Trong ngành giáo dục hiện nay đang thực hiện đổi mới phơng pháp dạy học theo hớng tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh trong hoạt động học tập, đòi hỏi ngời giáo viên phải nắm chắc
Trang 1-Sở giáo dục và đào tạo tỉnh bắc kạn
phòng giáo dục huyện Na rì
trờng PTCS Hữu Thác
-Sáng kiến kinh nghiệm
"một số kinh nghiệm về phơng pháp giảng dạy
môn địa lý ở trờng PTCS"
Ngời viết: Nông Văn Huyên
Đơn vị công tác: Trờng PTCS Hữu Thác
Huyện Na Rì - Tỉnh Bắc Kạn
Năm học 2008 - 2009
Mục lục
Trang
Trang 2A Đặt vấn đề………2
B Tình hình chung về việc giảng dạy địa lý 6 trong trờng PTCS 1 Thuận lợi……… 3
2 Khó khăn……… …… .3
C Những phơng pháp mới trong dạy học Địa lý 6 1 Phơng pháp kích thích t duy……… … 4
2 Phơng pháp thảo luận nhóm……… 6
3 Phơng pháp giải quyết vấn đề……… 7
4 Phơng pháp tổ chức trò chơi trong giờ học Địa lý……… 8
D Kết luận……… … 12
Một số kinh nghiệm về phơng pháp giảng dạy môn địa lý 6 ở trờng ptcs
A Đặt vấn đề
Chúng ta đang bớc vào kỷ nguyên mới, kỷ nguyên của công nghiệp hoá, hiện
đại hoá đất nớc đòi hỏi ngành giáo dục phải nâng cao chất lợng giáo dục toàn diện Tuy nhiên ngành giáo dục vẫn còn trăn trở về phơng pháp truyền thụ kiến thức của ngời thầy cũng nh việc lĩnh hội kiến thức của ngời học cha đạt đợc kết quả nh mong muốn
Vì vậy đổi mới nội dung chơng trình sách giáo khoa mới là một trong những nhiệm vụ trọng tâm của ngành giáo dục Sự đổi mới mục tiêu và nội dung dạy học
Trang 3đòi hỏi cần phải có những đổi mới về phơng pháp dạy học Trong ngành giáo dục hiện nay đang thực hiện đổi mới phơng pháp dạy học theo hớng tích cực, chủ
động, sáng tạo của học sinh trong hoạt động học tập, đòi hỏi ngời giáo viên phải nắm chắc mục tiêu môn học, cấp học căn cứ vào mục tiêu từng bài cụ thể, căn cứ vào năng lực, trình độ nhận thức của học sinh, vào điều kiện hoàn cảnh cụ thể mà thiết kế thành hoạt động cho phù hợp và tổ chức, hớng dẫn học sinh tiến hành các hoạt động đó
Xuất phát từ quan điểm chỉ đạo trong giáo dục: Rèn luyện tính tích cực chủ
động sáng tạo, yêu cầu đổi mới phơng pháp từ thụ động sang tích cực hoạt động sáng tạo, việc học sinh tích cực hoá đòi hỏi thầy và trò phải song song đổi mới và tích cực làm việc
Qua thực tế giảng dạy môn địa lý 6 tại trờng PTCS Hữu Thác theo tôi để học sinh hiểu bài có hiệu quả và biết vận dụng vào thực tế, đòi hỏi giáo viên cần có những phơng pháp mới trong giảng dạy để phát huy tính tích cực của học sinh
Đó chính là lý do để tôi chọn sáng kiến kinh nghiệm này
B Tình hình chung về việc giảng dạyđịa lý 6 trong trờng PTCS
1 Thuận lợi:
Trong những năm gần đây các môn học nói chung và bộ môn Địa lý nói riêng đều đợc sự quan tâm chỉ đạo của Phòng Giáo dục - Đào tạo về nhiều mặt Cơ sở vật chất, phơng tiện dạy học bộ môn ngày càng đợc tăng cờng nh: Bản
đồ treo tờng, lợc đồ, bảng biểu, mô hình, tranh ảnh, các bài tập thực hành…
2 Khó khăn:
Một số trờng nh ở vùng sâu, vùng xa nói chung và trờng PTCS Hữu Thác nói riêng cơ sở vật chất còn thiếu thốn, đối tợng học sinh cha đồng đều Các em học sinh vừa mới làm quen môn địa lý 6 trong trờng PTCS, mới có những nhận thức mới về Trái đất và các thành phần tự nhiên của trái đất Chính vì vậy mà việc sử dụng các phơng pháp trong giảng dạy địa lý còn nhiều hạn chế
Trang 4C Những phơng pháp mới trong dạy học địa lý 6
Các phơng pháp và hình thức dạy học địa lý rất phong phú và đa dạng, đòi hỏi giáo viên cần biết sử dụng sáng tạo các phơng pháp dạy học truyền thống (diễn giảng, đàm thoại, trực quan, kể truyện…) và vận dụng linh hoạt các phơng pháp hiện đại nh thảo luận, đóng vai, tổ chức trò chơi, giải quyết vấn đề… Sử dụng nhiều hình thức dạy học cá nhân, học theo nhóm, theo lớp, hình thức dạy học trong lớp, ngoài lớp, ngoài trờng…
Dạy học địa lý phải gắn liền với đời sống thực tiễn, giáo viên phải hớng dẫn học sinh liên hệ bài học thực tế đến đời sống, đạo đức và pháp luật Làm cho các
em yêu thiên nhiên, yêu cuộc sống lao động, tôn trọng tự nhiên và thành quả lao
động kinh tế, văn hóa Làm thế nào để học sinh sử dụng thành thạo kỹ năng quan sát, nhận xét phân tích hiện tợng tự nhiên, kinh tế xã hội, kỹ năng đọc, sử dụng bản đồ, biểu đồ… tự bổ sung kiến thức thực tế Cuối cùng học sinh có đợc kiến thức phổ thông cơ bản về trái đất - môi trờng sống của con ngời, hình thành thế giới quan khoa học và t tởng tình cảm, thái độ đúng đắn làm quen với việc vận dụng kiến thức địa lý, với môi trờng tự nhiên, xã hội xung quanh
Một số phơng pháp cụ thể trong việc phát huy tính
tích cực của học sinh trong dạy học địa lý 6
1 Ph ơng pháp kích thích t duy:
Đó là kỹ thuật dạy học của giáo viên dựa vào hiểu biết sẵn có của học sinh,
đặt ra một hệ thống câu hỏi gợi mở kích thích để học sinh liên tởng giữa điều đã biết với thực tiễn, hình thành ở các em ý tởng mỗi đề xuất cách giải quyết những
Trang 5mâu thuẫn nh giữa tự nhiên với tự nhiên - kinh tế xã hội.
Vận dụng: Qua một số câu hỏi gợi mở giáo viên nêu vấn đề cần đợc tìm hiểu trớc nhóm để học sinh suy nghĩ
- Khích lệ học sinh phát biểu và góp ý kiến
- Liệt kê tất cả các ý kiến trên bảng (Loại trừ ý kiến trùng lặp)
- Phân loại ý kiến
- Làm sáng tỏ ý kiến cha rõ và thảo luận sâu từng ý
- Tổng hợp ý kiến của học sinh và bổ sung
Chú ý: Phơng pháp kích thích t duy có thể dùng lý giải hoặc giải thích một số vấn đề song nói phải phù hợp với thực tiễn của học sinh
- ý kiến ngắn gọn, tất cả ý kiến đợc hoan nghênh, chấp nhận khéo léo, tế nhị không phê phán đúng sai của học sinh
- Cuối giờ thảo luận giáo viên nên tổng hợp lại để học sinh dễ hiểu
Ví dụ: Nh bài 20 mục 2: Ma và sự phân bố lợng ma trên trái đất
* Quan sát biểu đồ lợng ma của Thành phố Hồ Chí Minh (Hình 53 - SGK) Hãy cho biết:
+ Tháng nào có ma nhiều nhất? Lợng ma khoảng bao nhiêu mm?
+ Tháng nào có ma ít nhất? Lợng ma khoảng bao nhiêu mm?
* Quan sát bản đồ phân bố lợng ma trên thế giới (Hình 54 - SGK)
Trả lời các câu hỏi trong SGK
Giáo viên gợi mở qua một số câu hỏi xác định lợng ma nơi nhiều nhất, ít nhất, cách sử dụng bản đồ phân bố lợng ma trên thế giới, ma nhiều nhất ở khu vực nào? ma ít nhất ở khu vực nào? Việt Nam có lợng ma là bao nhiêu?
+ Kết hợp tóm tắt các ý kiến giáo viên gọi hoặc chỉ định một vài học sinh đại diện phát biểu ý kiến
+ Giáo viên tổng hợp các ý kiến và bổ sung kiến thức
a Tháng ma nhiều nhất là tháng 6 (160mm)
Tháng ma ít nhất là tháng 2 (14mm)
b Sự phân bố lợng ma trên trái đất không phân bố đều, nơi ma nhiều, nơi ma ít
2 Ph ơng pháp thảo luận nhóm:
Trang 6Là phơng pháp đã sử dụng rộng rãi nhằm giúp học sinh tham gia một cách chủ động vào quá trình học tập, học sinh có thể chia sẻ kinh nghiệm, ý kiến hay
để giải quyết một vấn đề đợc đặt ra dới dạng câu hỏi, bài tập, hay nhiệm vụ nhận thức… trong phơng pháp này học sinh giữ vai trò tích cực, chủ động tham gia thảo luận, giáo viên giữ vai trò nêu vấn đề, gợi ý kiến thức và tổng kết
- Cách vận dụng:
+ Giáo viên giới thiệu chủ đề cuộc thảo luận
+ Nêu các câu hỏi có liên quan đến chủ đề này
+ Chia học sinh thành các nhóm, giáo viên giao nhiệm vụ để các nhóm tiến hành thảo luận và ghi kết quả thảo luận ra giấy khổ lớn
+ Cần khích lệ mọi học sinh cùng tham gia đóng góp ý kiến, không nên chê bai một ý kiến nào
+ Nhóm trởng hoặc th ký ghi chép các ý kiến
+ Đại diện nhóm trình bày kết quả thảo luận của nhóm mình trớc lớp + Các nhóm khác hoặc thành viên trong lớp nêu các ý kiến khác với kết quả thảo luận của nhóm bạn (nếu có) hoặc đề xuất kết quả hợp lý hơn
+ Giáo viên tổng kết, đi sâu làm rõ các nội dung nhận thức kèm theo, uốn nắn các sai sót, sửa chữa lệch lạc, giải đáp thắc mắc, hoặc những điều cần l u
ý khi sử dụng phơng pháp này
+ Chủ đề thảo lận phải sát với nội dung bài học và sát với trình độ nhận thức của học sinh
+ Cách chia nhóm phải hết sức linh hoạt luôn thay đổi để tạo điều kiện cho mỗi học sinh đợc giao lu với tất cả học sinh trong lớp chỉ giới hạn một nhóm
cố định
+ Kết quả thảo luận nhóm phải đợc trng bày trên bảng
Ví dụ: Hoạt động theo nhóm
Bài 14: Địa hình bề mặt trái đất
Giáo viên chia nhóm để học sinh thảo luận và giao nhiệm vụ cho các nhóm
Học sinh thảo luận theo hai chủ đề
* Nhóm 1: Chủ đề 1: Quan sát hình ảnh, mô hình hoặc lát cắt hãy tìm sự giống nhau giữa bình nguyên (đồng bằng) và cao nguyên về đặc điểm bề mặt, về
Trang 7độ cao tuyệt đối, sờn, giá trị kinh tế.
Các nhóm thảo luận trong thời gian khoảng (3 phút) sau đó cử đại diện trình bày kết quả, điền nội dung vào bảng so sánh theo các cột hàng ngang, khi trình bày kết quả có thể kết hợp so sánh kết quả cùng chuẩn xác kiến thức và đánh giá kết quả của từng nhóm
3 Ph ơng pháp giải quyết vấn đề:
Là hình thức hớng dẫn học sinh phát hiện ra những vấn đề đã xem xét, phân tích những yếu tố trong tự nhiên, mối quan hệ giữa các thành phần tự nhiên, mối liên hệ kinh tế xã hội
Phơng pháp dạy học giải quyết vấn đề là phơng pháp mà trong đó giáo viên đặt ra trớc học sinh một (hay hệ thống) vấn đề nhận thức, chuyển học sinh vào tình huống có vấn đề, sau đó giáo viên phối hợp cùng học sinh (học hớng dẫn,
điều khiển học sinh) giải quyết vấn đề, đi đến những kết luận cần thiết của nội dung học tập Đây là phơng pháp đợc xem xét nhiều về mặt tính chất hoạt động của học sinh và giáo viên
Cách vận dụng:
- Nêu ra một số mâu thuẫn trong thực tế về tự nhiên
- Đặt học sinh vào hoàn cảnh phải giải quyết
Ví dụ: + Chặt, khai thác rừng ở địa phơng em gây hậu quả gì? Đối với
em cần phải làm gì để hạn chế đợc hậu quả đó?
+ Cao nguyên và đồng bằng có giá trị kinh tế gì? Vì sao? Địa phơng em thuộc dạng địa hình nào?
- Giúp học sinh hiểu đợc những nguyên nhân, hiện tợng
- Giúp học sinh nêu lên những cách giải quyết vấn đề
- Phân tích những u điểm, nhợc điểm của các giải pháp khác nhau
- Quyết định chọn giải pháp tốt nhất
* Chú ý khi sử dụng phơng pháp:
+ Vấn đề lựa chọn phải phù hợp với mục tiêu và gắn với thực tế + Phải phát huy đợc suy nghĩ sáng tạo của học sinh, cách giải quyết vấn đề phải là cách có lợi
Ví dụ: Khi dạy bài 22, mục 2: Sự phân chia bề mặt trái đất ra các đới khí hậu theo vĩ độ
Nội dung câu hỏi cần giải quyết
Trang 8Sự phân chia khí hậu trên trái đất phụ thuộc vào yếu tố nào? nhân tố nào quan trọng nhất? Vì sao?
+ Vĩ độ quan trọng nhất (phụ thuộc vào góc chiếu mặt trời ảnh h-ởng đến sự phân bố nhiệt)
+ Biển và đại dơng
+ Hoàn lu khí quyển
Dựa vào hình 58 (SGK) hãy xác định các đới khí hậu, rồi xác định các đới trên bản đồ khí hậu thế giới Sau đó cho học sinh tìm hiểu đặc điểm từng đới
=> Sự phân chia các đới khí hậu theo vĩ độ là cách phân chia đơn giản tơng ứng 5 vành đai nhiệt theo vĩ độ
4 Ph ơng pháp tổ chức trò chơi trong giờ học địa lý
- Đặc điểm:
+ Đây là phơng pháp rất có hiệu quả để thu hút sự tham gia của học sinh trong cuộc chơi các em đều bình đẳng và cố gắng hết mình
+ Đây là phơng pháp để tăng cờng hứng thú trong học tập, gây sự chú
ý, thay đổi trạng thái tâm lý mệt mỏi trong quá trình nhận thức mà nó còn là biện pháp rèn luyện kỹ năng ứng xử, giao tiếp, củng cố và phát triển khả năng tự tin của các em trong học tập và trong hoạt động xã hội
- Tác dụng:
+ Tăng cờng khả năng chú ý của học sinh
+ Nâng cao hứng thú cho ngời học, góp phần làm giảm mệt mỏi, căng thẳng trong giờ học
+ Thầy và trò dựa vào nội dung bài học sáng tạo ra trò chơi mới + Thông qua trò chơi giáo viên gợi ý cho học sinh thảo luận khai thác yêu cầu bài học
- Những điểm cần lu ý khi tổ chức trò chơi trong giờ học địa lý:
+ Nắm rõ mục đích cuộc chơi dùng để giới thiệu bài học hoặc củng
cố bài…
+ Trò chơi phải dễ tổ chức thực hiện
+ Sau cuộc chơi giáo viên làm cho học sinh đã học đợc những gì qua trò chơi
Ví dụ: Bài 5: Ký hiệu bản đồ, cách biểu hiện địa hình trên bản đồ
Trang 9- Giáo viên tổ chức cho học sinh chơi trò chơi "đối đáp"
Cách chơi: Giáo viên hoặc lớp trởng hô tên một số đối tợng địa lý, đại diện các tổ chức tham dự cuộc chơi phải trả lời nó đợc thể hiện trên bản đồ bằng loại
ký hiệu gì?
VD: + Lớp trởng hô "cảng biển" thì đại diện các tổ phải trả lời
"Ký hiệu điểm"
+ Lớp trởng hô "đờng ô tô" thì đại diện các tổ phải trả lời
"Ký hiệu đờng"…
Tổ nào trả lời trớc thì đợc điểm, kết thúc cuộc chơi tổ nào nhiều điểm hơn sẽ thắng
- Trong bài này giáo viên có thể tổ chức cho học sinh chơi trò chơi "Ai nhận biết nhanh hơn"
Cách chơi: Giáo viên hoặc lớp trởng giơ miếng bìa có thể hiện các dạng ký hiệu lên, đại diện các tổ phải nói đó là dạng ký hiệu nào?
VD: + Trên bìa có chữ Zn hay Fe… thì đại diện các tổ phải nói
"Ký hiệu chữ"
+ Trên bìa có hình , ,… thì đại diện các tổ phải nói
"Ký hiệu hình học".v.v…
Tổ nào nói trớc thì đợc điểm, kết thúc cuộc chơi tổ nào nhiều điểm hơn sẽ thắng
* Căn cứ vào ký hiệu thể hiện trên bản đồ, giáo viên chuẩn bị những tấm bìa trên đó có các ký hiệu Khi giáo viên giơ tấm bìa lên học sinh tham dự cuộc chơi phải trả lời ký hiệu đó thể hiện đối tợng nào?
VD: + Trên tấm bìa có hình học sinh phải trả lời "quặng sắt"
+ Trên tấm bìa có hình học sinh phải trả lời "than đá"
+ Trên tấm bìa có hình + học sinh phải trả lời "bệnh viện"…
Học sinh nào trả lời trớc sẽ đợc điểm Kết thúc cuộc chơi ai nhiều điểm hơn
sẽ thắng
VD: Khi học bài 8 Sự chuyển động của trái đất quanh mặt trời
ở bậc tiểu học các em đã đợc tìm hiểu qua sự chuyển động của trái đất quanh mặt trời Khi vào bài mới giáo viên có thể tổ chức trò chơi "Trái đất chuyển
động quanh Mặt trời", giáo viên mời hai học sinh thực hiện cuộc chơi
Một em đóng vai ông mặt trời
Trang 10Một em đóng vai trái đất.
Giáo viên hớng dẫn điều khiển cuộc chơi
"Hãy quan sát sự chuyển động của Trái đất quanh Mặt trời".
Yêu cầu hai em thực hiện đúng quy luật chuyển động
VD: Em đóng vai trái đất khi chuyển động phải xoay quanh mình từ phải sang trái và chuyển động đi xung quanh em đóng vai Mặt trời theo chiều kim
đồng hồ Nếu em nào thực hiện sai cho chạy lò cò xuống cuối lớp, sau đó giáo viên giới thiệu bài mới
5 Dạy học địa lý còn có nhiều phơng pháp khác đạt đợc hiệu quả cao trong học tập nh phơng pháp đóng vai, phơng pháp đề án, phơng pháp so sánh… Phơng pháp sử dụng kỹ thuật hiện đại nh sử dụng băng hình, vi tính và một số thiết bị khác Tuỳ theo nội dung từng chơng, từng bài, từng mục mà sử dụng các phơng pháp có hiệu quả
Trang 11D Kết luận
Trên đây là một phơng pháp dạy học mà tôi đã từng áp dụng và sử dụng trong các tiết dạy địa lý 6 ở trờng PTCS Hữu Thác
Tuy nhiên quá trình vận dụng nó còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố nh: cơ sở vật chất, đối tợng học sinh từng lớp và đặc điểm của mỗi học sinh Nhng mục đích cuối cùng của tôi là làm thế nào để học sinh hiểu đợc bài và biết vận dụng kiến thức đã học vào thực tế
Chính vì vậy mà bản thân tôi luôn thờng xuyên tham dự các buổi chuyên đề,
dự giờ đồng nghiệp để hình thành cho bản thân một phơng pháp soạn giảng thích hợp, phù hợp với đối tợng học sinh cùng trờng thì mỗi giờ dạy và học địa lý 6 ở tr-ờng PTCS sẽ có hiệu quả hơn Đồng thời nhằm đa chất lợng giáo dục của huyện nhà nâng cao hơn nữa
Qua sáng kiến này tôi rất mong các đồng chí đồng nghiệp đóng góp cho bản thân tôi nhiều ý kiến trong việc vận dụng các phơng pháp giảng dạy đợc tốt hơn,
có hiệu quả hơn để bản thân tôi khắc phục những mặt hạn chế trong dạy học địa
lý 6 ở trờng PTCS
Tôi xin trân trọng cảm ơn!
Hữu Thác, Ngày tháng 11 năm 2008
Ngời viết
Nông Văn Huyên