Văn hóa tín ngưỡng thờ mẫu của người việt ở khánh hòa tt

Tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt ở Khánh Hòa là một hình thức đặc biệt, phản ánh quá trình tiếp biến văn hóa Việt - Chăm từ điện thần, truyền thuyết và tên gọi, nghi lễ hầu bóng, đến lễ

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

CÔNG TRÌNH ĐƯỢC HOÀN THÀNH TẠI HỌC VIỆN KHOA HỌC

XÃ HỘI, VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học: GS TS Ngô Đức Thịnh Phản biện 1: PGS TS Trần Lâm Biền

Phản biện 2: PGS TS Trần Đức Ngôn

Phản biện 3: PGS TS Nguyễn Thị Minh Ngọc

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án tiến sỹ cấp Học viện tại Học viện Khoa học Xã hội

Vào hồi: giờ ngày tháng năm 2017

Có thể tìm hiểu luận án tại:

- Thư viện Quốc gia

- Thư viện Học viện Khoa học Xã hội

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của luận án

Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ nói riêng, tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt nói chung vừa được UNESCO công nhận

là di sản văn hóa phi vật thể cho thấy vai trò và giá trị của nó không chỉ đối với Việt Nam mà cả nhân loại Tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt đã nảy sinh, tích hợp và bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc Theo thời gian, tín ngưỡng này đã theo chân người Việt lan tỏa khắp mọi vùng miền trong cả nước và gần đây được mang ra cả nước ngoài Điều thú vị là, đi đến bất cứ vùng miền nào, tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt luôn có xu thế hòa nhập, hỗn dung với các tín ngưỡng bản địa để phù hợp với điều kiện tự nhiên, hoàn cảnh lịch sử, xã hội và thỏa mãn nhu cầu của chính họ ở nơi ấy Tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt ở Khánh Hòa là một trường hợp điển hình cho quy luật đó

Tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt ở Khánh Hòa là một hình thức đặc biệt, phản ánh quá trình tiếp biến văn hóa Việt - Chăm từ điện thần, truyền thuyết và tên gọi, nghi lễ hầu bóng, đến lễ hội Người Việt và người Chăm có điều kiện tự nhiên và phương thức sản xuất tương đồng, đó là canh tác nông nghiệp lúa nước, họ cùng có quan niệm vạn vật hữu linh, tín ngưỡng đa thần, đặc biệt

là cùng có phong tục thờ Mẫu Đặc tính cơ bản nhất về tình thương của Mẫu, tính thiêng của tín ngưỡng dường như được nâng cao hơn Trong quá trình cộng cư, người Việt đã hỗn dung với tín ngưỡng thờ Mẫu của người Chăm, nhưng vẫn giữ nét văn hóa truyền thống của mình, nhất là trong việc thực hành tín ngưỡng này Chính vì vậy, bức tranh tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt ở Khánh Hòa vừa có màu sắc cội nguồn, vừa có sự hỗn dung và biến đổi cho phù hợp với điều kiện tự nhiên, hoàn

cảnh lịch sử - xã hội và thỏa mãn nhu cầu tâm linh của cộng đồng trên vùng đất mới Nghiên cứu về một hiện tượng văn hóa vừa được khuếch tán theo bước chân di dân, vừa hỗn dung, biến đổi

và nhận thức vai trò của tín ngưỡng này trong đời sống tâm linh của người Việt ở Khánh Hòa là một việc làm cần thiết và là động lực cho nghiên cứu sinh thực hiện luận án này

Tín ngưỡng thờ Mẫu Việt Nam nói chung, tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt ở Khánh Hòa nói riêng đang từng ngày biến đổi theo những nhu cầu khác nhau của đời sống xã hội, của tâm thức người dân, trong bối cảnh kinh tế và chính trị Vì vậy, có một nghiên cứu cập nhật và chuyên sâu về tín ngưỡng thờ Mẫu ở Khánh Hòa trong bức tranh chung của tín ngưỡng ở Việt Nam là cần thiết Tuy nhiên, chủ đề nghiên cứu có nội hàm và ngoại diên rất rộng, trong khuôn khổ một luận án, nghiên cứu sinh tập trung diễn giải sự hỗn dung văn hóa Việt - Chăm qua tín ngưỡng này

mà thôi Đồng thời, luận án nhận diện về những giá trị văn hóa tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt ở Khánh Hòa đặt trong bối cảnh phát triển kinh tế, văn hóa - xã hội ở địa phương hiện nay

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án

2.1 Mục đích nghiên cứu: Thông qua việc làm rõ thực trạng,

đặc trưng tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt ở Khánh Hòa, luận

án tập trung diễn giải sự tiếp biến văn hóa Việt - Chăm và nhận diện những giá trị của tín ngưỡng này trong bối cảnh kinh tế, văn hóa - xã hội của địa phương hiện nay

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu: Khái quát tình hình nghiên cứu về

tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt nói chung và tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt ở Khánh Hòa nói riêng; Chỉ ra cơ sở lý luận cho việc nghiên cứu của luận án; Phác dựng bức tranh khái quát

về thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt ở Khánh Hòa; Diễn giải quá trình tiếp biến văn hóa trong tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt ở Khánh Hòa và những vấn đề đặt ra từ đó

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án

3.1 Đối tượng nghiên cứu: Luận án nghiên cứu những biểu

hiện đa dạng trong thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt

ở Khánh Hòa, từ điện thần đến nghi lễ, lễ hội, truyền thuyết, tên gọi, từ người thực hành nghi lễ cho đến bối cảnh chính trị, kinh tế, văn hóa và xã hội liên quan

3.2 Phạm vi nghiên cứu: Luận án tập trung nghiên cứu tín

ngưỡng thờ Mẫu của người Việt trong không gian văn hóa Khánh Hòa Bên cạnh đó, chúng tôi còn khảo sát điện thần, thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt ở Bắc bộ và Bắc Trung bộ Việc khảo sát và tham dự này giúp chúng tôi có cái nhìn đa chiều trong

so sánh với tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt ở Khánh Hòa

3.3.Về thời gian: Luận án tập trung nghiên cứu tín ngưỡng thờ

Mẫu của người Việt ở Khánh Hòa từ năm 1990 đến nay Bởi vì sau khi Nhà nước thực hiện chủ trương Đổi mới năm 1986, xã hội Việt Nam có nhiều chuyển biến mạnh mẽ trên hai phương diện kinh tế và văn hóa

4 Phương pháp nghiên cứu của luận án

Đề tài tiếp cận từ góc độ liên ngành, ứng dụng kết quả và phương pháp nghiên cứu của nhiều ngành khoa học xã hội và nhân văn khác, đặc biệt là các phương pháp nghiên cứu định tính trong nhân học/dân tộc học như mô tả, quan sát tham dự và phỏng vấn sâu

5 Đóng góp mới về khoa học của luận án

Luận án khái quát được diện mạo tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt ở Khánh Hòa, từ đó nhìn ra quá trình tiếp biến văn hóa trong tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt ở Khánh Hòa Luận án góp phần bổ sung nguồn tư liệu cập nhật và chân thực về tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt ở Khánh Hòa

6 Ý nghĩa lý luận và ý nghĩa thực tiễn của luận án

6.1.Về mặt lý luận: Luận án góp phần làm sáng tỏ hơn về

hướng tiếp cận văn hóa học trong nghiên cứu tín ngưỡng thờ Mẫu Việt Nam; Chỉ ra các chiều cạnh văn hóa của thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu ở Khánh Hòa; Khẳng định tiếp biến văn hóa là một đặc trưng quan trọng trong tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt ở Khánh Hòa; Qua đó, bàn luận về những giá trị văn hóa thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu trong xã hội Việt Nam đương đại

6.2.Về mặt thực tiễn: Luận án đóng góp thêm nguồn tư liệu

tham khảo trong nghiên cứu, giảng dạy về tín ngưỡng và văn hóa

ở nước ta Đồng thời, luận án cung cấp thêm cơ sở khoa học cho những nhà quản lý trong hoạch định chiến lược phát triển kinh tế -

xã hội trên cơ sở nguồn lực quan trọng của văn hóa

7 Cấu trúc của luận án

Ngoài mở đầu, nội dung, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, danh mục bài báo và phụ lục, luận án được cấu trúc gồm 4 chương:

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý luận Chương 2: Vùng đất, con người, lịch sử và văn hóa Khánh Hòa Chương 3: Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu

Chương 4: Tiếp biến văn hóa và giá trị tín ngưỡng thờ Mẫu

CHƯƠNG 1

TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu

1.1.1 Tình hình nghiên cứu thờ Mẫu ở Việt Nam nói chung

Từ lâu, nghiên cứu về tín ngưỡng thờ Mẫu ở Việt Nam là một chủ đề khoa học thú vị đã được nhiều học giả quan tâm diễn giải

như Các Nữ thần Việt Nam của Đỗ Thị Hảo và Mai Thị Ngọc Chúc (1984), Hát văn do Ngô Đức Thịnh chủ biên (1992), Đạo Mẫu ở Việt Nam do Ngô Đức Thịnh chủ biên (1996), Văn hóa Việt Nam, tìm tòi và suy ngẫm của Trần Quốc Vượng (2000), Một con đường tiếp cận lịch sử của Trần Lâm Biền (2000), Tín ngưỡng thờ Mẫu ở miền Trung Việt Nam do Nguyễn Hữu Thông chủ biên (2001), Đạo Mẫu và các hình thức Shaman trong các tộc người ở Việt Nam và châu Á do Ngô Đức Thịnh chủ biên (2004), Đạo Mẫu và vấn đề trao quyền lực và cách thức sử dụng quyền lực của người phụ nữ Việt Nam của Vũ Thị Tú Anh (2013), Văn hóa thờ Nữ thần - Mẫu ở Việt Nam và Châu Á bản sắc và giá trị

do Ngô Đức Thịnh chủ biên (2013), Tín ngưỡng thờ Mẫu ở Nam

bộ, bản sắc và giá trị do Ngô Đức Thịnh, Võ Văn Sen, Nguyễn

Văn Lên đồng chủ biên (2014)… Đây là những công trình và bài viết tiếp cận đa chiều về tín ngưỡng thờ Mẫu ở Việt Nam như truyền thuyết, điện thần, nghi lễ, lễ hội, diễn xướng dân gian Bên cạnh đó, những công trình nghiên cứu sâu vào một khía cạnh của tín ngưỡng thờ Mẫu Việt Nam như âm nhạc, trang phục,

ẩm thực, đồ mã… Chẳng hạn, Lên đồng hành trình của thần linh

và thân phận của Ngô Đức Thịnh (2010), Đạo Mẫu nhìn từ bản sắc văn hóa Việt Nam của Đặng Văn Bài và Nguyễn Thị Thu Trang (2012), Lên đồng và hành trình nhận dạng di sản của Lê

Thị Minh Lý (2013), Các hình thức diễn xướng chầu văn ở Nam Định của Trần Hải Minh (2014)

Như vậy, những công trình chuyên khảo tiêu biểu của các tác giả trên vừa khái quát, vừa nghiên cứu cụ thể về tín ngưỡng thờ Mẫu ở Việt Nam, qua đó khẳng định, tín ngưỡng thờ Mẫu ở Việt Nam có nguồn gốc bản địa, hình thành, phát triển qua nhiều thời

kỳ khác nhau, biến đổi, phổ biến khắp từ đồng bằng đến đô thị và miền núi Tín ngưỡng thờ Mẫu ở Việt Nam không phải là một hình thức tín ngưỡng, tôn giáo đơn nhất, mà là một hệ thống tổng hợp nhiều tín ngưỡng, tôn giáo khác nhau như Đạo giáo, Phật giáo, Nho giáo và Bàlamôn giáo Đây là những nguồn tư liệu quý giá cho tác giả luận án kế thừa và phát triển trong quá trình triển khai đề tài của mình

1.1.2 Nghiên cứu tiếp biến văn hóa qua tín ngưỡng thờ Mẫu

Diễn giải về tiếp cận tiếp biến văn hóa qua tín ngưỡng thờ Mẫu

ở Việt Nam đã được nhiều tác giả bàn luận trong những bài viết

riêng, hoặc một phần trong các công trình như Văn hóa Chăm của Phan Xuân Biên, Phan An và Phan Văn Dốp (1991), Văn hóa dân gian Việt Nam trong bối cảnh văn hoá Đông Nam Á của Đinh Gia Khánh (1993), Theo dòng lịch sử của Trần Quốc Vượng (1996), Văn hóa Việt Nam tìm tòi và suy ngẫm của Trần Quốc Vượng (2000), Trong cõi của Trần Quốc Vượng (2014), Tháp Bà Thiên Y

A Na, hành trình của một Nữ thần của Ngô Văn Doanh (2009), Tiếp cận một số vấn đề văn hóa Champa của Sakaya (2013), Thần, người và đất Việt của Tạ Chí Đại Trường (2014), Giao lưu tín ngưỡng Việt - Chăm trong lịch sử của Trần Dũng (2014), Sự dung hợp đa văn hóa, giá trị và ảnh hưởng của tín ngưỡng thờ

Mẫu ở Nam bộ của Bạch Thanh Sang (2014), Tín ngưỡng Tứ phủ: Lên đồng và trị liệu của Nguyễn Thị Hiền (2016)

Như vậy, ở khía cạnh tiếp biến văn hóa thông qua tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt đã được nhiều tác giả, nhà khoa học diễn giải trong nhiều công trình và bài viết khác nhau Song từ mỗi góc

độ tiếp cận, các tác giả đã nêu những biểu hiện của sự tiếp biến văn hóa trong tín ngưỡng thờ Mẫu theo những phương diện khác nhau như truyền thuyết, tín ngưỡng, tôn giáo, điện thần, tên gọi, nghi lễ, lễ hội, thời gian và không gian Tuy nhiên, các góc độ tiếp cận trên mang tính rời rạc, chưa mang tính hệ thống, chưa đi sâu vào trường hợp cụ thể về hiện tượng văn hóa này Nhưng, đây là nguồn tư liệu khoa học cần thiết, có giá trị cho tác giả luận án kế thừa trong quá trình nghiên cứu, diễn giải về tiếp biến văn hóa thông qua tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt ở Khánh Hòa

1.2.3 Tình hình nghiên cứu tín ngưỡng thờ Mẫu ở Khánh Hòa

Từ lâu, tín ngưỡng thờ Mẫu ở Khánh Hòa là chủ đề được những nhà nghiên cứu địa phương quan tâm từ nhiều góc độ như tín ngưỡng, lễ hội, quản lý văn hóa, du lịch, khảo cổ học, văn học,

văn hóa dân gian như Xứ trầm hương của Quách Tấn (1970), Lễ hội tháp Bà Nha Trang của Lê Đình Chi (1998), Văn hóa phi vật thể Khánh Hòa do Nguyễn Văn Khánh chủ biên (1999), Những tục thờ và lễ hội tiêu biểu của Khánh Hòa của Nhiều tác giả (2005), Nghệ thuật múa bóng xưa và nay ở Khánh Hòa của Nguyễn Tứ Hải (2004), Tìm hiểu giá trị lịch sử và văn hóa Khánh Hòa của Nguyễn Công Bằng (2007), Văn hóa tín ngưỡng thờ Mẫu

ở Khánh Hòa của Nguyễn Văn Bốn (2010), Thăng trầm Po Nagar Nha Trang của Nguyễn Lục Gia (2011), Di tích thờ Mẫu ở Khánh

Hòa của Nhiều tác giả (2014), Văn hóa dân gian Khánh Hòa của

Nhiều tác giả (2014)

Tóm lại, những công trình và bài viết của các tác giả ở địa phương thường tập trung nghiên cứu tín ngưỡng thờ Thiên Y Thánh Mẫu trên các phương diện như điện thần, nghi lễ, lễ hội, diễn xướng tâm linh, văn học dân gian Đồng thời, các công trình

và những bài viết đã khẳng định giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể của tín ngưỡng này Đây là nguồn tư liệu quý và quan trọng cho nghiên cứu sinh kế thừa, phát triển trong diễn giải về tiếp biến văn hóa qua tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt ở Khánh Hòa Qua tổng quan tài liệu liên quan đến vấn của đề tài luận án, người thực hiện đặt ra câu hỏi nghiên cứu chính là: Tiếp biến văn hóa Việt - Chăm trong tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt ở Khánh Hòa được biểu hiện như thế nào? Đồng thời bàn luận xem tín ngưỡng này có giá trị gì trong bối cảnh phát triển kinh tế và văn hóa ở Khánh Hòa hiện nay

1.2 Cơ sở lý luận

1.2.1 Lý thuyết vùng văn hóa

Tác giả Ngô Đức Thịnh đã viết: “Vùng văn hóa là một vùng lãnh thổ có những tương đồng về mặt hoàn cảnh tự nhiên, dân cư sinh sống ở đó từ lâu đã có những mối quan hệ nguồn gốc và lịch

sử, có những tương đồng về trình độ phát triển kinh tế - xã hội, giữa họ đã diễn ra những giao lưu, ảnh hưởng văn hóa qua lại, nên trong vùng đã hình thành những đặc trưng chung, thể hiện trong sinh hoạt văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần của cư dân, có thể phân biệt với vùng văn hóa khác” [7, tr 64]

1.2.2 Tiếp biến văn hóa

Từ điển Nhân học của Thomas Barfield giải thích: “Tiếp biến văn hóa là quá trình biến đổi văn hóa diễn ra do sự tiếp xúc của hai hệ thống văn hóa riêng rẽ mà kết quả là làm cho chúng ngày

càng trở nên giống nhau hơn Tiếp biến này bao gồm quá trình khuếch tán, thích nghi mang tính ứng phó, các loại hình tổ chức

xã hội và văn hóa khác nhau sau khi tiếp xúc và quá trình phân giải văn hóa Hàng loạt các điều chỉnh phát sinh (tự trị, đồng hóa, hỗn dung văn hóa) nhờ đó hai nền văn hóa có thể trao đổi đủ các yếu tố để sau đó tạo ra một văn hóa riêng” [160, tr.1]

1.2.3 Văn hóa tín ngưỡng

Tác giả Ngô Đức Thịnh và cộng sự viết: “Đó là một bộ phận của đời sống văn hóa tinh thần con người mà ở đó con người cảm nhận được sự tồn tại của các vật thể, lực lượng siêu nhiên, chi phối, khống chế, nằm ngoài giới hạn hiểu biết của con người là chất kết dính, tập hợp con người thành một cộng đồng và phân định với cộng đồng khác ” [126, tr 10]

1.2.4 Văn hóa tín ngưỡng thờ Mẫu

Tác giả Ngô Đức Thịnh viết: “Từ nhân lõi tôn giáo tín ngưỡng này, đạo Mẫu đã sản sinh và tích hợp nhiều yếu tố, giá trị văn hóa: văn học, diễn xướng (âm nhạc, múa, hay chầu văn, sân khấu), kiến trúc và nghệ thuật trang trí, lễ hội và sinh hoạt văn hóa cộng đồng gắn với đạo Mẫu…” [126, tr 564]

Tiểu kết chương 1

Việc tổng quan tài liệu giúp người viết có được cái nhìn khái quát về tình hình nghiên cứu tín ngưỡng thờ Mẫu ở Việt Nam nói chung và Khánh Hòa nói riêng Việc làm này mang lại cho tác giả luận án nhiều kiến thức bổ ích về lý luận và thực tiễn của tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt cũng như các tộc người khác ở Việt Nam

Từ lịch sử vấn đề nghiên cứu mà luận án cho thấy, đây là một nghiên cứu mới không trùng lặp với các công trình đi trước và xác

định rõ câu hỏi nghiên cứu chính là diễn giải sự tiếp biến văn hóa Việt - Chăm qua tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt ở Khánh Hòa Đồng thời giúp tác giả luận án kế thừa những cơ sở khoa học trong quá trình diễn giải về tiếp biến văn hóa trong tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt ở Khánh Hòa Trong chương này, nghiên cứu sinh lựa chọn và sử dụng cơ sở lý luận sau để giải quyết các vấn

đề nghiên cứu, đó là vùng văn hóa, tiếp biến văn hóa, văn hóa tín ngưỡng, văn hóa tín ngưỡng thờ Mẫu

CHƯƠNG 2

VÙNG ĐẤT, CON NGƯỜI, LỊCH SỬ VÀ VĂN HÓA KHÁNH HÕA

2.1 Không gian địa lý

Khánh Hòa là một tỉnh duyên hải Nam Trung bộ của nước ta, phía bắc giáp tỉnh Phú Yên, phía nam giáp tỉnh Ninh Thuận, phía tây giáp tỉnh Đắk Lắk, Lâm Đồng và phía đông giáp biển Đông Khánh Hòa có hình dạng thon ở hai đầu và phình ra ở giữa, ba

mặt là núi và phía đông giáp biển

2.2 Cộng cư tộc người và sinh kế

Từ lâu, Khánh Hòa là vùng đất có nhiều tộc người cùng chung sống và đa sinh kế Họ là những chủ thể trong sáng tạo, trao truyền các giá trị văn hóa vật chất và tinh thần cho vùng đất này

2.3 Lược sử vùng đất

Khánh Hòa có lịch sử hình thành và phát triển lâu đời, trải qua nhiều giai đoạn lịch sử khác nhau, dấu ấn lịch sử và văn hóa còn lưu lại khá đậm nét từ thời tiền sử, sơ sử, Chămpa, chúa Nguyễn, triều Tây Sơn, nhà Nguyễn, đến giai đoạn chống Pháp, chống Mỹ

và từ năm 1975 đến nay

2.4 Tiếp biến văn hóa Việt - Chăm trong lịch sử