Một số kinh nghiệm dạy học văn bản chính luận, nhật dụng, khoa học và chính luận trong trường THPT

Các giải pháp để nâng cao hiệu quả giảng dạy 6 3.4 Sử dụng đa dạng các phương pháp, kĩ thuật dạy học 143.5 Sử dụng các tư liệu và các phương tiện dạy học 17 V PHỤ LỤC: Một số hình ảnh mi

1.1 Hệ thống các văn bản chính luận, nhật dụng, khoa học và chínhluận trong chương trình lớp 11 và 12 THPT 3

3 Các giải pháp để nâng cao hiệu quả giảng dạy 6

3.4 Sử dụng đa dạng các phương pháp, kĩ thuật dạy học 143.5 Sử dụng các tư liệu và các phương tiện dạy học 17

V PHỤ LỤC: Một số hình ảnh minh họa cho phần thiết kế bài giảng“Nhìn về vốn văn hóa dân tộc” của Trần Đình Hượu 21

và ngược lại Điều này đặt ra yêu cầu tăng cường tính thực hành giảm lí thuyết,

học đi đôi với hành, kiến thức gắn liền với thực tiễn

Đổi mới trong chương trình THPT hiện nay coi trọng việc biên soạn chươngtrình theo hướng tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh đã đặt ra nhữngyêu cầu cấp thiết trong việc đổi mới phương pháp dạy học Chương trình Ngữ

văn THPT được xây dựng theo tinh thần tích hợp Việc lựa chọn văn bản theo

tiêu chí kiểu văn bản, tương ứng với kiểu văn bản và thể loại văn bản Yêu cầucủa môn học, bên cạnh tính lí luận phù hợp với tâm lí lứa tuổi còn phải chú ýtính thực tiễn, cập nhật gắn với đời sống hàng ngày, có tính lâu dài trong sự quantâm chung của xã hội

Văn bản chính luận, nhật dụng, khoa học và chính luận trong trường

THPT có nội dung gần gũi, bức thiết với đời sống của cộng đồng và xã hội hiệnđại như: Độc lập dân tộc, môi trường, văn hóa, HIV/AIDS… Do vậy, các vănbản này giúp cho giáo viên dễ dàng đạt được tính thực hành, giảm lí thuyết, gắnbài học với thực tiễn Xuất phát từ thực tiễn đó tôi muốn tìm hiểu và nghiên cứusâu hơn để trang bị cho bản thân phương pháp dạy học có hiệu quả hơn

1.2 Cơ sở thực tiễn:

- Hiện nay, học sinh có xu hướng xem nhẹ các môn học xã hội, trong đó

có môn Ngữ văn Điều này khiến cho chất lượng môn học có hướng giảm sút.Học sinh không say mê, không yêu thích, không thiết tha với môn học… mànghiêng về các môn học có xu hướng thời cuộc Điều này khiến cho các thầy côgiáo nhiệt huyết với nghề phải tạo được giờ học có nhiều hứng thú, học sinhphải mong chờ đến giờ học Ngữ văn, tìm ra những khó khăn, thuận lợi để kịpthời bổ sung và rút kinh nghiệm cho bản thân

- Chương trình Ngữ văn THPT đưa vào một số văn bản mới (Chính luận,

nhật dụng, khoa học và chính luận…) chiếm tỉ lệ không nhiều song vấn đề ở chỗ

lí luận dạy học các văn bản này chưa được đặt ra Do đó, trong quá trình dạy học

sẽ gặp nhiều khó khăn Đặc biệt có ý kiến xuất phát từ chỗ: các văn bản nàykhông có chất văn hoặc không nhiều chất văn, quá trình giảng dạy biến thành líthuyết về một vấn đề có tính xã hội, luân lí, thuyết minh… và hiệu quả chưa cao

- Bản thân tôi đã trực tiếp giảng dạy chương trình Ngữ văn thay sách

trong nhiều năm, tôi nhận thấy mình và đồng nghiệp còn bộc lộ nhiều hạn chế

về phương pháp, hiểu biết về kiến thức, nhất là các loại văn bản trên Từ những

lí do trên, tôi mạnh dạn nghiên cứu đề tài: “Một số kinh nghiệm dạy học văn bản chính luận, nhật dụng, khoa học và chính luận trong trường THPT”, để

2

góp phần nâng cao hiệu quả giờ dạy học các văn bản trên và để học sinh yêuthích hơn

2 Mục đích nghiên cứu:

2.1 Mục đích

Để khắc phục hạn chế, khó khăn trong quá trình dạy văn bản chính luận,nhật dụng, khoa học và chính luận trong chương trình THPT, tôi đề xuất một sốgiải pháp nhằm nâng cao chất lượng dạy học bộ môn Từ kinh nghiệm của bảnthân trong quá trình giảng dạy góp phần tìm hiểu, nghiên cứu sâu hơn và bổsung thêm lí luận về phương pháp dạy học phục vụ cho giảng dạy trong trườngTHPT, nhất là hai khối lớp 11 và 12 các văn bản chính luận, nhật dụng, khoa học

và chính luận Đi sâu nghiên cứu tình hình học tập của học sinh đối với các văn

bản: chính luận, nhật dụng, khoa học và chính luận từ đó đề ra một số giải

pháp nâng cao chất lượng dạy học bộ môn

- Xác định cơ sở lí luận, cơ sở pháp lí, cơ sở thực tiễn của việc dạy và học

các văn bản chính luận, nhật dụng, khoa học và chính luận

- Phân tích thực trạng của giờ dạy và học các văn bản chính luận, nhậtdụng, khoa học và chính luận

- Trên cơ sở đó đề xuất một số giải pháp nhằm làm cho học sinh hứng thúkhi học các văn bản chính luận, nhật dụng, khoa học và chính luận

2.2 Thời gian, địa điểm:

- Thời gian: Bắt đầu nghiên cứu từ tháng 09 năm 2013 (Năm học

2013-2014) và hoàn thành tháng 03 năm 2016

- Địa điểm: Trường THPT Ngọc Lặc- Ngọc Lặc- Thanh Hóa

2.3 Đóng góp về mặt lí luận và thực tiễn:

- Lí luận: Kinh nghiệm của tôi góp phần tìm hiểu, nghiên cứu sâu hơn và bổ

sung thêm lí luận về phương pháp dạy học các văn bản chính luận, nhật dụng,khoa học và chính luận

- Thực tiễn: Tài liệu này góp phần cho việc tham khảo, phục vụ cho giảng

dạy trong trường THPT, nhất là hai khối lớp 11 và 12

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu:

- Đối tượng nghiên cứu là học sinh hai khối 11 và 12 Xuất phát từ đặctrưng của môn học là phản ánh đời sống bằng hình tượng nghệ thuật, người giáoviên phải giúp cho học sinh có được bản lĩnh để có thể chủ động chiếm lĩnhđược văn bản Vì vậy, giáo viên phải hướng dẫn để học sinh biết tự tìm tòi, tựkhám phá một cách hào hứng và sáng tạo

- Phạm vi nghiên cứu: Các văn bản chính luận, nhật dụng, khoa học vàchính luận trong chương trình lớp 11 và 12 THPT

4 Phương pháp nghiên cứu:

4.1 Nghiên cứu cơ sở lí luận: dựa vào mục đích, yêu cầu, nhiệm vụ của bộ

môn Ngữ văn và đối tượng học sinh trong trường THPT

4.2 Nghiên cứu cơ sở thực tiễn: qua quan sát, khảo sát, tổng kết và rút kinh nghiệm được tích lũy trong nhiều năm giảng dạy các văn bản chính luận, nhật

dụng, khoa học và chính luận Để thực hiện đề tại này tôi sử dụng các phươngpháp sau đây:

- Phương pháp quan sát: Hình thức chủ yếu của phương pháp này là dựgiờ của đồng nghiệp để từ đó phát hiện ra những ưu điểm và tồn tại trong bàidạy của đồng nghiệp

- Phương pháp so sánh: so sánh để phân loại, đối chiếu kết quả nghiên

cứu

- Bên cạnh đó tôi còn chú trọng các phương pháp như đọc tài liệu, thống

kê, thăm dò ý kiến của học sinh, trao đổi ý kiến cùng đồng nghiệp…

II NỘI DUNG

1 Cơ sở lí luận của vấn đề:

Quá trình nghiên cứu đề tài này tôi tập trung vào các sách giáo viên, sáchgiáo khoa các lớp dưới THCS và THPT Đặc biệt tôi tham khảo tài liệu dạy họcmôn Ngữ văn theo văn bản Nhìn chung, các tài liệu này mới đề cập đến phươngpháp dạy học một cách chung chung, chưa cụ thể và khó có thể áp dụng tới mọiđối tượng, mọi vùng miền khác nhau Vì vậy, tôi chọn đề tài nghiên cứu này vớimục đích lĩnh hội các quan điểm, các tư tưởng, phương pháp từ các tài liệu.Đồng thời tôi đưa ra những ý kiến, quan điểm riêng nhằm góp phần làm chongười dạy có thêm sự lựa chọn phương pháp dạy các văn bản chính luận, nhậtdụng, khoa học và chính luận phù hợp với đối tượng học sinh

1.1 Hệ thống các văn bản chính luận, nhật dụng, khoa học và chính luận trong chương trình lớp 11 và 12 THPT:

Lớp Tên văn bản

Loại văn bản

Tinh thần yêu nước, tư tưởng tiến

bộ của Phan Châu Trinh khi kêu gọigây dựng nền luân lí xã hội ở nướcta

2 Ba cống hiến vĩ đại

của Các Mác –

Ăng-ghen.

Chính luận

Tầm vóc và cống hiến quan trọngcủa Các Mác, tình cảm thương tiếc

vô hạn của Ăng-ghen đối với CácMác

12

1 Tuyên ngôn độc lập

– Hồ Chí Minh.

Chính luận

Giá trị to lớn nhiều mặt và ý nghĩa

to lớn của bản tuyên ngôn, vẻ đẹp tưtưởng và tâm hồn Hồ Chí Minh

2 Thông điệp nhân

Sự im lặng và lảng tránh trách nhiệm tham gia vào cuộc chiến đấu chống lại đại dịch HIV/AIDS

Không nên giữ thái độ phân biệt đối

xử với những người bị nhiễm HIV/AIDS

4

3 Nhìn về vốn văn

hóa dân tộc – Trần

Đình Hượu

Khoa học và chính luận

Đặc điểm của vốn văn hóa truyênthống Việt Nam

1.2 Nội dung của các văn bản chính luận, nhật dụng, khoa học và chính luận.

- Văn bản chính luận đề cập đến các vấn đề thuộc nhiều lĩnh vực khác

nhau của đời sống (Về luân lí xã hội ở nước ta; Ba cống hiến vĩ đại của Các Mác; Tuyên ngôn độc lập) với mục đích bàn bạc, trao đổi, thảo luận hay phê

phán một tư tưởng, quan điểm nhằm đạt tới một ích lợi nào đó Chính vì lẽ đó,các văn bản chính luận luôn có một khuynh hướng tư tưởng, lập trường rõ ràng;

đề cao tình cảm, tăng cường tính luận chiến và khuynh hướng công khai cho nênvăn bản chính luận gần hơn với tính chất tuyên truyền trong lời văn tuyên truyền

và hùng biện Đặc trưng của văn bản chính luận ở nội dung còn là khả năng luậnthuyết, nhằm trình bày tư tưởng và thuyết phục người đọc, người nghe bằng lậpluận và lí lẽ Điều quan trọng đó là nhằm đưa ra những ví dụ sinh động làm cơ

sở cho lập luận bằng những hình tượng minh họa, chứa đựng một nội dungmang tính phổ quát

- Văn bản nhật dụng mang nội dung gần gũi và bức thiết với cuộc sống

trước mắt của con người và cộng đồng trong xã hội hiện đại (Tuyên ngôn độc lập, Thông điệp nhân ngày thế giới phòng chống AIDS, 1.12.2003) Các văn

bản này hướng người đọc tới các vấn đề mang tính thời sự hàng ngày mà mỗi cánhân cũng như cộng đồng đều quan tâm Do đó, nó giúp người đọc hướng tớităng khả năng thực hành, áp dụng và gắn với thực tiễn đời sống

- Văn bản khoa học và chính luận mang tính cập nhật thông tin, lĩnh hộitri thức, ứng dụng vào thực tế học tập, lao động… Vì vậy, loại văn bản này đòihỏi khả năng thông báo trực tiếp nội dung thông tin, cập nhật, tính chính xác của

thông tin (Nhìn về vốn văn hóa dân tộc) Đặc biệt, văn bản khoa học và chính

luận chú trọng đến thao tác tư duy lôgic

1.3 Hình thức của các văn bản chính luận, nhật dụng, khoa học và chính luận

- Xuất phát từ đặc điểm bài học, bản thân tôi xét thấy các văn bản này đều

xuất hiện dưới dạng các luận điểm Từ đó triển khai thành các cấp độ luận điểm

lớn, nhỏ khác nhau Về đại ý các loại văn bản này có cấu tạo thành hai phần rõnét

Phần 1: thường nêu ra các tiền đề chung có tác dụng chỉ ra thực trạng, thực

tế hiện tại của vấn đề (thực trạng xã hội hay thực trạng tên nạn xã hội, nhữngcống hiến và đóng góp, vấn đề độc lập dân tộc, đặc điểm vốn văn hóa…)

Phần 2: nêu ra tư tưởng hay hướng tới tiến bộ của ngày mai, tấm lòng của

người viết đối với những đóng góp về tiến bộ khoa học xã hội, thực tế về mặtlịch sử, ví dụ chứng minh, phương hướng giải quyết, liên hệ thực tế với bản thânđối với dân tộc hay xã hội…

- Lập luận của các văn bản trên đều dựa trên lập trường và lợi ích chungcủa đất nước, dân tộc và cộng đồng Đặt lợi ích tập thể lên trên hết, các văn bảntrên đều hướng tới việc đưa ra một bố cục hết sức rõ ràng, mạch lạc và chặt chẽ.Như vậy, bố cục về mặt hình thức của các văn bản này hướng tới cái chung, cáicộng đồng sau đó hướng tới cách giải quyết, khắc phục và vận dụng vào thực tếđời sống xã hội.

- Với những đặc điểm về nội dung và hình thức trên, có thể nói các vănbản này hướng đến số đông người đọc, nhất là học sinh ngày nay Rào cản đốivới họ không chỉ ở ngôn ngữ khô khan mang tính chính trị hay thời sự mà còn làkhoảng cách văn hóa giữa quá khứ và hiện tại, nhất là những khó khăn trongviệc tìm kiếm những tư liệu tham khảo… dẫn đến việc dạy và học rất khó khăn

2 Thực trạng của vấn đề:

Trong quá giảng dạy và khảo sát kĩ lưỡng các văn bản này, tôi thấy có mộtthực trạng khách quan trong quá trình tổ chức hoạt động của giáo viên cho họcsinh tiếp nhận kiến thức và kĩ năng chủ yếu dựa trên hai hình thức hoạt động cơbản là hoạt động độc lập và hoạt động tập thể Tuy nhiên, cả hai hoạt động trênkết quả thu được đều không cao, không chắc chắn, thiếu rõ ràng, nhất là khảnăng ghi nhớ rất yếu Theo kinh nghiệm của bản thân tôi xét thấy có các nguyênnhân sau đây:

2.1 Về phía văn bản:

Các văn bản này đều viết dưới dạng các luận điểm, mang tính chính trị

-thời sự và xã hội cao Ngôn ngữ thường khô khan, ít cảm xúc, mang tính líthuyết, ít dùng các biện pháp nghệ thuật Đặc biệt các văn bản này viết dướidạng nghị luận, ít biểu cảm, khó thuộc, khó nhớ, dẫn đến học sinh ngại học

- Các yếu tố của đời sống được phản ánh trong các văn bản này thườngxuất phát từ bối cảnh xã hội từ thế kỉ trước, xa lạ với học sinh dẫn đến làm chohọc sinh khó cảm nhận về giá trị nội dung tư tưởng

- Tư tưởng, tình cảm, suy nghĩ của con người trong các văn bản này khácnhiều so với học sinh ngày nay

2.2 Về phía giáo viên:

- Coi các văn bản này như một thể loại cụ thể không giống như truyện,kí… Trong quá trình khai thác, bình giá ở các phương diện nội dung mà chưachú trọng đến các vấn đề xã hội đặt ra trong văn bản gần gũi với học sinh

- Quá nhấn mạnh đến kiến thức trong văn bản mà ít chú trọng đến liên hệthực tế, nên khai thác cơ bản còn chưa đầy đủ

- Chưa vận dụng linh hoạt các phương pháp dạy học cũng như các biệnpháp tổ chức giờ dạy nhằm tạo hứng thú cho học sinh

- Phương tiện dạy học mới hoặc chưa sử dụng tốt công nghệ thông tintrong dạy học: băng hình, các đoạn phim, tranh ảnh…

- Hệ quả: Cấu trúc bài giảng thiếu hợp lí; Tổ chức các hoạt động dạy họcchưa khoa học; Giờ dạy tẻ nhạt không thực sự hứng thú, không thu hút sự chú ýcủa học sinh; giao nhiệm vụ cho học sinh chưa rõ ràng, chưa cụ thể, chưa hấp

6

dẫn khiến học sinh chưa tập trung khám phá, tìm tòi và sáng tạo; Thời gianhướng dẫn, tìm tòi, tổ chức chưa đủ, còn bị xem nhẹ…

2.3 Về phía học sinh:

- Các văn bản này là các văn bản viết về các vấn đề chính trị - xã hội, thờilượng dành cho giờ học hạn chế nên trở ngại cho việc tạo hứng thú học tập ởhọc sinh

- Khả năng tự lập để phát hiện vấn đề còn hạn chế, ỷ lại cho giáo viên tìmhiểu khám phá kiến thức Đặc biệt là học sinh ở các trường miền núi

- Tinh thần và thái độ của học sinh chưa cao, thường chú trọng về cácmôn học thuộc khối tự nhiên

2.4 Tổng hợp số liệu qua quan sát, khảo sát:

Năng lực cảm thụ

Các văn bản

Năm học 2013- 2014(Đơn vị %)

Năm học 2014- 2015(Đơn vị %)

Năm học 2015- 2016(Đơn vị %)Tốt - Khá 31/188 = 16,49 17/95 = 17,89 25/103 = 24,27Trung bình 110/188 = 58,51 52/95 = 54,74 60/103 = 58,25Yếu 47/188 = 25 26/95 = 27,37 18/103 =17,47

2.5 Đánh giá thực trạng:

- Các văn bản chính luận, nhật dụng, khoa học và chính luận đưa vàogiảng dạy với số lượng không nhiều nhưng rất mới; Giáo viên ít có kinh nghiệm,thường lúng túng về phương pháp

- Giáo viên chưa có nhiều kĩ năng sử dụng máy chiếu, trang thiết bị, các

tư liệu nên công việc mở rộng kiến thức bằng phim ảnh, tài liệu còn rất hạn chế

- Giáo viên chưa xác định đúng mục tiêu đặc thù của bài học đối với từngloại văn bản

- Giáo viên chưa có đủ tài liệu, chưa có ý thức sưu tầm tư liệu liên quan

để bổ sung cho bài học thêm phong phú

- Học sinh khi học các văn bản này phần nhiều là mơ hồ, lười học, lườisuy nghĩ

3 Các giải pháp để nâng cao hiệu quả giảng dạy các văn bản trên

Xuất phát từ thực trạng đó, làm thế nào để học sinh tích cực học tập, tìmhiểu bài một cách chủ động và sáng tạo và có hứng thú khi học các văn bảnchính luận, nhật dụng, khoa học và chính luận luôn được tôi trăn trở Qua thờigian nghiên cứu, tìm tòi và thử nghiệm, tôi rút ra một số kinh nghiệm giảng dạy

và mạnh dạn đề xuất một số giải pháp, biện pháp nhằm nâng cao chất lượng giờdạy như sau:

3.1 Xác định kiểu loại văn bản:

Việc nghiên cứu văn bản, thiết kế bài học nhất thiết phải suy xét trước đặcđiểm của bài học, kiểu loại, đặc trựng của văn bản

- Công việc đầu tiên khi chuẩn bị bài giảng, giáo viên cần xem xét vănbản thuộc kiểu nào?

- Tiến hành suy nghĩ xem tiến hành nó như thế nào cho hiệu quả hơn, hợp

lí hơn?

- Chúng ta có thể tiến hành theo những cách thức sau:

+ Học sinh đọc văn bản; xác định kiểu loại; đặc trưng của văn bản

+ Giáo viên chốt lại: kiểu loại, đặc trưng và nêu các vấn đề gợi mở để họcsinh tìm hiểu

3.2 Xác định mục tiêu cần đạt của văn bản:

Tập trung nhấn mạnh vào hai khía cạnh: Trang bị kiến thức và trau dồi tư tưởng, bồi dưỡng tình cảm và thái độ cho học sinh Điều này có nghĩa là qua

văn bản, cung cấp và mở rộng hiểu biết cho học sinh về các vấn đề gần gũi, có ýnghĩa bức thiết đối với đời sống xã hội hiện tại cũng như quá khứ và tương lai

Từ đó tăng cường ý thức công dân đối với cộng đồng của học sinh

Ví dụ 1: Văn bản “Tuyên ngôn độc lập”, mục tiêu bài học được xác định từ

văn bản chính luận như sau:

- Vận dụng kiến thức về quan điểm sáng tác và phong cách nghệ thuật của

Hồ Chí Minh để phân tích thơ văn của người

- Đọc - hiểu văn bản chính luận theo đặc trưng thể loại

3 Thái độ: Lòng yêu mến, kính phục vị “anh hùng giải phóng dân tộc Việt

Nam, danh nhân văn hóa thế giới” Bồi dưỡng lòng tự hào dân tộc và kĩ năngviết văn bản nghị luận xã hội

Ví dụ 2: Văn bản “Thông điệp nhân ngày thế giới phòng chống AIDS, 2003”, mục tiêu xác định từ văn bản nhật dụng như sau:

- Biết cách tạo lập văn bản nhật dụng

3 Thái độ: Giaó dục cách sống nghiêm túc, đúng đắn trong việc phòng

chống HIV/AIDS

3.3 Thiết kế bài giảng:

- Công việc thiết kế bài học của giáo viên là hết sức quan trọng, bởi thiết

kế sao cho khoa học, sắp xếp hợp lí các hoạt động của thầy và trò, thiết kế vàxây dựng các câu hỏi hợp lí tập trung vào trọng tâm, vừa sức tiếp thu của họcsinh Tùy thuộc vào đối tượng học sinh và kiểu loại văn bản, nhất là các loại vănbản chính luận, nhật dụng, khoa học và chính luận, giáo viên đưa ra phương

8

pháp dạy và học thích hợp, linh hoạt để đạt hiệu quả cao nhất thì không nên chỉ

áp dụng một phương pháp nào đó cho tất cả các đối tượng học sinh

- Chuẩn bị thiết kế bài giảng các văn bản chính luận, nhật dụng, khoa học và chính luận: Khi thiết kế cần thực hiện các bước sau:

+ Bước 1: Đọc nội dung kiến thức trong sách giáo khoa, sách bài tập và

các tài liệu tham khảo

+ Bước 2: Xác định mục tiêu cần đạt, hình dung đối tượng giảng dạy, sưu

tầm các tài liệu tranh, ảnh, phim tư liệu

+ Bước 3: Lập dàn ý cho hệ thống câu hỏi thảo luận, phát vấn và lời

giảng của giáo viên Cần chú ý đặt câu hỏi sao cho phù hợp với đối tượng họcsinh

+ Bước 4: Thiết kế, hình dung cách tổ chức các hoạt động dạy học, các

phương tiện dạy học

Ví dụ: khi thiết kế bài giảng “Nhìn về vốn văn hóa dân tộc” của Trần

Đình Hượu, chúng ta có thể thực hiện các bước sau đây:

2 Kĩ năng: Nâng cao kĩ năng đọc- hiểu văn bản khoa học và chính luận.

3 Thái độ, tư tưởng: Yêu quý, trân trọng tự hào về truyền thống văn hóa của

dân tộc và có ý thức xây dựng một nền văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc

B Chuẩn bị của thầy và trò:

1 Giá viên:

- Sưu tầm tranh, ảnh về những nét đặc sắc văn hóa dân tộc Việt Nam vàmột số nước trên thế giới

- Tham khảo tư liệu viết về truyền thống văn hóa dân tộc Việt Nam

- Thiết kề bài giảng

2 Học sinh: Soạn bài ở nhà, tóm tắt nội dung văn bản và trả lời các câu hỏi trong sách giáo khoa

C Nội dung bài học:

* Phương pháp lên lớp:

- Đọc - hiểu, đọc sáng tạo, nghiên cứu, gợi tìm và đặt câu hỏi nêu vấn đề

- Tích hợp với bài tóm tắt văn bản nghị luận, đọc hiểu văn bản nghị luận ởlớp 11

- Thảo luận nhóm

- Kết hợp với tranh, ảnh trực quan…

* Tư liệu tham khảo: Tranh, ảnh minh họa.

1 Ổn định tổ chức

2 Kiểm tra bài cũ: Kiểm tra quá trình chuẩn bị bài ở nhà của học sinh

3 Bài học:

Hoạt động của giáo viên và học

Hoạt động 1: Giới thiệu bài

mới, bài mới:

Hoạt động 2: Tìm hiểu chung:

* Mục tiêu: Tìm hiểu vài nét cơ

2- GV nêu câu hỏi tạo tâm thế và

định hướng cho HS trả lời

- Văn bản đề cập tới vấn đề gì?

Theo em vấn đề này cũ hay mới?

Tại sao?

- Em hiểu như thế nào về văn

hóa? Bản sắc văn hóa dân tộc?

=> HS suy nghĩ, trả lời

=> GV giới thiệu hình ảnh minh

họa và đưa ra nội dung cần nắm

bắt

3- GV nêu câu hỏi: Văn bản

thuộc thể loại nào?

- Em hãy cho biết bố cục của văn

bản?

- Hãy trình bày hệ thống các luận

điểm của văn bản?

2 Tác phẩm:

a Xuất xứ: Trích từ Phần II tiểu luận Về vấn

đề tìm đặc sắc văn hóa dân tộc (in trong cuốn Đến hiện đại từ truyền thống).

b Nội dung: Trình bày những khám phá về bản

sắc văn hóa dân tộc để xác định con đường xâydựng nền văn hóa Việt Nam hiện đại từ “vốn

văn hóa dân tộc” đúng như tên cuốn sách: Đến hiện đại từ truyền thống.

c Khái niệm văn hóa và bản sắc văn hóa dân tộc:

- Văn hóa: Những giá trị vật chất, tinh thần do

con người tạo ra trong lịch sử (Từ điển tiếngViệt thông dụng – Nguyễn Như Ý)

- Bản sắc văn hóa: Là kết tinh thành quả, tổng

hợp của quá trình sáng tạo, tiếp xúc cái vốn córiêng của dân tộc với những cái tiếp thu từ bênngoài

Bản sắc văn hóa dân tộc vừa có mặt ổn địnhvừa có mặt biến đổi

d Thể loại, bố cục của văn bản:

- Thể loại: văn bản khoa học – chính luận –

nhật dụng

- Bố cục: 3 phần.

+ Phần 1: Nêu vấn đề: Giới thuyết về khái

niệm: “vốn văn hóa dân tộc”

Nội dung: “là cái ổn định dần, tồn tại cho đến

trước thời cận – hiện đại”

+ Phần 2: Quy mô và ảnh hưởng của văn hóa

dân tộc

Nội dung: Khẳng định nền văn hóa Việt Nam

VỐN VĂN HÓA DÂN TỘC

10

ĐẶC ĐIỂM NỀN VĂN HÓA DÂN TỘC

NHÌN NHẬN

CHUNG VỀ VỐN

VĂN HÓA

TINH THẦN CHUNG VÀ CON

ĐƯỜNG HÌNH THÀNH VĂN HÓA

DÂN TỘC

không đồ sộ, không có những đặc sắc nổi bật

và những cống hiến lớn lao cho nhân loại Chỉ

ra nguyên nhân

+ Phần 3: Quan niệm sống, lối sống, khả năng

chiếm lĩnh và đồng hóa những giá trị văn hóabên ngoài của người Việt Nam

Tác giả rút ra kết luận quan trọng: Tinh thầnchung của văn hóa Việt Nam là thiết thực, linhhoạt, dung hòa

Hoạt động 3: Đọc - hiểu văn

Thao tác 2: Tìm hiểu chung về

vốn văn hóa dân tộc.

- GV đặt câu hỏi: Luận điểm thứ

nhất có những ý cơ bản nào? Em

có nhận xét gì về cách triển khai

luận điểm của tác giả?

+ HS tóm tắt nội dung, phân tích

Quốc…) để minh họa

Thao tác 3: Tìm hiểu quy mô

và ảnh hưởng của văn hóa dân

+ Kho tàng thần thoại không phong phú.

+ Tôn giáo, triết học đều không phát triển.

+ Không có ngành khoa học, kĩ thuật nào phát triển có truyền thống.

+ Rất yêu chuộng thơ ca nhưng các nhà thơ không nghĩ sự nghiepj của mình là ở thơ ca.

Nguyên nhân

- Vừa là do khuynh hướng, hứng thú,

sự ưa thích vừa là do sự hạn chế của trình đò sản xuất, của đời sống xã hội (văn hóa nông nghiệp định cư, không

có nhu cầu lưu chuyển, trao đổi, không có sự kích thích của đời sống

đô thị).

“Chúng ta không thể tự hào là nền văn hóa của chúng ta đồ sộ có những cống hiến lớn lao cho nhân loại hay có những đặc sắc nổi bật”

CẤU TRÚC TỔNG – PHÂN – HỢP

Nhận định

* GV nêu câu hỏi: Luận điểm

thứ hai có những ý cơ bản nào?

triển khai luận điểm

* GV nêu câu hỏi để HS thảo

luận nhóm: Em có đồng tình với

ý kiến của tác giả trong luận

điểm không? Hãy lí giải làm rõ

ưu, tồn tại của từng phương

Thao tác 4: Tìm hiểu tinh thần

chung và con đường hình

thành văn hóa dân tộc.

* GV nêu câu hỏi: Trong phần

kết luận, tác giả đã đưa ra kết

luận gì về văn hóa của dân tộc?

+ HS nêu tóm tắt kết luận

+ GV nêu câu hỏi thảo luận:

Theo em những đặc điểm chung

đó có những ưu điểm và hạn chế

nào? Tại sao?

* GV nêu câu hỏi mở rộng: Em

- Ít tinh thần tôn giáo, coi trọng hiện thế

- Tin có linh hồn ma quỷ nhưng về tương lai locho con cháu hơn là linh hồn của mình

- Tâm trí dân có Thần, có Bụt nhưng không códân

b Về quan niệm sống:

- Ý thức cá nhân và sở hữu không phát triểncao

- Mong ước thái bình, an cư lạc nghiệp

- Sống thanh nhàn, thong thả, có đông connhiều cháu

- Con người được ưa chuộng: hiền lành, tìnhnghĩa

- Không chuộng trí, không chuộng dũng, khôngthượng võ mà chuộng sự khôn khéo

- Đối với cái dị kỉ, cái mới không dễ hòa hợpnhưng không cự tuyệt đến cùng

c Về quan niệm thẩm mĩ:

- Cái đẹp: vừa xinh là khéo

- Màu sắc: dịu dàng, thanh nhã

- Quy mô: vừa khéo, vừa xinh, phải khoảng

d Về sinh hoạt:

- Giao tiếp, ứng xử: chuộng hợp tình, hợp lí

- Về ăn mặc: không cầu kì

2.3 Tinh thần chung và con đường hình thành văn hóa dân tộc:

a Khẳng định:

- Người Việt Nam sống có văn hóa, có nền vănhóa của riêng mình

- Tinh thần chung của văn hóa Việt Nam:

THIẾT THỰC - LINH HOẠT - DUNG HÒA

* Ưu điểm: Nhạy cảm, tinh nhanh, khôn khéo

TÔN GIÁO

QUAN NIỆM

SINH HOẠT

ĐẶC ĐIỂM VĂN HÓA DÂN TỘC VIỆT NAM

GƯƠNG MẶT VĂN HÓA VIỆT NAM

TRONG QUÁ KHỨ

12