Tạo hứng thú cho học sinh bằng phương pháp đối thoại giữa học sinh với học sinh khi dạy bài chiếc thuyền ngoài xa của nguyễn minh châu

Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo nêu rõ: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tíc

Mục lục

I MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài.

Giáo dục phổ thông nước ta đang thực hiện bước chuyển từ chương trình giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực người học, nghĩa là từ chỗ quan tâm đến người học học cái gì đến chỗ quan tâm học sinh vận dụng được cái

gì qua việc học

Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo nêu rõ: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng phát triển năng lực”

Như vậy đổi mới phương pháp dạy học và đổi mới hình thức kiểm tra đánh giá là yêu câu cần thiết Trong đó, đổi mới phương thức đánh giá là sự phối hợp của nhiều hình thức, phương pháp kiểm tra khác nhau Đổi mới kiểm tra đánh giá là tăng cường đánh giá trong giờ, ngoài giờ, chính thức và không chính thức Đánh giá qua quan sát, trao đổi – thảo luận, qua tự học, chuẩn bị bài cũ, tìm kiếm tư liệu, của học sinh Tạo sự kết hợp linh hoạt giữa kiểm tra, lượng giá, đánh giá định tính và định lượng Chú trọng hướng dẫn học sinh phát triển khả năng và thói quen tự đánh giá, đánh giá lẫn nhau Kết hợp giữa đánh giá của thầy với đánh giá của trò Có như vậy thì mới điều chỉnh được cách dạy và cách học

Trong dạy-học nói chung và dạy-học môn Ngữ Văn nói riêng, những năm gần đây, việc đổi mới kiểm tra - đánh giá nhằm đổi mới phương pháp dạy học thực sự là vấn đề thiết yếu và được quan tâm

Riêng đối với bộ môn Ngữ văn của trường THPT Thạch Thanh II, do đặc thù của môn học, việc đổi mới chủ yếu tập trung vào nội dung kiểm tra Trong những năm qua, nội dung kiểm tra bám sát chuẩn kiến thức kỹ năng Còn hình thức kiểm tra vẫn không thay đổi: kiểm tra tự luận, hoặc kết hợp trắc nghiệm và

tự luận Mặt khác, với học sinh, tính tích cực, chủ động trong học tập chưa được

phát huy Một số phương pháp dạy học, kỹ thuật dạy học mới đã áp dụng như thảo luận, động não, xem ra chưa thật hiệu quả đối với học sinh trong trường

2 Mục đích nghiên cứu.

Với thực trạng trên, trong quá trình dạy, giáo viên nên lựa chọn kết hợp vài phương pháp, kĩ thuật dạy-học khác nhau thì hiệu quả sẽ tốt hơn cho học

sinh Do vậy, tôi đưa ra một đề tài mang tính chất tham khảo Đó là “Tạo hứng

thú cho học sinh bằng phương pháp đối thoại giữa học sinh với học sinh khi dạy bài Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu” Hi vọng với phương

pháp này sẽ hạn chế được sự thụ động của học sinh trong học tập và tính chất

“độc diễn” của giáo viên trong tiết dạy Từ đó góp phần đổi mới phương pháp dạy-học theo yêu cầu đổi mới hiện nay

Đề tài này chỉ giới hạn trong giảng dạy tác phẩm văn xuôi lớp 12

3 Đối tượng nghiên cứu.

Đề tài nghiên cứu về vấn đề đổi mới phương pháp dạy học môn Ngữ văn bằng cách đối thoại giữa học sinh với học sinh ở trường THPT Thạch Thành 2

4 Phương pháp nghiên cứu.

Để thực hiện đề tài này, tôi đã tiến hành khảo sát thực trạng kiểm tra bài

cũ, bài mới của học sinh.

- Mục đích của khảo sát: để tìm hiểu các phương thức kiểm tra được áp dụng cho học sinh và đánh giá hiệu quả của phương thức đó

- Phương pháp khảo sát:

+ Khảo sát trong học sinh: với học sinh lớp 12 về phương thức kiểm tra bài cũ, bài mới ở năm lớp 11

+ Khảo sát trong giáo viên: qua 8 tiết dự giờ của các đồng nghiệp trong tổ chuyên môn năm học này

- Kết quả khảo sát: Hình thức kiểm tra bài cũ, bài mới được sử dụng trong hầu hết các tiết học là đối thoại thầy-trò: thầy hỏi, trò trả lời; số lượng học sinh được kiểm tra trung bình khoảng 2-3 học sinh Đây cũng là cách kiểm tra bài cũ truyền thống trong dạy-học lâu nay

II NỘI DUNG

1 Cơ sở lý luận

Có thể nói, trong dạy học giáo viên sáng tạo các biện pháp không ngoài mục đích phát huy tối đa tinh thần chủ động, tích cực, sáng tạo của học sinh, giúp các em tìm tòi, khám phá, đưa ra kết luận thay vì cách học thụ động, một chiều như trước đây Làm sao để trong giờ học là sự kết hợp song phương giữa vai trò chủ đạo của giáo viên trong việc định hướng học sinh học tập và vai trò chủ động của học sinh trong việc tiếp nhận kiến thức

Đối thoại trong giờ đọc hiểu văn bản văn chương là một phương thức tích cực để tổ chức cho học sinh tiếp cận, chiếm lĩnh tác phẩm; đây cũng là con đường tốt nhất để khắc phục tính áp đặt, giáo điều, sách vở trong đọc – hiểu để khám phá các giá trị nhân văn và thẩm mĩ trong tác phẩm, khám phá cái mới đích thực trong sáng tạo và tiếp nhận văn học Lối giảng văn truyền thống theo nguyên tắc “quyền uy” độc thoại đã thủ tiêu đối thoại Song đổi mới dạy học tác phẩm cũng không phải hoàn toàn độc tôn đối thoại, vì tiếp cận, chiếm lĩnh tác phẩm trong giờ đọc – hiểu văn bản văn học là đa cách thức, đa phương án

Theo TS Nguyễn Hoa Bằng – Trường Đại học Cần Thơ: “Quan niệm dạy

– học là quá trình thầy rót kiến thức vào đầu người học như người ta rót nước vào bình, là áp đặt kiến thức đối với người học, là buộc người học chấp nhận kiến thức thầy trao cho một cách thụ động, “độc thoại” một chiều, đã trở nên không còn thích hợp Cần thiết phải phải đổi mới dạy học văn học theo hướng đối thoại.”(Đổi mới phương pháp dạy học Văn ở ĐH theo hướng đối thoại.)

Còn theo TS Trương Thị Bích : “Tăng cường đối thoại là hướng tích cực

trong công cuộc đổi mới phương pháp dạy-học Văn” (Tạp chí Giáo dục số 267

– tháng 2 năm 2011)

Đối thoại là phương pháp sử dụng nói chuyện, phỏng vấn như là phương tiện để đo lường những hiểu biết đã thâu nhận và khai phá, khám phá, sáng tạo

ra những hiểu biết mới

2 Thực trạng của vấn đề

Tiêu chí hàng đầu trong việc lựa chọn cách dạy chính là cách học Tuy nhiên, cách học không chỉ do những đặc điểm của cá nhân của người học quy

định, mà còn do tính chất và đặc diểm của nội dung học tập, mục đích học tập, cũng như điều kiện học tập quy định Đồng thời, việc lựa chọn cách dạy còn phụ thuộc vào quan điểm và mục đích dạy học, cũng như trình độ và kỹ năng sử dụng các phương pháp, kỹ thuật dạy học của người thầy

Qua thực trạng dạy-học Văn ở nhà trường, tôi có một số nhận xét sau:

Thứ nhất, tính tích cực trong học tập của học sinh trong môn Ngữ văn

nhìn chung là rất thấp Ngoài một số ít học sinh học tích cực, chủ động thì phần lớn tỏ ra thụ động, chỉ nghe, lười phát biểu, trình bày Khi giáo viên đặt câu hỏi, nhiều học sinh cảm thấy áp lực và chờ đợi câu trả lời của các bạn khác

Thư hai, về phía giáo viên, rất khó để vận dụng đổi mới một phương

pháp nào đó Bởi khối lượng kiến thức cần phải truyền thụ và thời gian được quy định tương đối chặt chẽ

Thứ ba, với những tác phẩm văn xuôi ở lớp 12, dung lượng tác phẩm dài,

bắt buộc học sinh phải đọc tác phẩm ở nhà để nắm được cốt truyện và định hướng trước nội dung bài học theo phần hướng dẫn học bài Nhưng trên thực tế, học sinh rất lười đọc tác phẩm mà chuẩn bị bài một cách đối phó: sao chép từ sách tham khảo hoặc của các bạn khác

Thứ tư, xuất phát từ đặc thù của bộ môn Ngữ văn - môn học của sự khám

phá, sáng tạo, bên cạnh sự thống nhất là sự phong phú, đa dạng của tiếp nhận hình tượng văn học Nhưng rất dễ nhận thấy sự đơn điệu trong nhiều tiết học vì chỉ một hình thức thầy hỏi - trò trả lời

Như vậy, để khắc phục tình trạng nêu trên, cần thiết phải đổi mới phương pháp dạy học Nhưng đổi mới PPDH chỉ thực sự có hiệu quả nếu đổi mới cách thức kiểm tra đánh giá Đề tài này chỉ ứng dụng trong kiểm tra bài cũ, bài mới trong dạy học tác phẩm văn xuôi lớp 12 như đã nói ở trên

3 Biện pháp đã áp dụng nhằm góp phần đổi mới kiểm tra đánh giá, đổi mới phương pháp dạy-học.

Như kết quả khảo sát ở trên, quá trình truyền thụ kiến thức trong giờ học

là một chiều: thầy giảng, trò nghe-ghi; trong kiểm tra bài cũ là thầy hỏi-trò đáp

Phương pháp này trong một thời gian rất lâu đã trở thành một phương pháp cổ điển, mẫu mực

Không phải ngẫu nhiên mà phương pháp này được sử dụng phổ biến, rộng rãi như vậy Xét về tương quan tỉ lệ giữa thời gian cần thiết cho sự truyền thụ và khối lượng kiến thức cần đạt, có thể nói đây là phương pháp cho phép truyền thụ một khối lượng kiến thức tối đa trong một khoảng thời gian tối thiểu

Tuy nhiên, trong lí luận đổi mới phương pháp dạy-học thì phương pháp này chưa phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh Chính vì thế, trong giờ học trên cơ sở kế thừa phương thức kiểm tra truyền thống, tôi đã vận dụng đổi mới phương thức kiểm tra bài cũ, bài mới như sau:

- Kiểm tra theo hình thức đối thoại cặp học sinh như sau: 1 học sinh hỏi

và 1 học sinh trả lời, cứ như vậy luân phiên nhau Nếu em trả lời không trả lời được hoặc câu trả lời chưa đầy đủ thì em hỏi sẽ trả lời hoặc bổ sung theo ý mình

- Học sinh cả lớp vừa theo dõi đối thoại, vừa độc lập suy nghĩ để tìn câu trả lời

- Hình thức này có thể áp dụng đầu tiết học, trong tiết học hoặc sau mỗi tiết học (trong phần củng cố)

Để hình thức kiểm tra này đạt hiệu quả, cần có những yêu cầu sau:

- Giáo viên xác định trọng tâm của bài học cho học sinh theo chuẩn

KT-KN trong học bài cũ và kiểm tra bài mới

- Học sinh phải tích cực, chủ động trong học tập, chuẩn bị bài chu đáo

- Giáo viên nên kết hợp nhiều phương pháp, kĩ thuật dạy học khác để tiết học sinh động, đạt hiệu quả cao

Minh họa bằng bài “Chiếc thuyền ngoài xa” của Nguyễn Minh Châu, Ngữ văn

12, tuần 26, Tiết 67-68

Tiết 67-68: CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA (Nguyễn Minh Châu)

A MỨC ĐỘ CẦN ĐẠT

1 Kiến thức:

* Giúp học sinh:

- Cảm nhận được suy nghĩ của người nghệ sĩ nhiếp ảnh khi phát hiện ra mâu thuẫn éo le trong nghề nghiệp của mình ; từ đó thấu hiểu mỗi người trong cõi đời, nhất là người nghệ sĩ, không thể đơn giản và sơ lược khi nhìn nhận cuộc sống và con người

- Thấy được nghệ thuật kết cấu độc đáo, cách triển khai cốt truyện rất sáng tạo, khắc họa nhân vật khá sắc sảo của một cây bút viết truyện ngắn có bản lĩnh và tài hoa

- Kiến thức trọng tâm:

+ Những chiêm nghiệm sâu sắc của nhà văn về cuộc đời và NT: phải nhìn nhận cuộc sống và con người một cách đa diện; NT chân chính luôn gắn với cuộc đời,vì cuộc đời

+ Tình huống truyện độc đáo, mang ý nghĩa khám phá, phát hiện về đời sống Điểm nhìn NT đa chiều Lời văn giản dị mà sâu sắc, dư ba

2 Kĩ năng

- Củng cố, nâng cao kĩ năng đọc – hiểu truyện ngắn hiện đại

- Phân tích nhân vật trong tác phẩm tự sự

- Tích hợp kĩ năng sống:

+ Tự nhận thức về cách tiếp nhận và thể hiện hiện thực trong TP, về cảm hứng thế sự và tấm lòng đầy ưu tư, trăn trở của nhà văn trước cuộc sống hiện tại, qua đó rút ra bài học nhận thức về cuộc sống cá nhân

+ Tư duy sáng tạo: về cá tính sắc nét,về cách đặt vấn đề và giải quyết vấn

đề của nhà văn trong TP

3 Thái độ

- Tự hào về truyền thống đấu tranh kiên cường bất khuất của ND ta, về vẻ đẹp kiêu dũng của thiên nhiên đất nước

- Giáo dục HS biết nhìn nhận, đánh giá cuộc đời, con người một cách toàn diện và có chiều sâu

- Giáo dục HS biết thấu hiểu rằng: mỗi người trong cuộc đời, nhất là người nghệ sĩ, không hề đơn giản, sơ lược khi nhìn nhận cuộc sống và con người

B PHƯƠNG TIỆN, PHƯƠNG PHÁP

- SGK, SGV, Sách tham khảo

- Đối thoại trong học sinh, nêu vấn đề, thảo luận, thuyết giảng

C TIẾN TRÌNH DẠY HỌC

1 Ổn định: Kiểm tra sĩ số

2 Kiểm tra bài cũ: 2 học sinh (1 cặp đối thoại)

Nội dung đối thoại ghi lại như sau:

- Bạn hãy cho biết những nhân vật nào xuất hiện trong truyện ngắn “Chiếc thuyền ngoài xa”? Người đàn bà, người chồng, thằng bé Phác, chánh án Đẩu, nhiếp ảnh Phùng

- Nhân vật chính là ai? Người đàn bà hàng chài

- Nêu những chi tiết chính trong tác phẩm liên quan đến nhân vật này? Cực khổ, cam chịu, đông con, bị đánh đập, thương chồng con, không muốn bỏ chồng,

- Vì sao bà không muốn bỏ chồng? Vì bà không nuôi nổi một đàn con,

- Theo bạn, qua tác phẩm, nhà văn muốn gửi gắm thông điệp gì? Lên án nạn bạo lực gia đình,

1 Bài mới:

* Giới thiệu bài mới:

“Nguyễn Minh Châu thuộc trong số những nhà văn mở đường tinh anh và

tài năng nhất của văn học ta hiện nay” (Nguyên Ngọc) Sự tinh anh và tài năng

ấy thể hiện trước hết ở quá trình đổi mới tư duy nghệ thuật Trong VHCM trước

1975, thước đo giá trị chủ yếu của nhân cách là sự cống hiến, hi sinh cho CM

Sau năm 1975, văn chương trở về với thời kì đổi mới đã đi sâu khám phá sự thật đời sống ở bình diện đạo đức thế sự Khi làm cho người đọc ý thức về sự thật, có khả năng nhìn thẳng vào sự thật, phát hiện nhiều mối quan hệ xã hội phức tạp chằng chịt, thì văn chương đã ít nhiều đáp ứng được cái nhu cầu nhìn nhận và hoàn thiện nhiều mặt của nhân cách con người Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu sẽ giúp chúng ta hiểu rõ hơn hướng phát hiện đời sống và con người mới mẻ ấy

* D¹y bµi míi:

Hướng dẫn tìm

hiểu chung

- Dựa vào phần

tiểu dẫn, hãy nêu

những nét chính

về nhà văn

NMC?

- Nguyễn Minh Châu (1930-1989), quê ở làng Thơi, xã Quỳnh Hải (nay là xã Sơn Hải), huyện Quỳnh Lưu, tỉnh

Nghệ An Ông “thuộc trong

số những nhà văn mở đường tinh anh và tài năng nhất của văn học ta hiện nay"

- Sau 1975, khi văn chương chuyển hướng khám phá trở

về với đời thường, Nguyễn Minh Châu là một trong số những nhà văn đầu tiên của thời kì đổi mới đã đi sâu khám phá sự thật đời sống ở bình diện đạo đức thế sự

Tâm điểm những khám phá nghệ thụât của ông là con người trong cuộc mưu sinh, trong hành trình nhọc nhằn

I Tìm hiểu chung.

1 Tác giả.

- Nguyễn Minh Châu

(1930- 1989), quê ở làng Thơi, xã Quỳnh Hải (nay là

xã Sơn Hải), huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An

- Sau 1975, khi văn chương chuyển hướng khám phá trở

về với đời thường, Nguyễn Minh Châu là một trong số những nhà văn đầu tiên của thời kì đổi mới đã đi sâu khám phá sự thật đời sống

ở bình diện đạo đức thế sự

- Thời điểm ra

đời của tác phẩm

GV: nêu đặc

điểm của tác

phẩm

Hướng dẫn

đọc-hiểu

- GV đọc mẫu

một đoạn rồi gọi

HS đọc tiếp văn

bản

- Yêu cầu HS

xem phiếu tóm

tắt để sắp xếp lại

theo trình tự hợp

lý

- Yêu cầu HS

khái quát nội

dung từng đoạn

- Phát hiện đầu

tiên của người

nghệ sĩ nhiếp

ảnh là gì?

- Phát hiện đầu

tiên của người

kiếm tiền hạnh phúc và hoàn thiện nhân cách

- Tác phẩm chính(SGK)

HS theo dõi SGK trả lời

- Chiếc thuyền ngoài xa được viết

năm 1983 – khi cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước đó đi qua được 6 năm, đất nước trở lại với cuộc sống đời thường

- HS đọc

- Theo dõi, tìm ý chính của truyện

- Sắp xếp

- 1 HS đọc văn bản tóm tắt hoàn chỉnh

- Nêu khái quát nội dung mỗi đoạn

- Chiếc thuyền lưới vó trong sương sớm

2 Tác phẩm.

- Chiếc thuyền ngoài xa được

viết năm 1983

- Tác phẩm nằm trong xu hướng nghệ thuật chung của văn học thời kỳ đổi mới:

II Đọc-hiểu văn bản

1 Những phát hiện của người nghệ sĩ nhiếp ảnh

a Chiếc thuyền ngoài xa trong sương sớm- cảnh đắt trời cho.

- Bức tranh mực tàu

- Vẻ đẹp đơn giản, toàn bích

- Cảm xúc bối rối và trong tim

nghệ sĩ nhiếp

ảnh là chiếc

thuyền ngoài xa

Anh đã gọi phát

hiện ấy bằng cái

tên nào?

- Đứng trước

cảnh đắt trời cho

đó, người nghệ

sĩ có cảm nhận

như thế nào?

- Nhưng khi

chiếc thuyền vào

bờ, người nghệ

sĩ đã chứng kiến

cảnh tượng gi?

- Có những

nhân vật nào

xuất hiện trong

cảnh tượng bi

kịch ấy? Họ xuất

hiện như thế

nào?

- Trước cảnh

tượng ấy, người

nghệ sĩ có thái

độ như thế nào?

- Cảnh đắt trời cho

- Nêu chi tiết trong sách giáo khoa, nêu cảm nhận người nghệ sĩ

- HS lần lượt trả lời cá nhân,

bổ sung

như có cái gì bóp thắt vào, dấy lên những xúc cảm thẩm mỹ và hạnh phúc của sự khám phá, sáng tạo

b Chiếc thuyền vào bờ – bức tranh cuộc sống.

- Cảnh tượng : + Một người đàn bà xấu xí, mệt mỏi, cam chịu

+ Một gã đàn ông thô kệch, dữ dằn, độc ác xem việc đánh vợ như một cách giải tỏa uất ức, đau khổ

+ Đứa con thương mẹ đánh lại cha

- Thái độ của người nghệ sĩ : kinh ngạc, bất bình, không thể chịu được, không thể chịu được (anh vứt máy ảnh xuống đất chạy nhào tới)