NHÀ NƯỚC PHONG KIẾN QUÂN CHỦ TẬP QUYỀN THỜI LÊ SƠ

Chính dưới thời của Lê Thánh Tông bản đồ đầu tiên của quốc gia Đại Việt được hoàn thành, mô hình nhà nước quân chủ tập quyền và hệ thống pháp luật của Lê Thánh Tông được làm khuôn mẫu ch

NHÀ NƯỚC PHONG

KIẾN QUÂN CHỦ TẬP QUYỀN THỜI LÊ SƠ

Sơ lược các triều đại

▪ Quân Minh thủ tiêu nền độc lập của Đại Việt, và đặt Đại Việt = quận Giao Chỉ thuộc nhà Minh (Phủ, Châu,

Huyện, Xã )

▪ Ở quận Giao Chỉ có tam ty, đứng đầu là Tri phủ, Tri châu

và Tri huyện, người Việt giữ các chức Xã trưởng

▪ Cuộc khởi nghĩa Lam Sơn - Lê Lợi lãnh đạo  thắng lợi

 khôi phục nền độc lập dân tộc

▪ Năm 1428, Lê Lợi chính thức lên ngôi, đóng đô ở Đông Kinh (Thăng Long), lấy niện hiệu là Thuận Thiên, lấy lại tên nước là Đại Việt

Sơ lược các triều đại

▪ Hậu Lê:

- GĐ Lê Sơ từ 1428 – 1527

- GĐ Lê Mạt hay Lê Trung Hưng 1527 – 1789

▪ Giai đoạn Lê Sơ trãi qua 99 năm với đời 11 vị vua:

Lê Thái Tổ, Lê Thái Tông, Lê Nhân Tông, Lê

Nghi Dân, Lê Thánh Tông, Lê Hiến Tông, Lê Túc Tông, Lê Uy Mục, Lê Tương Dực, Lê Chiêu Tông,

Lê Cung Hoàng

Sơ lược các triều đại

▪ Lê Thái Tổ: sáng lập ra triều Hậu Lê mặc dù chỉ nắm

ngôi có 5 năm, nhưng ông đã đặt nền móng vững chắc cho triều đại.

▪ Lê Thái Tông lên ngôi khi mới 11 tuổi nhưng đã tự mình điều hành triều chính, sử sách ca ngợi ông là vị vua anh minh, trọng đạo, chuộng nho,… 1442, ông cho bắt đàu dựng bia tiến sĩ ở Văn Miếu

▪ Lê Thánh Tông lên ngôi 19 tuổi, ở ngôi 37 năm Chính dưới thời của Lê Thánh Tông bản đồ đầu tiên của quốc gia Đại Việt được hoàn thành, mô hình nhà nước quân chủ tập quyền và hệ thống pháp luật của Lê Thánh Tông được làm khuôn mẫu cho các triều đại sau

MỘT SỐ CHÍNH SÁCH TIÊU BIỂU CỦA NN LÊ SƠ

- Chính sách lộc điền và quân điền:

▪ Lộc điền: ban cấp một phần ruộng đất công cho quý tộc quan lại làm bổng lộc gọi là chế độ lộc điền

▪ Quân điền: ruộng đất công ở các làng xã được chia cho dân cày cấy theo quy định của NN

Chính sách lộc điền

▪ Lộc điền: bà con của vua và quan chức hàm tứ phẩm trở lên Ruộng ban cấp gồm một phần nhỏ cấp vĩnh viễn còn phần lớn sau khi người được cấp chết đã 3 năm phải trả lại NN

▪ Cấp ruộng đất không cấp hộ nông dân sống trên đất Người được cấp thu thuế ruộng đất làm lộc, nông

dân cày cấy vẫn là thần dân của, ruộng đất lộc điền vẫn thuộc sở hữu của nhà vua, không có quyền được bán, đổi chác lộc điền kể cả phần thế nghiệp

▪ Mục đích:

Chính sách quân điền

▪ Về nguyên tắc, tất cả mọi người trong xã đều được chia ruộng đất nhưng tùy thuộc vào phẩm hàm, chức tước và thứ bậc trong xã hội.

▪ Đối tượng: quan có hàm từ ngũ phẩm trở xuống (kể cả quan tam phẩm, tứ phẩm mà chưa được cấp đủ lộc điền đến những cô hỏa, tàn tật, vợ con của những tù đồ, lưu.

▪ Thời hạn: 6 năm/lần Người nông dân cày cấy ruộng đất công thực chất là tá điền của NN, phải nộp tô thuế, đi lính, đi phu cho NN

▪ Mục đích:

Nho giáo - tư tưởng chính trị - pháp

lý chính thống

▪ Mục tiêu: thiết lập và bảo vệ chế độ quân chủ chuyên chế

▪ Về mặt NN: “tôn quân quyền” xuất phát từ “thiên mệnh” nhằm xây dựng củng cố NN tập quyền với quyền lực vô hạn của nhà vua.

▪ Về phương thức cai trị: Đức Trị, lấy việc tu thân, giáo hóa dân bằng lễ, nhạc là chủ yếu; hình pháp chỉ là bổ trợ.

▪ Về thực chất, đường lối chính trị của NN Lê Sơ là ngoại Nho, nội Pháp Đó không phải là sự sáng tạo mà là do Lê Thánh Tông đã noi theo truyền thống pháp luật của Trung Quốc

TỔ CHỨC BỘ MÁY NN THỜI ĐẦU

LÊ SƠ (1428 – 1460)

▪ Về tổ chức chính quyền trung ương, nhà vua chủ

trương xây dựng một NN phong kiến chính thể quân chủ trung ương tập quyền trên nền tảng nguyên tắc

“tôn quân quyền” của nho giáo

▪ Vua: quyền lực tối cao trong NN,

▪ Giúp vua: Tả, Hữu tướng quốc (Tể tướng)

▪ Đây là chức quan đầu triều, giúp vua quản lý toàn

bộ đội ngũ quan lại trong nước còn có Đại Hành

Khiển đứng đầu hàng quan văn

TỔ CHỨC BỘ MÁY NN THỜI ĐẦU LÊ SƠ (1428 – 1460)

Chính quyền địa phương:

▪ Cấp đạo: 5 đạo, đứng đầu là Hành Khiển phụ trách chung

▪ Cấp Lộ Trấn – Phủ: An Phủ Sứ Trấn Phủ Sứ -Tri Phủ

▪ Cấp Châu: Thiêm Phán

▪ Cấp Huyện: tuần sát

▪ Cấp xã

Tổ chức quân đội:

TỔ CHỨC BỘ MÁY NN THỜI

ĐẦU LÊ SƠ (1428 – 1460)

Về thể lệ tuyển dụng quan lại gồm:

▪ Tiến cử: gồm 3 hình thức

▪ Khoa cử: mở khoa thi Từ đời Lê Thái Tông trở đi, khoa

cử dần dần trở thành phương thức chủ yếu để tuyển

quan lại Tổ chức thi hương ở các đạo, thi hội ở kinh đô.

▪ Khảo khóa: thải loại những quan chức không đủ năng lực và phẩm chất, đồng thời sắp xếp, thăng bổ những

người có đủ tài đức vào đúng bậc quan tương ứng

CUỘC CẢI CÁCH BỘ MÁY NN

CỦA LÊ THÁNH TÔNG

Cuộc cải cách được thực hiện theo 3 nguyên tắc:

▪ Bỏ bớt một số chức quan, cơ quan và cấp chính quyền trung gian để đảm bảo quyền lực tập trung vào nhà vua,

▪ Không để tập trung quá nhiều quyền hành vào

một cơ quan, quan lại mà tản ra cho nhiều cơ

quan để ngăn chặn sự tiếm quyền,

▪ Thực hiện cơ chế kiểm tra, giám sát lẫn nhau để loại trừ sự lạm quyền và nâng cao trách nhiệm

hoạt động

CUỘC CẢI CÁCH BỘ MÁY NN CỦA LÊ THÁNH TÔNG

▪ Tổ chức cqtw: bãi bỏ chức tể tướng, chức Đại

Hành Khiển Lê Thánh Tông đã bãi bỏ và tự

mình đứng ra điều khiển trăm quan

▪ Các quan đại thần thường là các công thần và có

uy tín rất lớn, dễ ảnh hưởng tới quyền lực của

nhà vua, nên ở triều Lê Thánh Tông, nhiều quan đại thần thường không được kiêm nhiệm những trọng trách, họ trở thành những công thần không

có thực quyền mà chỉ được quyền hưởng bổng lộc cao

CUỘC CẢI CÁCH BỘ MÁY NN CỦA LÊ THÁNH TÔNG

Địa phương: Lê Thánh Tông đã bãi bỏ một số đơn vị hành chính là lộ và trấn Qua cuộc cải tổ này, thì Đại Việt có các cấp chính quyền địa phương sau đây

▪ Cấp đạo – xứ: 12 đạo và Phủ Trung Đô, đứng đầu là Phủ

Doãn Phủ Trung Đô là đơn vị hành chính tương đương cấp đạo Sau đó, Lê Thánh Tông đánh chiếm thêm một vùng đất của ChămPa và lập thêm một đạo Từ 1490, đạo được gọi là

Xứ, nên từ đó Đại Việt có 13 xứ và 1 phủ trung đô

▪ Cấp Phủ: đứng đầu Phủ là Tri Phủ

▪ Cấp Huyện – Châu: đứng đầu là Tri huyện và Tri châu

▪ Cấp xã:

CUỘC CẢI CÁCH BỘ MÁY NN CỦA LÊ THÁNH TÔNG

▪ Lê Thánh Tông bãi bỏ chức Hành Khiển thay vào

đó là tam ty Sự kiện này đánh dấu hình thức cai quản địa phương bởi một cá nhân, hơn nữa chỉ

thiên về lĩnh vực quân sự sang hình thức cai quản bằng một cơ quan có một quan chức đứng đầu và

có sự phân công trong bộ phận cơ quan đó

 Nhằm ngăn ngừa khuynh hướng cát cứ và tăng cường quyền lực ở Trung ương

CUỘC CẢI CÁCH BỘ MÁY NN CỦA LÊ THÁNH TÔNG

Tam ty bao gồm 3 ty:

▪ Thừa ty: phụ trách tài chính, hành chính và dân

sự, đứng đầu là thừa chính sứ

▪ Đô ty: phụ trách trong lĩnh vực quân sự,đứng đầu

là Đô Tổng Binh Sứ

▪ Hiến ty: có trách nhiệm phụ trách việc xét xử và giám sát 2 ty trên, giám sát mọi công việc để tâu lên triều đình, đứng đầu là Hiến Sát

CUỘC CẢI CÁCH BỘ MÁY NN CỦA LÊ THÁNH TÔNG

▪ Cấp xã: là cấp hành chính cơ sở Lê Thánh Tông rất chú trọng việc cải tổ hành chính cấp xã, vì

đây là nơi cung cấp sức người, sức của cho NN quân chủ Điều đó không chỉ thể hiện ở chổ là nhà vua ban hành rất nhiều văn bản PL về cấp

xã mà còn quan trọng hơn đã thực hiện 3 biện

pháp để cải tổ cấp xã:

▪ Một là, phân định lại các xã

▪ Hai là, đặt ra tiêu chuẩn cho xã trưởng,

▪ Ba là, hạn chế và kiểm duyệt hương ước

CUỘC CẢI CÁCH BỘ MÁY NN CỦA LÊ THÁNH TÔNG

▪ Một là, phân định lại các xã, tới thời của vua Lê Thánh Tông, xã được phân định lớn hơn, dân số của từng loại xã lớn gấp 5 đến 10 lần Tùy

thuộc vào số lượng hộ, có tiểu xã (<100 hộ),

trung xã (> 300 hộ) và đại xã (>500 hộ) Các xã không phải cố định và bất biến mà có sự tách xã

cũ lập xã mới

CUỘC CẢI CÁCH BỘ MÁY NN CỦA LÊ THÁNH TÔNG

▪ Hai là, đặt ra tiêu chuẩn cho xã trưởng, Lê Thánh Tông vẫn để cho các xã bầu ra các chức xã trưởng của mình và đưa lên cấp chính quyền cấp trên chuẩn y, nhưng mặc

khác nhà vua đặt ra tiêu chuẩn cho các xã trưởng:

▪ Bầu chọn trong số những người già, cao tuổi, đang theo học ở trường quốc học, có hạnh kiểm tốt, không vướng vào việc quân;

▪ Anh em thân thích không được có 2 người cùng làm xã trưởng, nhằm tránh nạn đồng đảng, bè cánh;

▪ Thải loại những xã trưởng già yếu, kém năng lực, không kham nỗi công việc.

CUỘC CẢI CÁCH BỘ MÁY NN CỦA LÊ THÁNH TÔNG

▪ Ba là, hạn chế và kiểm duyệt hương ước, nhằm

để hạn chế tính tự trị của các làng xã, góp phần củng cố quân chủ chuyên chế