PHƯƠNG PHÁP HƯỚNG DẪN HỌC SINH LỚP 12 - BAN KHTN ÔN TẬP VĂN NGHỊ LUẬN XÃ HỘI MỘT CÁCH HỨNG THÚ Thời gian trước đây, môn làm văn trong nhà trường chỉ tập trung vàonghị luận văn học, coi
Trang 1SỞ GIÁO DỤC & ĐÀO TẠO THANH HÓA
TRƯỜNG THPT NÔNG CỐNG 3
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM:
PHƯƠNG PHÁP HƯỚNG DẪN HỌC SINH
LỚP 12 - BAN KHTN ÔN TẬP VĂN NGHỊ LUẬN
THANH HÓA NĂM 2016
Trang 2MỤC LỤC
III Phương pháp hướng dẫn học sinh lớp 12 Ban KHTN ôn tập văn
Trang 3PHƯƠNG PHÁP HƯỚNG DẪN HỌC SINH LỚP 12 - BAN KHTN
ÔN TẬP VĂN NGHỊ LUẬN XÃ HỘI MỘT CÁCH HỨNG THÚ
Thời gian trước đây, môn làm văn trong nhà trường chỉ tập trung vàonghị luận văn học, coi trọng nghị luận văn học, khiến học sinh chỉ quẩn quanhvới kiến thức sách vở, sự liên hệ với thực tế đời sống ít ỏi Việc dạy và học vănphần nào đó trở nên phiến diện, máy móc, giáo điều Kiểu bài nghị luận văn học,giúp học sinh cách cảm thụ, phân tích đánh giá một áng văn, một bài thơ, nhânvật, tình tiết nghệ thuật trong tác phẩm văn chương
Những năm gần đây chương trình dạy học và thi môn văn có nhiều đổimới Văn nghị luận xã hội được đưa vào chương trình các cấp học từ THCS đếnTHPT Kiểu bài này, rèn luyện cho học sinh cách nhìn nhận, kiến giải, trình bàynhững ý kiến riêng về một vấn đề tư tưởng đạo lí hoặc một vấn đề xã hội đángquan tâm Rèn luyện cho học sinh kiểu bài nghị luận xã hội không chỉ đáp ứngcho việc làm bài kiểm tra, tham gia các kì thi mà còn cần thiết cho học sinhnhững kĩ năng bước vào đời Bởi vì, trong cuộc sống, dù làm bất cứ việc gì,trong lĩnh vực nào, mỗi người đều phải trình bày chính kiến, quan điểm của bảnthân về một vấn đề xã hội đáng quan tâm
Đối với học sinh lớp 12, đặc biệt là học sinh lớp 12 học theo Ban KHTNhọc văn, thi văn luôn là một áp lực gây căng thẳng tâm lí Thời gian ôn tậpkhông nhiều, kiến thức của các môn học thì quá lớn Vậy làm thế nào để choviệc ôn tập và thi đạt kết quả tốt? Thiết nghĩ đây là một bài toán không đơn giảncho học sinh và cũng là cho mỗi người thầy trong quá trình hướng dẫn học sinhhọc tập và ôn thi đạt hiệu quả
Trong thực tế các môn thi THPT Quốc gia, môn Ngữ văn bao giờ cũng làmột trong những môn cố định có tính bắt buộc đối với học sinh Môn học nàychiếm một lượng kiến thức tương đối lớn đòi hỏi học sinh cần phải có kế hoạchhọc tập, ôn tập chu đáo thì mới có thể đạt hiệu quả cao Để làm được điều nàybên cạnh việc nắm vững các kĩ năng làm bài đòi hỏi mỗi học sinh cần phải cóphương pháp học tập hữu hiệu thì mới có thể đạt được kết qủa tốt Tuy nhiên,vấn đề học môn Văn hiện nay không phải học sinh nào cũng làm được điều đó
Để tránh gây áp lực căng thẳng vể tâm lí và tạo được hứng thú cho học sinh
Trang 4trong quá trình học tập, vấn đề đặt ra cho mỗi người thầy là cần phải có mộtphương pháp thiết thực để hướng dẫn các em học tập đạt được hiệu quả caonhất Trong phạm vi đề tài nhỏ này, tôi chỉ đi sâu vào một vấn đề cụ thể đó là
“Phương pháp hướng dẫn học sinh lớp 12 - Ban KHTN ôn tập văn nghị luận xãhội một cách hứng thú ở Trường THPT Nông Cống 3”
II Mục đích nghiên cứu
Không tham vọng nhiều, tôi tiến hành đề tài này với mục đích cơ bản sau:Một là, giúp học sinh nắm được những kĩ năng cơ bản về kiểu bài nghịluận xã hội nhằm nâng cao hứng thú học tập và giúp các em ôn thi THPT Quốcgia đạt hiệu quả
Hai là, thông qua quá trình rèn luyện kĩ năng viết bài nghị luận xã hộigiúp học sinh nâng cao khả năng trình bày quan điểm của mình; cung cấp chocác em vốn tri thức phong phú về các vấn đề xã hội để các em nâng cao nhậnthức và kĩ năng sống, từng bước hoàn thiện nhân cách của mình
Ba là, đề tài này có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho các giáo viênNgữ văn khi dạy phần nghị luận xã hội
III Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu: Học sinh các lớp 12B1, 12B2 Trường THPTNông Cống 3, năm học 2015-2016
- Phạm vi nghiên cứu: Hướng dẫn học sinh lớp 12 Ban KHTN hứng thúhọc tập với phần Làm văn Nghị luận xã hội
IV Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp khảo sát thực tế qua các kì thi: kiểm tra định kì, thi khảosát chất lượng, thi thử THPT Quốc gia
- Phương pháp nghiên cứu qua sản phẩm: bài viết của học sinh và thống
kê kết quả điểm kiểm tra
- Khảo sát mức độ hứng thú của học sinh với Văn nghị luận xã hội
B GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
I Cơ sở lý luận
Trong thời đại khoa học kĩ thuật phát triển như vũ bão, giáo dục đóng vaitrò vô cùng quan trọng Mục tiêu giáo dục của quốc gia là đào tạo con ngườiphát triển toàn diện “vừa hồng vừa chuyên” Tổ chức khoa học giáo dục thế giớiUNESCO cũng đã đề xướng mục đích học tập là: “Học để biết, học để làm, học
để chung sống và học để khẳng định mình”
Từ năm học 2008 - 2009 Bộ Giáo dục và Đào tạo đã chính thức đưa vào
đề thi môn văn kì thi tốt nghiệp THPT và thi tuyển sinh vào các trường Đại học,Cao đẳng một câu nghị luận xã hội, chiếm 3 điểm trong tổng số đề ra Từ nămhọc 2013-2014, trong kì thi THPT Quốc gia ngoài câu nghị luận xã hội (3 điểm),
ở phần Đọc – hiểu còn có một câu hỏi nhỏ để các em học sinh bày tỏ chính kiến
Trang 5của mình về vấn đề được đặt ra trong đề bài bằng một đoạn văn ngắn (5 đến 7dòng) Kiểu bài nghị luận xã hội được đưa vào chương trình Ngữ văn ở bậctrung học là hoàn toàn phù hợp với xu hướng giáo dục hiện nay Nghị luận xãhội là phưong pháp nghị luận lấy đề tài từ các lĩnh vực xã hội, chính trị, đạo đứclàm nội dung bàn bạc nhằm làm sáng tỏ cái đúng, sai, tốt, xấu của vấn đề đượcnêu ra Từ đó đưa ra một cách hiểu thấu đáo về vấn đề nghị luận cũng như vậndụng nó vào đời sống và bản thân Những đề tài và nội dung này thường lànhững vấn đề có ý nghĩa thiết thực trong cuộc sống, có tính giáo dục và tính thời
sự cao Đối với học sinh THPT, các bài văn nghị luận xã hội thường mang đếncho các em những suy nghĩ và nhận thức đúng đắn về cuộc sống; có ý nghĩagiáo dục rất lớn, đặc biệt là uốn nắn nhận thức cho các em về những vấn đề cótính hai mặt của đời sống xã hội đang tác động trực tiếp đến giới trẻ hiện nay
II Thực trạng của vấn đề nghiên cứu:
Trên thực tế, việc giảng dạy môn Ngữ văn ở trường phổ thông còn nhiềubất cập Đặc biệt ở Trường THPT Nông Cống 3, địa bàn dân cư là vùng nôngthôn, sức đầu tư cho con em của gia đình còn hạn chế, trình độ học sinh phầnđông là yếu, kém Điều kiện cơ sở vật chất của nhà trường chưa đáp ứng đầy đủcho nhu cầu dạy và học
Vấn đề đặt ra là những vấn đề mang tính xã hội rộng lớn, kiến thức chứađựng rất nhiều vấn đề cần khám phá Những vấn đề nghị luận xã hội được đưa
ra cho học sinh bàn bạc rất phong phú, đa dạng; đề cập đến tất cả các phươngdiện của đời sống Vừa có dạng đề về tư tưởng đạo lí lại vừa có dạng đề về cáchiện tượng đời sống Thế nhưng thời lượng chương trình dành cho việc giảngdạy và rèn luyện kĩ năng làm bài nghị luận xã hội trong phân phối chương trìnhTHPT theo qui định của Bộ Giáo dục là quá ít ỏi Ở lớp 12 cả Ban cơ bản chỉ cóhai tiết lí thuyết về cách làm bài nghị luận xã hội: một tiết cho dạng bài nghịluận về một tư tưởng đạo lí, một tiết cho dạng bài nghị luận về một hiện tượngđời sống Cả năm học 12 các em chỉ có hai bài viết rèn luyện nghị luận xã hội,còn lại thì tập trung vào nghị luận văn học Thực tế đó khiến học sinh không cóđiều kiện để rèn luyện nghị luận xã hội một cách thường xuyên dẫn tới kết quảđạt được không cao
Các giáo viên bộ môn Ngữ văn đã chú ý đến rèn luyện kĩ năng làm vănnghị luận xã hội đặc biệt là ở chương trình lớp 12 Nhưng do thời lượng chươngtrình hạn chế nên không có nhiều điều kiện bổ sung kiến thức cũng như rènluyện kĩ năng viết bài nghị luận xã hội cho học sinh Với thời gian hai tiết líthuyết chỉ đủ để giáo viên giới thiệu khái niệm, kiểu bài, dạng đề và cách làmbài một cách đơn giản nhất Qua một số bài kiểm tra định kì, mỗi bài một câunghị luận xã hội chiếm khoảng 30% bài viết chỉ đủ để các em tiếp cận và làmquen với cách làm bài chứ chưa thể đạt đến độ thuần thục, nhuần nhuyễn được
Về phía học sinh, một thực tế ở hai lớp 12B1 và lớp 12B2 do tôi trực tiếpgiảng dạy, đó là học sinh không thích học văn, bởi nhu cầu xã hội ngày càng ít.Các em tập trung nhiều vào các môn KHTN (Toán, Lý, Hóa) để ôn thi Đại học,
Trang 6thời gian giành cho môn Văn không nhiều (nếu không nói là không còn thờigian) Hơn nữa, các em học sinh đều ở độ tuổi mới lớn, lại ở vùng nông thônchưa có điều kiện tiếp xúc nhiều với thực tế đời sống đa sắc, đa chiều, vốn kiếnthức xã hội còn ít ỏi Số học sinh hiểu thấu đáo vấn đề, có kĩ năng làm bài nghịluận xã hội tốt không nhiều Đa phần các em thường ngợp trước các vấn đề xãhội, hiểu lơ mơ, viết hời hợt Không có những trăn trở sâu sắc, không có cái nhìntoàn diện, đa chiều Học sinh thường cảm thấy khó khăn, ngần ngại trong việclàm văn khi không hứng thú với đề văn, không nắm vững các thao tác nghị luận,không nắm vững quy trình làm văn, không có ý tưởng để xây dựng dàn ý, khôngtìm được dẫn chứng cho bài viết Đôi khi viết theo cảm hứng, gặp phải đề lắt léohay vấn đề nghị luận ẩn sau câu chữ, hình ảnh là không làm được Nếu khôngđặt ra kế hoạch ôn tập cụ thể thì hiệu quả của môn học không cao
Phụ huynh học sinh và một số giáo viên ở bộ môn khác cho rằng: ôn tậpmôn Văn thì cần gì đến giáo viên Sách tham khảo bán thiếu gì, mua về đọc làđược Hơn nữa, học sinh khối A thi Văn chỉ cần chống điểm liệt, cần gì phải họcnhiều để dành thời gian ôn tập các môn thi Đại học
Nhà trường cũng đã có kế hoạch dạy phụ đạo cho học sinh, song thờilượng dành cho bộ môn không nhiều (chỉ 1 đến 2 tiết/tuần) trong khi vấn đề của
bộ môn vô cùng phong phú Cho nên chưa thể giảm hết khó khăn cho người dạy
và người học
Từ thực trạng trên, tôi thiết nghĩ vấn đề đặt ra là phải định hướng cho họcsinh phương pháp phù hợp để khích lệ, động viên học sinh vượt qua những khókhăn ấy, rèn luyện các kĩ năng viết và trình bày vấn đề, một kĩ năng cần thiếttrong hoạt động giao tiếp bằng ngôn ngữ trong thời đại mới Từ đó, giúp cho giờhọc văn có ý nghĩa, khơi dậy ở học sinh sự hứng thú với môn học Và, điều quantrọng là giúp học sinh sau khi học các em rút ra được những nhận thức và hành
động cụ thể cho bản thân
III Phương pháp hướng dẫn học sinh lớp 12 Ban KHTN ôn tập văn nghị luận xã hội một cách hứng thú.
Ở trường THPT, mục đích của dạy văn là tạo sự phát triển cân đối, toàn
diện về tâm hồn và trí tuệ, về thẩm mĩ và hiểu biết cho học sinh để xây dựngnhân cách hoàn thiện Trong giờ dạy văn, giáo viên vừa là nghệ sĩ giàu cảm xúc,giàu tâm hồn, rung động trước cái đẹp, trước nỗi đau con người, đồng thời lànhà sư phạm phải lựa chọn hành động, ngôn ngữ mang tính giáo dục
Theo Tiến sĩ Chu Văn Sơn: “Mối quan hệ giữa thầy và trò là mối quan hệkhép kín giữa người phát tín hiệu và người nhận tín hiệu, hay ta còn gọi giữacho và nhận Đối tượng học sinh tiếp nhận vấn đề theo hướng tích cực thì sẽkhơi gợi được hứng thú sáng tạo, ngược lại theo theo hướng tiêu cực thì sẽ làmthui chột mọi mầm mống sáng tạo linh hoạt Người truyền đạt và định hướngkiến thức, tức là người thầy luôn ý thức cụ thể và chính xác vấn đề mà bản thânmình cung cấp cho người tiếp nhận, tức là học sinh Đồng thời, người tiếp nhận
Trang 7phải luôn phát huy tính năng động sáng tạo của bản thân mình để lĩnh hội trithức”.
Trong quá trình hướng dẫn học sinh ôn tập tôi chỉ đưa ra một số nội dungmang tính định hướng và một vài ví dụ minh họa giúp học sinh nhận biết về líthuyết và vận dụng vào các bài tập thực hành theo từng dạng đề
1 Khái quát chung về nghị luận và nghị luận xã hội.
1.1 Nghị luận.
Nghị luận là bàn bạc đánh giá một vấn đề Văn nghị luận là dạng bài vănngười viết bàn bạc, trao đổi ý kiến, thái độ của mình về một vấn đề nhằm thuyếtphục người đọc, người nghe chấp nhận, đồng tình với quan điểm của mình Đểthực hiện điều này, người viết phải vận dụng hợp lý, nhuần nhuyễn các thao táclập luận như: giải thích, phân tíc, chứng minh, bác bỏ, so sánh…Văn nghị luận
có tính khoa học, đòi hỏi khả năng phân tích, tổng hợp bên cạnh khả năng diễnđạt, cảm thụ Sức mạnh của văn nghị luận là ở sự sâu sắc của tư tưởng, tình cảm,tính mạch lạc, chặt chẽ của suy nghĩ và trình bày, sự thuyết phục của lập luận.Như vậy, làm văn nghị luận là một cơ hội để học sinh bộc lộ rõ nét nhất, tậptrung nhất vốn hiểu biết về nhiều mặt cùng những phẩm chất và năng lực củamình, đặc biệt là năng lực tư duy sáng tạo, năng lực hoạt động ngôn ngữ
Dựa vào phạm vi vấn đề được bàn bạc trong bài văn, có thể chia văn nghịluận thành hai dạng: Nghị luận văn học và Nghị luận xã hội
1.2 Nghị luận xã hội.
Nghị luận xã hội là dạng bài văn nghị luận dùng lí lẽ, phán đoán, chứng
cứ để bàn luận về một vấn đề xã hội: chính trị, xã hội, triết học, đạo đức, đờisống nhằm thể hiện quan điểm tư tưởng, lập trường của người viết Vấn đềđược nêu ra như một câu hỏi cần được giải đáp, làm sáng tỏ
Luận là bàn về đúng, sai, phải, trái, khẳng định điều này, bác bỏ điều kia,
để người ta nhận ra chân lí, đồng tình với mình, chia sẻ quan điểm và niềm tincủa mình Nghị luận xã hội vận dụng các thao tác như giải thích, phân tích,chứng minh, bình luận, bác bỏ, so sánh Bài văn nghị luận xã hội tác động vào lítrí, nhận thức và cả tâm hồn người đọc, giúp họ hiểu rõ vấn đề được nêu ra
Đề tài của dạng bài này hết sức rộng mở, bao gồm tất cả những vấn đề về
tư tưởng, đạo lí, lối sống, những hiện tượng tích cực, tiêu cực trong đời sống,vấn đề thiên nhiên, môi trường, vấn đề hội nhập, vấn đề giáo dục nhân cách Nghị luận xã hội là dạng bài in đậm dấu ấn cá nhân của người viết Trước cácvấn đề xã hội, người viết có quyền bộc lộ thẳng thắn suy nghĩ, quan điểm củamình, có quyền đồng tình hoặc phản đối, bảo vệ quan điểm của mình hoặc phảnbác ý kiến đi ngược lại với quan điểm của mình
Trang 82 Rèn luyện kĩ năng làm văn nghị luận xã hội cho học sinh Lớp 12 Ban KHTN.
2.1 Kĩ năng nhận dạng đề văn.
Như ta đã nói ở trên, đề tài mà bài nghị luận xã hội hướng đến rất đadạng, phong phú Có thể quy về hai dạng đề cơ bản: Nghị luận về một tư tưởngđạo lí và nghị luận về một hiện tượng đời sống Dạng nghị luận về một vấn đề
xã hội trong tác phẩm văn học xét cho cùng thì cũng phải quy về một trong haidạng đề trên Trên thực tế các đề nghị luận xã hội rất phong phú và đa dạng, sựphân chia dạng đề chỉ là tương đối, nhiều khi giới hạn giữa các dạng đề rất nhỏnên học sinh khó xác định rạch ròi
Để làm tốt bài văn nghị luận nói chung và nghị luận xã hội nói riêng, việcnhận dạng đề trước khi làm bài văn rất quan trọng, giúp học sinh định hướngđúng cho bài làm, tránh sai lạc trong trong quá trình làm bài Nhận dạng đề làkhâu mở đường, xác định hướng đi của bài văn Nếu như người viết xác địnhđúng yêu cầu của đề thì sẽ có hướng viết đúng đáp ứng yêu cầu của đề văn cònnếu như đã xác định đề nhầm ngay từ đầu thì giống như một người đi nhầmđường lạc lối, không thể đến được cái đích cần tới, và toàn bộ giá trị của bài văncoi như bằng không
2.1.1 Dạng đề nghị luận về một tư tưởng đạo lí:
Nghị luận về một tư tưởng đạo lí là bàn về một vấn đề thuộc lĩnh vực tưtưởng đạo đức, lối sống, quan niệm của con người Vấn đề tư tưởng đạo líthường được nêu lên trong các ý kiến, nhận định của các bậc vĩ nhân, hay nhàthơ, nhà văn, hoặc được nêu ra ở tục ngữ, ca dao…
Đề tài được đưa ra trong đề là những vấn đề về tư tưởng, đạo lí vô cùngphong phú. Các vấn đề tiêu biểu thường gặp là :
- Nhận thức: Lí tưởng, mục đích sống, mục đích học tập, ý chí, nghị lực…
- Tâm hồn, tích cách: Lòng yêu nước, lòng nhân ái, lòng vị tha, lòng baodung, tính trung thực, dũng cảm, chăm chỉ cần cù, thái độ hòa nhã, khiêm tốn,thói ba hoa, ích kỉ, vụ lợi…
- Quan hệ gia đình: Tình mẫu tử, tình anh em, tình cảm gia đình…
- Quan hệ xã hội: Tình đồng bào, tình thầy trò, tình bạn…
- Cách ứng xử của mọi người trong cuộc sống
Học sinh có thể nhận ra dạng đề nghị luận về một tư tưởng đạo lí khi nhậnthấy đề bài yêu cầu bàn luận:
- Về một nhận định, một câu tục ngữ, tục ngữ hay một câu châm ngôn,danh ngôn hoặc một câu thơ mang ý nghĩa triết lí
- Về một mẫu truyện ngắn, một bài thơ ngắn mang tính triết lí
Nhận định, tư tưởng thường được trích dẫn nguyên văn và được đặt trongdấu ngoặc kép
Trang 92 Nhà văn Nga L.Tôn-xtôi nói: "Lí tưởng là ngọn đèn chỉ đường Không
có lí tưởng thì không có phương hướng kiên định, mà không có phương hướngthì không có cuộc sống”
Từ câu nói trên anh (chị) suy nghĩ gì về vai trò của lý tưởng trong cuộcsống con người
3 Đừng quên
Cái Ác vỗ vai cái Thiện
Cả hai cùng cười đi về tương lai
Suy nghĩ của anh (chị) về câu nói trên
5 Đọc câu chuyện sau
Vết nứt và con kiến.
Khi ngồi ở bậc thềm trước nhà, tôi nhìn thấy một con kiến đang tha chiếc
lá trên lưng Chiếc lá lớn hơn con kiến rất nhiều lần
Bò được một lúc, con kiến chạm phải một vết nứt khá lớn trên nền ximăng Nó dừng lại giây lát Tôi nghĩ con kiến hoặc là quay lại, hoặc là nó sẽ mộtmình bò qua vết nứt đó Nhưng không Con kiến đặt chiếc lá ngang qua vết nứttrước, sau đó đến lượt nó vượt qua bằng cách vượt lên trên chiếc lá Đến bờ bênkia, con kiến lại tha chiếc lá và tiếp tục cuộc hành trình
Hình ảnh đó bất chợt làm tôi nghĩ rằng tại sao mình không thể học loàikiến nhỏ bé kia, biến những trở ngại, khó khăn của ngày hôm nay thành hànhtrang quý giá cho ngay mai tươi sáng hơn!
(Theo Hạt giống tâm hồn, tập 5, NXB Tổng hợp TP Hồ Chí Minh, 2013)
Anh (chị) hãy viết bài văn nghị luận (khoảng 600 chữ) trình bày suy nghĩcủa mình về câu chuyện trên
6 “Đời người cũng như một bài thơ, giá trị của nó không tùy thuộc vào số
câu mà tùy thuộc vào nội dung” (Seneca)
Suy nghĩ của em về ý kiến trên
2.1.2 Dạng đề nghị luận về một hiện tượng đời sống:
Nghị luận về một hiện tượng đời sống là bàn bạc về một hiện tượng đangdiễn ra trong thực tế đời sống xã hội mang tính chất thời sự, thu hút sự quan tâmcủa nhiều người
Trang 10Những hiện tượng có ý nghĩa đối với đời sống xã hội, đáng khen, đángchê, hay đáng suy nghĩ; có tính bức xúc, cập nhật nóng hổi diễn ra trong đờisống hàng ngày, được xã hội quan tâm như: ô nhiễm môi trường, nếp sống vănminh đô thị, an toàn giao thông, gian lận trong thi cử, bạo lực học đường, bạohành gia đình, lối sống thờ ơ vô cảm, đồng cảm và chia sẻ, bệnh thành tích, bệnhđạo đức giả, hiện tượng mê muội thần tượng …) Đó có thể là một hiện tượngtốt hoặc xấu, đáng khen hoặc đáng chê Từ đó làm cho người đọc hiểu rõ, hiểuđúng, hiểu sâu, để đồng tình hoặc bác bỏ trước những hiện tượng đó
Học sinh nhận ra dạng đề nghị luận về một hiện tượng đời sống nhờ vàođối tượng được đề cập đến trong đề bài và yêu cầu của đề bài Đối tượng được
đề cập không phải là một câu nói nào đó mà là một vấn đề đang xảy ra trongcuộc sống hiện tại Thông thường trên dạng đề này có các từ ngữ như: hiệntượng, vấn đề, vấn nạn… nhờ các từ ngữ nói trên, học sinh có thể xác định đượcdạng đề
Ví dụ:
1 Hiện nay ở nước ta, có nhiều cá nhân, gia đình, tổ chức thu nhận trẻ em
cơ nhỡ, lang thang kiếm sống trong các thành phố, thị trấn về những mái ấm tìnhthương để nuôi dạy, giúp các em học tập, rèn luyện, vươn lên sống lành mạnh,tốt đẹp
Anh (chị) hãy bày tỏ suy nghĩ của mình về hiện tượng đó (khoảng 600 chữ)
2 Anh (chị) suy nghĩ gì về hiện tượng buôn bán phụ nữ và trẻ em quabiên giới đang diễn ra nhức nhối hiện nay
3 Anh (chị) hãy viết một bài văn nghị luận trình bày suy nghĩ của mình
về hiện tượng biến đổi khí hậu đang diễn ra ở nước ta hiện nay
4 Suy nghĩ của anh (chị) về phong trào “Góp đá xây Trường Sa” doTrung ương Đoàn thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh và báo Tuổi trẻ phát độngđang diễn ra sôi nổi trên cả nước
5 Tuổi trẻ học đường suy nghĩ và hành động để góp phần giảm thiểu tainạn giao thông
6 Từ truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu, anh
(chị) hãy phát biểu suy nghĩ về nạn bạo hành gia đình
Tuy nhiên với một số đề thì vấn đề lại không hoàn toàn đơn giản như vậy
Có những đề có sự giao thoa giữa nghị luận về một tư tưởng đạo lí với nghị luận
về một hiện tượng đời sống
Ví dụ: Nhà hoạt động xã hội Martin Luther King từng nói: “Trong thếgiới này, chúng ta không chỉ xót xa vì những hành động và lời nói của người xấu
mà còn cả vì sự im lặng đáng sợ của người tốt” Anh (chị) hãy viết một bài vănnghị luận trình bày suy nghĩ của mình gì về ý kiến trên?
2.2 Kĩ năng tìm hiểu đề.
Sau khi nhận dạng đề, học sinh cần tiến hành khâu tìm hiểu đề Đâykhông phải là công đoạn riêng của văn nghị luận xã hội mà bất cứ bài làm văn
Trang 11nào cũng cần thiết phải được chú ý Tìm hiểu đề là tìm hiểu ba yêu cầu của đề,bao gồm:
- Yêu cầu về nội dung
- Yêu cầu về phương pháp
- Yêu cầu về phạm vi dẫn chứng
Yêu cầu về phương pháp gần như cả hai dạng đề nghị luận về một tưtưởng đạo lí hay nghị luận về một hiện tượng đời sống đều là bình luận Về dẫnchứng, người viết phải biết huy động mọi loại kiến thức trong nhà trường cũngnhư trong cuộc sống đặc biệt là những hiểu biết thực tế để làm cho bài viết vừasâu sắc vừa sống động, đầy sức thuyết phục Yêu cầu quan trọng nhất là về nộidung đòi hỏi học sinh phải xác định đúng trọng tâm của đề thì bài viết mới đúnghướng
Một khâu quan trọng ở phần tìm hiểu đề là học sinh phải đọc thật kĩ đề ra,gạch chân những từ ngữ quan trọng (tìm từ hoặc cụm từ then chốt) có chứa ẩn ý
được gọi là từ khóa hay cụm từ khóa Sau đó giải mã các từ khóa để tìm ra yêu
cầu trọng tâm của đề là gì Để giải mã các từ ngữ đó cần hiểu đúng nghĩa của từngữ nếu không sẽ lạc đề
Ví dụ 1: Nhà văn Nga L.Tôn-xtôi nói: "Lí tưởng là ngọn đèn chỉ đường.
Không có lí tưởng thì không có phương hướng kiên định, mà không có phương hướng thì không có cuộc sống” Từ câu nói trên anh (chị) suy nghĩ gì về vai trò
của lý tưởng trong cuộc sống con người
Để làm tốt đề này, học sinh cần hiểu đúng nghĩa của từ “lý tưởng” mới cóthể giải thích, phân tích, chứng minh đúng hướng Theo Từ điển Tiếng Việt, “lýtưởng” được hiểu là:
- Lý tưởng: điều tốt đẹp xuất hiện trong tâm lí con người, do con ngườitưởng tượng, mong muốn
- Lý tưởng: khái niệm diễn tả một vẻ đẹp tuyệt vời, một hình ảnh hoànhảo (người yêu lý tưởng, chỗ ở lý tưởng…)
- Lý tưởng sống: quan niệm về lối sống tốt đẹp, toàn thiện mà con ngườiước mơ, khát khao kiếm tìm, xây dựng, nỗ lực phấn đấu để đạt tới (Lý tưởngsống của tuổi trẻ)
Ví dụ 2: Anh (chị) hãy viết bài văn nghị luận bàn về lòng vị tha trong
cuộc sống
Đối với đề bài này, học sinh thường nhầm lẫn “vị tha” là “tha thứ”, khi
viết bài chỉ bàn về một vấn đề là phải tha thứ cho người khác Cách hiểu này chỉ
đúng một phần, vì “vị tha” có nghĩa là vì người khác, không vị kỉ, không ích kỉ
vì mình
Giáo viên có thể liên hệ thêm cho học sinh hiểu nghĩa của từ “vị tha” một
cách hứng thú, bằng cách ôn lại kiến thức đã học