên tưởng, liên kết các kiến thức đã họctrong sách vở, đã biết trong cuộc sống… để phát triển, mở rộng ý tưởng Sau khi

HS tự thiết lập BĐTD kết hợp việc thảo luận nhóm dưới sự gợi ý, dẫn dắt của GVdẫn đến kiến thức của bài học một cách nhẹ nhàng, tự nhiên

4.Hiệu quả

Qua nghiên cứu và thực nghiệm giảng dạy cho thấy BDTD mang lại hiệu quả cao,gây hứng thú trong giảng dạy ở bộ môn hoá học trường THPT Nguyễn Thị Lợitheo định hướng phát triển năng lực dựa trên phân tích hoạt động học của học sinh.Với cách làm này rèn luyện cho bộ óc các em hướng dần tới cách suy nghĩ lôgic, mạch lạc và cũng là cách giúp các em hiểu bài, ghi nhớ kiến thức, chiếm lĩnh, xây dựng chi thức cho bản thân mình chứ không phải là học thuộc lòng, học vẹt

Hình: 3 [4]

Tác giả đã sử dụng Bản đồ tư duy đã được sử dụng giảng dạy ở một số bài:

Ví dụ 1: Bản đồ tư duy cho dạng bài khái niệm