Nâng cao hiệu quả bồi dưỡng phẩm chất đạo đức cho học sinh lớp 12 thông qua tác phẩm “vợ nhặt” (kim lân)

Lí do chọn đề tài: - Từ vị trí của bộ môn văn trong cấp học THPT hiện nay: Ngữ văn được xem là môn khoa học cơ bản có tác dụng to lớn trong việc giáo dục ý thức, đạo lý làm người, bồi d

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

TRƯỜNG THPT YÊN ĐỊNH 3

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

NÂNG CAO HIỆU QUẢ BỒI DƯỠNG PHẨM CHẤT ĐẠO ĐỨC CHO HỌC SINH LỚP 12 THÔNG QUA

TÁC PHẨM “VỢ NHẶT” (KIM LÂN).

Người thực hiện : Lê Thị Thanh Hương

Chức vụ : Giáo viên

SKKN thuộc môn : Ngữ văn

THANH HOÁ NĂM 2017

MỤC LỤC

1 PHẦN MỞ ĐẦU ……… 1

1.1 Lí do chọn đề tài……… 1

1.2 Mục đích nghiên cứu……… 2

1.3 Đối tượng áp dụng, phạm vi, tài liệu nghiên cứu ……… 2

1.4 Phương pháp triển khai đề tài……… 3

2 PHẦN NỘI DUNG……… 4

2.1 Cơ sở lí luận……… 4

2.2 Thực trạng của vấn đề……… 4

2.3 Nội dung triển khai……… 5

2.3.1 Định hướng chung……… 5

2.3.2 Bồi dưỡng phẩm chất đạo đức cho học sinh thông qua “Vợ nhặt” của Kim Lân 5 2.3.2.1 Luôn mỉm cười, lạc quan trong cuộc sống……… 5

2.3.2.2 Khao khát sống, biết trân quý sự sống của chính bản thân và mọi người 6 2.3.2.3 Dám ước mơ, dám khát khao cuộc sống có ý nghĩa……… 6

2.3.2.4 Yêu thương, trân trọng, đùm bọc lẫn nhau ……… 7

2.3.2.5 Giữ gìn vẻ đẹp thiên tính nữ ……….……… 8

2.3.2.6 Lễ phép, có văn hóa trong giao tiếp và ứng xử ……… 9

2.3.2.7 Nén nỗi đau cá nhân, gieo hi vọng và niềm tin vào lòng người khác 10

2.3.2.8 Biết chia sẻ khó khăn, ý thức sâu sắc về trách nhiệm của bản thân trước gia đình và xã hội………

11 2.3.2.9 Nắm bắt cơ hội, hướng tới những điều tốt đẹp trong tương lai……… 11

2.4 Hiệu quả sáng kiến kinh nghiệm……… 12

3 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ……… 14

3.1 Kết luận……… 14

3.2 Kiến nghị……… 14

TÀI LIỆU THAM KHẢO……… 15

PHỤ LỤC……… ….

1 PHẦN MỞ ĐẦU

1.1 Lí do chọn đề tài:

- Từ vị trí của bộ môn văn trong cấp học THPT hiện nay:

Ngữ văn được xem là môn khoa học cơ bản có tác dụng to lớn trong việc

giáo dục ý thức, đạo lý làm người, bồi dưỡng phẩm chất đạo đức, tình cảm thẩm

mỹ cho học sinh “Đây vừa là bộ môn khoa học, vừa là bộ môn nghệ thuật” [4].

Người học văn phải đáp ứng hai yêu cầu: trang bị kiến thức và hoàn thiện nhân

cách Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng nói: “Có tài mà không có đức thì là người

vô dụng Có đức mà không có tài thì làm việc gì cũng khó” Như vậy, trong một con người “tài” và “đức” phải luôn song hành với nhau Đây là hai phạm trù khác nhau nhưng giữa chúng có mối liên hệ biện chứng với nhau Trong mỗi con người cái “tài”, cái “đức” không phải ngẫu nhiên mà có, mà hai chữ ấy phải được vun đắp, trao dồi và phải được giáo dục ngay từ tấm bé Việc dạy chữ (dạy cái tài) và dạy người (dạy cái đức) phải luôn luôn đi song song với nhau, không được xem nhẹ hay buông bỏ một trong hai mặt ấy Có như vậy con người mới phát triển toàn diện được” [3] Tuy nhiên, xã hội ngày nay đang tiến dần xahơn tới xu hướng xem trọng kiến thức mà quên đi những giá trị quan trọng vềđạo đức con người

Trong những năm gần đây, việc học sinh không mấy mặn mà với bộ mônNgữ văn là điều không hiếm Người giáo viên dạy văn ngoài trang bị đầy đủkiến thức cho học sinh thì chưa đủ Thêm vào đó, người dạy văn cần phải khắcsâu những bài học đạo đức, giá trị làm người mà tác phẩm đề cập thì đó mới làđiều chúng ta cần bàn Xã hội hiện nay càng phát triển bao nhiêu thì nhân cáchđạo đức của học sinh càng sa sút bấy nhiêu Để mỗi cá nhân hoàn thiện nhâncách, hướng tới xây dựng một xã hội sống đúng đạo lý, hợp tình người thì phảibắt đầu từ người thầy dạy văn

- Từ thực tế nhận thức về hành vi đạo đức ở học sinh:

Cùng với sự bùng nổ của công nghệ thông tin và xu hướng phát triểncủa xã hội, hành vi đạo đức và sự nhận thức về bản thân ở học sinh cóchiều hướng đi xuống Điều này, xuất phát từ nhiều nguyên nhân khácnhau Trong thời gian gần đây, có nhiều cá nhân có những hành vi lệchchuẩn, thậm chí là băng hoại về đạo đức Đau đớn hơn, nó lại xuất hiện khánhiều ở lứa tuổi học sinh THPT Với tâm lí thích thể hiện và khẳng địnhmình, không ít những cá nhân đã gây ra những tổn thương không nhỏ cho

bản thân, gia đình và xã hội Bởi vậy, tôi thiết nghĩ việc giáo dục nhân

cách cho học sinh thông qua mỗi bài học là điều vô cùng cần thiết.

- Từ thực tế của việc học tập bộ môn:

Do xu hướng phát triển chung của xã hội, bộ môn Ngữ văn ngày càng ít đượchọc sinh quan tâm Đa phần, các em lựa chọn những môn học khối A, B, D để

có hướng mở trong tương lai Có những giờ dạy văn kém hiệu quả, không chỉchưa đáp ứng đủ kiến thức cho học sinh mà còn xem nhẹ giá trị giáo dục rút ra

từ tác phẩm Việc cung cấp đủ kiến thức cho học sinh chỉ mới đáp ứng một nửa yêu cầu của bộ môn, nửa còn lại là thông qua tác phẩm, bồi dưỡng phẩm chất đạo đức, hướng học sinh phát triển toàn diện là điều chúng ta cần bàn.

- Kết quả giáo dục nhân cách học sinh:

Trong quá trình giảng dạy bản thân đã không ngừng học hỏi, tích lũy đượcnhiều kinh nghiệm hay để có thể áp dụng trong thực tế Việc bồi dưỡng nhâncách của học sinh thông qua tác phẩm văn học, hướng các em phát triển đầy đủ

về “đức, trí, thể, mĩ” đã có nhiều thành tích đáng ghi nhận Có những tập thể

gồm nhiều cá nhân kém về phẩm chất đạo đức, trường hợp cá biệt đã có nhiềuchuyển biến tích cực theo chiều hướng đi lên.

Từ những lí do trên tôi đã chọn đề tài “Nâng cao hiệu quả bồi dưỡng phẩm

chất đạo đức cho học sinh lớp 12 thông qua đoạn trích “Vợ nhặt” (Kim Lân)”

1.2 Mục đích nghiên cứu:

Tôi nghiên cứu đề tài này nhằm:

+ Mong muốn góp phần tìm ra giải pháp bồi dưỡng phẩm chất đạo đức cho

học sinh lớp 12, hướng các em trưởng thành về nhân cách.

+ Mở ra một con đường mới để áp dụng vào những tác phẩm khác nhằm hìnhthành cho các em thái độ, kỹ năng sống, bồi đắp tình cảm thẩm mỹ, giáo dụclòng nhân ái

+ Tạo môi trường học tập thân thiện giữa thầy và trò Từ đó, giúp các emgiao tiếp, ứng xử đúng mực, lễ phép với thầy cô, bạn bè

+ Được nghe lời nhận xét góp ý từ đồng nghiệp, đồng môn

+ Nâng cao chất lượng học tập và giáo dục của bộ môn, góp phần nhỏ bé vàocông cuộc CNH – HĐH đất nước

+ Mong muốn được HĐKH các cấp nhận xét, đánh giá, ghi nhận kết qủa nỗlực của bản thân giúp cho tôi có nhiều động lực mới hoàn thành tốt nhiệm vụđược giao

1.3 Đối tượng áp dụng, phạm vi, tài liệu nghiên cứu

+ Một số học sinh có năng lực, có nguyện vọng tham gia các cuộc thi HSG

do trường, tỉnh tổ chức, đa phần đặt ra mục tiêu phấn đấu 2 tham gia thi tuyểnsinh vào các trường ĐH, cao đẳng…

1/3 học sinh có nhu cầu thực sự - Học khá đều các môn

1/3 học để theo khối - Học lực trung bình

1/3 không thể học các khối khác - Học yếu, ý thức kém

1.3.2 Phạm vi áp dụng

Đề tài được áp dụng vào việc: Bồi dưỡng, rèn luyện phẩm chất đạo đức chohọc sinh

1.3.3 Tài liệu nghiên cứu: SGK Ngữ văn 12, Tài liệu Giáo dục học, Tài liệu

kỹ năng sống…

1.4 Phương pháp triển khai đề tài: Thực hiện bồi dưỡng phẩm chất đạo

đức cho học sinh lớp 12 thông qua các buổi học chính, học bồi dưỡng, các giờ tựchọn

2 PHẦN NỘI DUNG

2.1 Cơ sở lí luận

2.1.1 Cơ sở của việc dạy học bộ môn:

“Dạy học là một tác động hai chiều giữa giáo viên và học sinh, trong đó học sinh là chủ thể của quá trình nhận thức, còn giáo viên là người tổ chức các hoạt

động nhận thức và giáo dục cho học sinh” [2] Nếu giáo viên có phương pháp

bồi dưỡng tốt, giáo dục tốt thì học sinh sẽ nắm kiến thức dễ dàng, hoàn thiệndần nhân cách và ngược lại

2.1.2 Cơ sở của việc nắm kiến thức, kĩ năng

- Về mặt kiến thức: Học sinh phải nắm được các đơn vị kiến thức cơ bản

trong sách giáo khoa, trong giờ giảng văn Đó là nền tảng cơ bản để các em pháttriển tư duy, nâng cao năng lực cảm thụ giá trị thẩm mỹ trong tác phẩm văn học

- Về kĩ năng: Từ tác phẩm văn học, học sinh biết vận dụng kiến thức vào

thực tế, hình thành thái độ đạo đức đúng đắn thể hiện quan điểm, tình cảm củamình Đồng thời, giúp các em hình thành những bài học làm người trong giaotiếp ngoài cuộc sống

2.2 Thực trạng của vấn đề

- Việc dạy của người thầy: Đa phần, có rất nhiều giáo viên tâm huyết với

nghề văn Bên cạnh đó, cũng không ít các giáo viên đánh giá nhẹ nghề củamình Phần thì do học sinh ngày càng xa lạ với môn văn, phần thì học sinh cábiệt ngày càng nhiều, phần thì do xu thế phát triển chung của xã hội…Bởi vậyđối với một giờ dạy văn, không khí nhàm chán, máy móc là điều thường thấy,rất ít những giáo viên chú trọng bồi dưỡng phẩm chất đạo đức thông qua bàihọc Vì thế, tác phẩm mới chỉ dừng lại ở cung cấp kiến thức

- Việc học của học sinh: Trong xã hội hôm nay, để có những học sinh thực

sự yêu văn, đam mê văn không phải nhiều Phần lớn, các em không yêu thíchmôn văn vì văn dài, khó nhớ, khó thuộc…và phần còn vì cả người dạy Ngườidạy không gợi gợi trong các em cái giá trị cốt lõi, không chạm tới tâm hồn các

em giá trị giáo dục Vì vậy, môn văn ngày càng xa lạ, nhàm chán, thụ động trong

sự tiếp nhận của học sinh

- Việc thi cử: Trong các đề thi Đại học, Cao đẳng và học sinh giỏi gần đây,

chất lượng môn Ngữ văn có phần chưa cao Việc học sinh nắm vững kiến thứcnhưng triển khai kiến thức chưa thực sự hiệu quả Học sinh chưa biết kết hợp giátrị thẩm mỹ với giá trị kiến thức nhằm tạo chiều sâu cho bài viết, tác động đếnnhận thức và rung cảm thẫm mỹ của người đọc

- Việc ứng xử: Một thực trạng nhức nhối trong xã hội ngày nay, đó là căn

bệnh “vô cảm” trong học tập Học sinh có lối ứng xử kém ý thức, thiếu lễ độ vớingười lớn tuổi, chạy đua theo những thói học đòi của xã hội mà quên đi lối tudưỡng phẩm chất đạo đức Đã có không ít những trường hợp ứng xử thiếu vănhóa giữa học sinh với học sinh, giữa học sinh với giáo viên Cao hơn nữa, lànhững hành động không đẹp mắt, vi phạm phẩm chất đạo đức của một ngườihọc sinh

Từ những lý do trên, việc bồi dưỡng giá trị đạo đức cho học sinh là việc làmcần thiết Đây là nhiệm vụ quan trọng đối với những giáo viên trực tiếp giảngdạy môn Ngữ văn

2.3 Nội dung triển khai

2.3.1 Định hướng chung:

- Không có một tác phẩm văn học mà giá trị giáo dục thể hiện ngay trên bềmặt câu chữ Ngược lại, nó nằm ở chiều sâu văn bản buộc học sinh rút ra

- Thông qua một tác phẩm văn học, dù là tác phẩm thơ hay văn xuôi đều cónhững giá trị giáo dục nhất định Có tác phẩm chứa nhiều, có tác phẩm chứa ít.

Vì thế, môn Ngữ văn được xem là bộ môn nghệ thuật khơi gợi tình cảm thẩm

mỹ, bồi dưỡng và hoàn thiện nhân cách cho học sinh

- Muốn phát hiện ra những giá trị đạo đức của tác phẩm cần:

+ Đọc kỹ tác phẩm, đánh dấu lại những đoạn qua trọng về sự diễn biến tâm

lý, tình cảm, lối ứng xử của nhân vật trữ tình trong tác phẩm

+ Liên hệ với bản thân, với quy tắc ứng xử hợp lẽ thường trong cuộc sống…

2.3.2 Bồi dưỡng phẩm chất đạo đức cho học sinh thông qua “Vợ nhặt” của Kim Lân

2.3.2.1 Luôn mỉm cười, lạc quan trong cuộc sống

Cuộc sống đến với mỗi chúng ta đều không hề đơn giản và dễ dàng Nó là sựtổng hòa của tất cả những cung bậc cảm xúc: hạnh phúc, đau đớn, vui vẻ, mệtmỏi Bi kịch, sự vấp ngã trước khó khăn là điều không thể tránh khỏi Thếnhưng, có nhiều cá nhân chán nản, mệt mỏi khi phải đối mặt với nó Khôngthiếu những cá nhân bi quan, sống buông thả, đánh mất mình Tuy vậy, Tràngtrong “Vợ nhặt” đứng trước cuộc sống đầy khó khăn, chết chóc nhưng vẫn luônlạc quan, tin tưởng vào cuộc sống:

…Giữa cái cảnh tối sầm lại vì đói khát ấy, một buổi chiều người trong xóm bỗng thấy Tràng về với một người đàn bà nữa Mặt hắn có một vẻ gì phớn phở khác thường Hắn tủm tỉm cười nụ một mình và hai mắt thì sáng lên lấp lánh”.

…“Hắn nghĩ bụng: “Quái sao nó lại buồn thế nhỉ? Ồ sao nó lại buồn thế nhỉ? ” Hắn nhổ vu vơ một bãi nước bọt, tủm tỉm cười một mình.”

“Ít lâu nay hắn xe thóc Liên đoàn lên tỉnh Mỗi bận qua cửa nhà kho lại thấy mấy chị con gái ngồi vêu ra ở đấy Hắn đoán họ ngồi đấy nhặt hạt rơi hạt vãi, hay ai có công việc gì gọi đến thì làm Một lần hắn gò lưng kéo cái xe bò thóc vào dốc tỉnh, hắn hò một câu chơi cho đỡ nhọc…Tràng ngoái cổ lại vuốt mồ hôi trên mặt cười [1].

Bước 1: Từ đoạn trích trên, giáo viên phân tích để học sinh thấy được hoàn

cảnh sống vất vả, cực nhọc của Tràng Tuy vậy, Tràng vẫn không tỏ ra bi quanhay chán nản, anh luôn tự tạo cho mình niềm vui và tiếng cười, xóa tan đi nhữngmệt mỏi của cuộc sống Từ đó, giáo viên mở rộng ý nhằm giáo dục học sinh vềlòng lạc quan vượt qua những chông gai, thử thách Khắc sâu vào tầm nhận thức

của học sinh thông qua hành động: luôn học cách mỉm cười trong mọi hoàn cảnh Đó là một tấm gương về nghị lực sống mà mỗi chúng ta cần học tập.

Bước 2: Bên cạnh đó, đưa ra một số dẫn chứng từ thực tế cuộc sống như:

biểu hiện của sự chán nản khi vấp phải khó khăn, mệt mỏi dẫn đến sống buôngthả, đánh mất mình Thậm chí, phó mặc cho cuộc đời xô đẩy, đầu hàng trướccám dỗ Từ đó, nhắc nhở học sinh về thái độ sống, nghị lực vươn lên trong bất kìhoàn cảnh nào

2.3.2.2 Khao khát sống, biết trân quý sự sống của chính bản thân và mọi người

Tác phẩm mở đầu bằng những hình ảnh miêu tả bức tranh thê thảm của nạnđói năm Ất Dậu Mạng sống con người chỉ tính trong gang tấc Xác người chết

như ngả rạ Trong hoàn cảnh ấy, con người vẫn khao khát sống, ham sống mãnhliệt Sự sống với họ trở nên quý giá Đặc biệt là hình ảnh nhân vật Thị:

Thế là thị ngồi sà xuống, ăn thật Thị cắm đầu ăn một chặp bốn bát bánh đúc liền chẳng chuyện trò gì Ăn xong thị cầm dọc đôi đũa quệt ngang miệng thở:

- Hà, ngon! Về chị ấy thấy hụt tiền thì bỏ bố.

Hắn cười:

- Làm đếch gì có vợ Này nói đùa chứ có về với tớ thì ra khuân hàng lên xe rồi cùng về.

Nói thế Tràng cũng cứ tưởng là nói đùa, ai ngờ thị về thật [1]

Bước 1: Từ đoạn trích trên, giáo viên cần phân tích cho học sinh thấy được

tình cảnh đáng thương của thị giữa cơn đói khát Cái đói khiến cho thị thay đổi

cả về nhân hình và nhân tính, làm thị mất đi vẻ đẹp thiên tính nữ Trong cơn đóikhổ, người ta không nghĩ được gì ngoài miếng ăn Giáo viên khắc sâu hành động

của thị: gợi ý để Tràng mời ăn và cúi đầu ăn một chặp hết bốn bát bánh đúc Sau đó theo không Tràng về làm vợ mà không cần thách cưới Thông qua đó,

giáo viên định hướng để học sinh thấy được đó không phải là bản tính vốn cócủa thị, chính cái đói đã khiến thị méo mó về nhân cách Hành động của thị xuất

phát từ một thực tế: trong bước đường cùng, đối diện với cái chết, con người

vẫn nghĩ đến sự sống, vẫn khao khát sống mãnh liệt Từ đó, giáo dục học sinh biết trân trọng sự sống của chính bản thân, xem nó là thứ quý giá nhất Đồng thời, cần trân trọng sự sống và tính mạng của những người xung quanh

Bước 2: Bên cạnh đó, giáo viên đưa thêm một số dẫn chứng từ thực tế cuộc

sống: Xem thường sự sống bản thân mỗi khi bế tắc, vấp ngã, đau khổ, tứcgiận…một số cá nhân muốn kết thúc tất cả bằng cái chết Đó là sự chạy trốn hènnhát, đáng phê phán Thậm chí gây bao khổ đau cho người thân Đồng thời, nhắcnhở học sinh biết quý trọng sự sống của người khác, không làm điều gì tổn hạiđến sự sống và nhân cách của họ

2.3.2.3 Dám ước mơ, dám khát khao cuộc sống có ý nghĩa

Trong cơn đói khát, con người không nghĩ được gì ngoài miếng ăn và sự tồntại của chính mình Những người dân trong xóm ngụ cư đều lo lắng trước cái đói

và cái chết Thế nhưng, Tràng lại dám ước mơ: khát khao một mái ấm gia đìnhhạnh phúc Tràng dám đánh cược cả mạng sống của mình để đổi lấy cuộc sốngthực sự có ý nghĩa Đó không chỉ là lòng dũng cảm mà còn là bản lĩnh cá nhântrong cuộc sống:

Mới đầu anh chàng cũng chợn, nghĩ: thóc gạo này đến cái thân mình cũng chả biết có nuôi nổi không, lại còn đèo bòng Sau không biết nghĩ thế nào, hắn tặc lưỡi một cái:

- Chậc, kệ!

Hôm ấy hắn đưa thị vào chợ tỉnh bỏ tiền ra mua cho thị cái thúng con đựng vài thứ lặt vặt rồi ra hàng cơm đánh một bữa no nê rồi cùng đẩy xe bò về [1]

Bước 1: Từ đoạn trích trên, giáo viên cần phân tích, chỉ rõ cho học sinh thấy

được khát khao một cuộc sống thực sự của Tràng Bên bờ vực của “cái chết”,

Tràng vẫn nghĩ về “cái sống” Hai tiếng “Chậc, kệ!” không phải đơn giản là sự

liều lĩnh trong những phút giây thiếu suy nghĩ Mà đó chính là sự đánh cược sựsống với cuộc đời để có được hạnh phúc trọn vẹn Điều quan trọng là giáo viên

cần chỉ rõ cho học sinh thấy được cuộc sống tăm tối, đói nghèo…của con ngườiViệt Nam trước cách mạng Đồng thời làm bật lên ước mơ, khát khao hướng tớimột cuộc sống có ý nghĩa, thoát khỏi sự tăm tối của cuộc sống hiện tại Đây làkhát vọng chính đáng của Tràng nói riêng và con người nói chung Thông qua

đó, giáo viên định hướng ước mơ trong tương lai cho học sinh bởi sống không

có ước mơ, không khát khao vươn lên thì cuộc sống sẽ trở nên vô nghĩa

Bước 2: Giáo viên đưa thêm một số dẫn chứng ngoài cuộc sống như:

+ Những con người tật nguyền họ vẫn học tập, mơ ước và khát khao cuộcsống có ý nghĩa

+ Những con người có số phận bất hạnh, mồ côi họ vẫn đang nuôi ước mơ

và quyết tâm thực hiện

Từ đó, giáo viên định hướng cho học sinh về ý nghĩa của cuộc sống Khi bảnthân các em đang đứng trước ngưỡng cửa tương lai thì đây chính là lúc để các

em đến gần hơn với ước mơ và khát vọng của mình Đồng thời, động viên, khích

lệ để các em vượt qua tự ti, mặc cảm về bản thân trong cuộc sống

2.3.2.4 Yêu thương, trân trọng, đùm bọc lẫn nhau

“Vợ nhặt” mở ra không khí đầy tang thương đau đớn Ở đó, ta bắt gặp nhữngmảnh đời bất hạnh đang chống chọi với cơn đói, cơn khát Đó là hình ảnh nhữngngười dân trong xóm ngụ cư – một thứ cỏ rác của hương thôn bị người đời coikhinh Tiêu biểu hơn cả là thị Con người ấy không tên họ rõ ràng, không nhàcửa, người thân cái đói đã làm lu mờ tất cả Thị đại diện cho một lớp người vớihoàn cảnh éo le, bất hạnh:

Hắn giương mắt nhìn thị, không hiểu Thật ra lúc ấy hắn cũng chưa nhận ra thị là ai Hôm nay thị rách quá, áo quần tả tơi như tổ đỉa, thị gầy sọp hẳn đi, trên cái khuôn mặt lưỡi cày xám xịt chỉ còn thấy hai con mắt.

………

Hôm ấy hắn đưa thị vào chợ tỉnh bỏ tiền ra mua cho thị cái thúng con đựng vài thứ lặt vặt rồi ra hàng cơm đánh một bữa no nê rồi cùng đẩy xe bò về [1]

Bước 1: Từ đoạn trích trên, giáo viên cần chỉ rõ cho học sinh thấy được

hoàn cảnh đáng thương của thị Không còn là một cô nàng hoạt bát, nhanh nhảu,sắc sảo như lần đầu tiên Tràng gặp, mà đó là một nạn nhân khốn khổ của cái đói.Đồng thời, giáo viên khắc sâu hành động Tràng đãi thị bốn bát bánh đúc Đó

không phải là sự dại khờ mà xuất phát từ tình thương của người cùng cảnh ngộ.

Anh Tràng không thể từ chối khi thấy bộ dạng đói rách của thị trong khi hoàncảnh của Tràng cũng chẳng khá giả gì Hơn nữa, Tràng dám cho thị cùng về vớimình, cùng trèo lên cái phao sống đang tròng trành giữa dòng thác lũ đói – chết

Đó là sự sẻ chia miếng ăn dù cái chết có cận kề Từ đó, giáo viên giáo dục học

sinh về tình yêu thương, đùm bọc những mảnh đời bất hạnh: “thương người như thể thương thân”, “lá rách ít đùm lá rách nhiều”

Giáo viên cần chỉ cho học sinh thấy được hành động của Tràng: trước khi về

nhà, Tràng dẫn vợ ra tỉnh mua cho thị “cái thúng con đựng vài thứ lặt vặt rồi ra hàng cơm đánh một bữa no nê rồi cùng đẩy xe bò về”, Tràng còn mua hai hào dầu để thắp sáng đêm tân hôn nhân dịp có vợ mới Trong hoàn cảnh nhặt vợ Tràng không hề khinh rẻ, mỉa mai mà trái lại, anh rất quan tâm, trân trọng, nâng niu cái phần quý giá của tâm hồn mình.

Bước 2: Chỉ ra biểu hiện của tình yêu thương, sự trân trọng của bà cụ Tứ đối

với nàng dâu mới:

Bà lão khẽ thở dài ngửng lên, đăm đăm nhìn người đàn bà Thị cúi mặt xuống, tay vân vê tà áo đã rách bợt Bà lão nhìn thị và bà nghĩ: người ta có gặp bước đói khổ, khó khăn này, người ta mới lấy đến con mình Mà con mình cũng mới có được vợ…Bà lão khẽ dặng hắng một tiếng, nhẹ nhàng nói với nàng dâu mới:

- Ừ, thôi các con đã phải duyên phải kiếp với nhau, u cũng mừng lòng…

Bà lão nhìn người đàn bà, lòng đầy thương xót [1]

Bước 3: Không chỉ Tràng thương xót, trân trọng thị mà ngay đến bà cụ Tứ,

bà là người thấu hiểu hơn ai hết sự thua thiệt và tình cảnh đáng thương của thị

Bà đã đặt mình vào vị trí của người khác để suy nghĩ Sống trong cái đói, cáikhổ, bà trân trọng và yêu thương người phụ nữ cùng cảnh ngộ Giáo viên nhấn

mạnh: cái đói, cái chết chưa hẳn đã đáng sợ, điều đáng sợ là con người sống

vô cảm, dửng dưng trước nỗi đau đồng loại Ở đây, con người đã biết đùm bọc, trân trọng, yêu thương nhau Đó là sức mạnh giúp con người vượt qua những giông bão của cuộc đời.

Bước 4: Lấy một số dẫn chứng cụ thể trong xã hội để giáo dục học sinh về

tình yêu thương, sự đùm bọc trong cuộc sống

+ Quyên góp, ủng hộ người nghèo, những người có hoàn cảnh đặc biệt khókhăn, trẻ em lang thang, cơ nhỡ

+ Hiến máu cứu người, trân trọng những mảnh đời bất hạnh

+ Yêu thương con người, sẵn sàng cứu giúp con người khi gặp hoạn nạn

Từ đó, giáo viên khắc sâu cho học sinh sức mạnh của tình yêu thương Đừnglàm việc tốt khi trong mỗi chúng ta muốn được đền đáp lại Sống là để cho đi.Một xã hội phồn vinh, giàu mạnh sẽ là một xã hội được xây nên từ tình yêuthương Những con người có lòng nhân ái, sẵn sàng giúp đỡ người khác sẽ nhậnđược chính những gì mà người đó cho đi

2.3.2.5 Giữ gìn vẻ đẹp thiên tính nữ

Trong xã hội hiện đại, nét đẹp nữ tính ở người phụ nữ Việt Nam đang dầnmai một Văn hóa phương Tây đang ảnh hưởng không nhỏ đến lối sống, trangphục, ứng xử, nhân cách của con người Nhiều cá nhân đang dần đánh mất đi nétđẹp vốn có Tác phẩm “Vợ nhặt” thể hiện thành công vẻ đẹp truyền thống củangười phụ nữ Việt Nam thông qua nhân vật thị:

Bước 1: Giáo viên chỉ ra cho học sinh thấy được hành động, thái độ ngượng

nước đầy ăm ắp Đống rác mùn tung bành ngay lối đi đã hót sạch…Ngoài vườn người mẹ đang lúi húi giẫy những búi cỏ mọc nham nhở Vợ hắn đang quét lại cái sân.

Người đàn bà lẳng lặng đi vào trong bếp Tràng nom thị hôm nay khác lắm,

rõ ràng là người đàn bà hiền hậu đúng mực [1]

Bước 3: Thông qua những đoạn trích tiêu biểu trong tác phẩm, giáo viên

nhấn mạnh vẻ đẹp nữ tính: đó là biết điều, ý tứ, giàu lòng tự trọng, biết giữ gìnnhân cách, đảm đang, tháo vát, chăm chỉ Đó cũng là phẩm chất tốt đẹp củangười phụ nữ Việt Nam Từ đó, hình thành trong tâm hồn các em ý thức sâu sắc

về giá trị của bản thân, đặc biệt là học sinh nữ Định hướng cho các em nhữnghành động và cách cư xử đúng mực, giữ gìn vẻ đẹp thiên tính nữ

Bước 4: Giáo viên mở rộng thêm một số biểu hiện không phù hợp, không

đẹp mắt, đi ngược lại với chuẩn mực chung của xã hội ở nữ giới hiện nay Đặcbiệt là tình trạng gây bè kéo cánh, bạo lực học đường, văng tục chửi bậy, yêutheo phong trào, đánh mất bản thân, sống đua đòi…ở một bộ phận học sinh nữ.Giúp các em nhận thức được thiên tính nữ, có ý thức giữ gìn vẻ đẹp nhân cáchcủa chính mình

2.3.2.6 Lễ phép, có văn hóa trong giao tiếp và ứng xử

Bước 1: Thị vốn là một người phụ nữ ý tứ, biết điều nhưng chính cái đói đã

khiến thị lu mờ tất cả, thị trở nên chua chát, đanh đá, cong cớn với lối giao tiếpkhông mấy lịch sự trong lần thứ hai gặp Tràng:

Lần thứ hai, Tràng vừa trả hàng xong, ngồi uống nước ở cổng chợ tỉnh thì thị ở đâu sầm sập chạy đến Thị đứng trước mặt hắn sưng sỉa nói:

- Điêu! Người thế mà điêu! [1]

Bước 2: Chỉ ra sự thay đổi trong giao tiếp và ứng xử của thị với bà cụ Tứ:

Bà lão phấp phỏng bước theo con vào nhà Đến giữa sân bà lão đứng sững lại, bà lão càng ngạc nhiên hơn Quái, sao lại có người đàn bà nào ở trong ấy nhỉ? Người đàn bà nào lại đứng ngay đầu giường thằng con mình thế kia? Sao lại chào mình bằng u?

…Bà lão lập cập bước vào Người đần bà tưởng bà lão già cả, thị cất tiếng chào lần nữa:

- U đã về ạ! [1]

Bước 3: Giáo viên cần chỉ rõ lối giao tiếp của thị khi gặp Tràng ở dốc tỉnh.

Thị cong cơn, đanh đá, không hỏi han trước sau Tất cả đều xuất phát từ cái đóiThế nhưng kể từ khi theo Tràng trở về, thị đã có sự thay đổi rất lớn Bản tínhngày thường của thị vốn không phải là những gì ta thấy Bản tính ngày thườngcủa thị vốn không phải là những gì ta thấy khi nói chuyện với Tràng Thị vẫnbiết giữ gìn, vẫn ý thức được lễ nghĩa trong giao tiếp với người trên Giáo viênphân tích cho học sinh thấy được thái độ ứng xử lễ phép của thị trước bà cụ Tứ.Đồng thời, giáo dục học sinh về thái độ lễ phép trong giao tiếp với ông bà, cha

mẹ, thầy cô và những người lớn tuổi

Bước 4: Giáo dục học sinh về văn hóa trong giao tiếp, ứng xử Trước khi nói,

mỗi người cần phải suy nghĩ và cân nhắc lời nói của mình cho phù hợp với đốitượng và hoàn cảnh Đồng thời, giáo viên mở rộng thêm về lối ứng xử và nhữnghành vi không đẹp mắt của một bộ phận giới trẻ hiện nay: thấy người lớn làm

ngơ không chào hỏi, ăn nói cộc lốc với người trên, vô lễ với thầy cô, cha mẹ,văng tục, chửi bậy nơi công cộng…

2.3.2.7 Nén nỗi đau cá nhân, gieo hi vọng và niềm tin vào lòng người khác

Bước 1: Niềm tin và hi vọng trong cuộc sống đã làm nên phép màu kì diệu,

nó hướng con người đến tương lai tươi sáng, tiếp thêm nghị lực để con ngườivượt qua khó khăn:

Nhà ta thì nghèo con ạ Vợ chồng chúng mày liệu mà bảo nhau làm ăn Rồi may ra ông giời cho khá…Biết thế nào hở con, ai giàu ba họ, ai khó ba đời? Có

ra rồi con cái chúng mày về sau.

…Bữa cơm ngày đói trông thật thảm hại Giữa cái mẹt rách có độc một lùm rau chuối thái rối, và một đĩa muối ăn với cháo, nhưng cả nhà đều ăn rất ngon lành Bà cụ vừa ăn, vừa kể chuyện làm ăn, gia cảnh với con dâu Bà lão nói toàn chuyện vui, toàn chuyện sung sướng về sau này:

- Tràng ạ Khi nào có tiền ta mua lấy đôi gà Tao tính rằng cái chỗ đầu bếp kia làm cái chuồng gà thì tiện quá Này ngoảnh đi ngoảnh lại chả mấy lại có đàn gà ngay cho mà xem…[1]

Bước 2: Trong tác phẩm, tâm lí của bà cụ Tứ được diễn biến vô cùng phức

tạp Người mẹ nghèo ấy ai oán, xót thương cho số kiếp của con mình Tuy vậy,

bà cố nén nỗi đau, nỗi buồn, sự tủi phận vào trong để tạo không khí đầm ấm, vui

vẻ trong gia đình Giáo viên phân tích để học sinh thấy được tấm lòng thơmthảo, yêu thương con của người mẹ nghèo ấy Những câu nói của bà cụ Tứ:

“Biết thế nào hở con, ai giàu ba họ, ai khó ba đời? Có ra rồi con cái chúng mày

về sau”, “khi nào có tiền ta mua lấy đôi gà Tao tính rằng cái chỗ đầu bếp kia làm cái chuồng gà thì tiện quá Này ngoảnh đi ngoảnh lại chả mấy lại có đàn gà ngay cho mà xem” Bà lão nói toàn chuyện vui, toàn chuyện sung sướng về sau

này” Giữa cơn đói khát, bà vẫn an ủi, động viên, gieo hi vọng, thắp lên niềm

tin cho con mình để chúng lạc quan vươn lên khỏi hoàn cảnh.

Bước 3: Giáo viên đưa ra một số minh chứng ngoài cuộc sống như:

- Những con người đang đối diện với bệnh tật, cái chết, họ vẫn không ngừng

Bước 1: Chỉ ra đoạn văn thể hiện ý thức sâu sắc về trách nhiệm của Tràng

trước gia đình nhỏ của mình:

Hắn đã có một gia đình Hắn sẽ cùng vợ sinh con đẻ cái ở đấy Cái nhà như cái tổ ấm che mưa che nắng Một nguồn vui sướng phấn chấn đột ngột tràn ngập trong lòng Bây giờ hắn mới thấy hắn nên người, hắn thấy hắn có bổn phận phải lo lắng cho vợ con sau này Hắn xăm xăm chạy ra giữa sân, hắn cũng muốn làm việc gì để dự phần tu sửa lại căn nhà.

…Bà lão xăm xắn thu dọn, quét tước nhà cửa Hình như ai nấy đều có ý nghĩ rằng thu xếp cửa nhà cho quang quẻ, nền nếp thì cuộc đời họ có thể khác đi, làm ăn có cơ khấm khá hơn [1]

Bước 2: Chỉ ra đoạn văn thể hiện sự cảm thông, thấu hiểu, biết sẻ chia khó

khăn của những thành viên trong gia đình bà cụ Tứ:

- Chè đây – Bà lão múc ra một bát – Chè khoán đây, ngon đáo để cơ.

Người con dâu đón lấy cái bát, đưa lên mắt nhìn, hai con mắt thị tối lại Thị điềm nhiên và vào miệng Tràng cầm cái bát thứ hai mẹ đưa cho, người mẹ vẫn tươi cười, đon đả:

- Cám đấy mày ạ, hì Ngon đáo để, cứ thử ăn mà xem Xóm ta khối nhà chẳng có cám mà ăn đấy.

Tràng cầm đôi đũa, gợt một miếng bỏ vội vào miệng Mặt hắn chun ngay lại, miếng cám đắng chát và nghẹn bứ trong cổ Bữa cơm từ đấy không ai nói câu gì, họ cắm đầu ăn cho xong lần, họ tránh nhìn mặt nhau Một nỗi tủi hờn lên vào tâm trí mọi người [1]

Bước 3: Giáo viên phân tích cho học sinh thấy rõ sự thay đổi và chuyển biến

trong suy nghĩ nơi Tràng Từ một con người ngờ nghệch, không để ý gì đến cănnhà của mình, Tràng đã dần nhận ra đó chính là tổ ấm của hắn Hắn cảm thấymình phải có trách nhiệm để tu sửa lại căn nhà Không chỉ Tràng mà cả thị, bà

cụ Tứ cũng ý thức rõ điều này Họ cùng tham gia xây dựng, ý thức được tráchnhiệm của bản thân trước gia đình

Đoạn văn thứ 2: Giáo viên phân tích cho học sinh thấy được sự thấu hiểuhoàn cảnh thiếu thốn trong cơn đói khổ, họ biết đồng cảm, biết cùng nhau sẻchia những đắng cay trong cuộc sống

Bước 4: Giáo viên mở rộng đến một số biểu hiện của lối sống ích kỉ, vô cảm

trước những khó khăn của gia đình, lười biếng trong lao động, thích hưởng thụ,

vô trách nhiệm, ỷ lại, sống thờ ơ với những vất vả, khó khăn của gia đình, khôngbiết sẻ chia mà chỉ biết đòi hỏi, phục vụ…nhằm giáo dục học sinh về cách sẻchia, có ý thức về bổn phận và trách nhiệm của bản thân trước gia đình và xãhội

2.3.2.9 Nắm bắt cơ hội, hướng tới những điều tốt đẹp trong tương lai Bước 1: Chỉ ra đoạn văn nói về suy nghĩ của Tràng thông qua cuộc đối thoại

…Trong óc Tràng vẫn thấy đám người đói và lá cờ đỏ bay phấp phới…[1]

Bước 2: Giáo viên phân tích để học sinh thấy rõ suy nghĩ tích cực, hướng về

tương lai của Tràng Giữa bữa cơm thảm hại của ngày đói, tiếng trống thúc thuếvang lên từng hồi dồn dập Qua câu chuyện của thị, Tràng vỡ ra nhiều điều trongsuy nghĩ Hình ảnh cuối cùng kết thúc tác phẩm gieo vào lòng người đọc mộtniềm tin: rất có thể Tràng sẽ là một trong số đám người đói đi trên đê Sộp, phákho thóc của Nhật Đó là suy nghĩ nhưng nó sẽ sớm biến thành hành động thực

tiễn Giữa cơn đói khát, Tràng đang nhận thức đúng đắn, hướng tới những điềutốt đẹp trong tương lai.

Bước 3: Giáo viên giáo dục học sinh về cách sống, trân trọng cơ hội để

chứng minh bản lĩnh của mình; biết vươn lên vượt lên trên khó khăn, thử tháchtrong cuộc sống; luôn hướng tới những điều tốt đẹp trong tương lai…

2.4 Hiệu quả sáng kiến kinh nghiệm

* Đối với hoạt động giáo dục:

Đề tài “Nâng cao hiệu quả bồi dưỡng phẩm chất đạo đức cho học sinh

lớp 12 thông qua đoạn trích “Vợ nhặt” (Kim Lân)” giúp các em học sinh nhận

thức đúng đắn, tu dưỡng phẩm chất đạo đức của mình nhằm đạt hiệu quả caohọc tập và giao tiếp

• Thuận lợi:

Sau khi vận dụng đề tài này tôi nhận thấy đa số học sinh nhận thức đúngđắn về những phẩm chất đạo đức cần có trong mỗi con người Từ đó, hướng các

em vào ứng xử có văn hóa trong giao tiếp Không chỉ riêng đối với tác phẩm

này mà ở hầu hết các tác phẩm khác, tôi đều kết hợp cả việc dạy chữ và dạy người, dạy kiến thức và dạy kỹ năng sống cho học sinh Trong các năm tôi

nhận thấy một kết quả rõ rệt Những lớp mà tôi được trực tiếp giảng dạy còn tồntại rất ít những biểu hiện thiếu văn hóa trong ứng xử Hầu hết các em đã có sựtrưởng thành vượt bậc về nhận thức, về lời ăn tiếng nói đúng chuẩn mực, đờisống tình cảm, tư tưởng của các em phát triển theo chiều hướng tích cực Xếploại hạnh kiểm loại TỐT chiếm tỉ lệ cao hơn hẳn so với đợt đầu năm

Khảo sát xếp loại hạnh kiểm tháng 12, 1, 2, 3, 4 lớp 12C3 trường THPTYên Định 3 khi áp dụng phương pháp này đã có được kết quả như sau:

Lớp Sĩ số Xếp

loại

Hạnh kiểm T12

Hạnh kiểm T1

Hạnh kiểm T2

Hạnh kiểm T3

Hạnh kiểm T4

- Một số em vẫn tồn tại tâm lý xem nhẹ môn học

- Một số học sinh vẫn bị ảnh hưởng trực tiếp những tác động tiêu cực bênngoài nhà trường, chưa chú trọng rèn luyện phẩm chất đạo đức…

* Đối với bản thân:

Đây là một hướng triển khai có tính sáng tạo trong thực tiễn giảng dạy vàgiáo dục Nó giúp bản thân tôi có thể thực hiện hiệu quả các tiết dạy, đảm bảomục tiêu giáo dục, vừa dạy người vừa dạy chữ Đồng thời, thông qua việc theo