Hướng dẫn học sinh khai thác kênh hình nhằm nâng cao hiệu quả dạy học theo phương pháp tích hợp kiến thức liên môn thông qua bài 26 môn địa lí 6 ở trường phổ thông dân tộc bán trú trung học cơ sở xuân chinh, huyện thường x

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THƯỜNG XUÂN SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM HƯỚNG DẪN HỌC SINH KHAI THÁC KÊNH HÌNH NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ DẠY HỌC THEO PHƯƠNG PHÁP TÍCH

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THƯỜNG XUÂN

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

HƯỚNG DẪN HỌC SINH KHAI THÁC KÊNH HÌNH NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ DẠY HỌC THEO PHƯƠNG PHÁP TÍCH HỢP KIẾN THỨC LIÊN MÔN THÔNG QUA BÀI 26 MÔN ĐỊA LÍ LỚP 6 Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG DÂN TỘC BÁN TRÚ TRUNG HỌC CƠ SƠ XUÂN CHINH, HUYỆN

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm 22.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm 3

2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo

dục, với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường 13

1 Mở đầu

1.1 Lí do chọn đề tài

Qua thực tế việc giảng dạy bộ môn Địa lí lớp 6 ở trường PTDTBT THCSXuân Chinh, tôi nhận thấy rằng nhiều em còn quan niệm rằng Địa lí là một mônhọc thuộc lòng Thực tế không phải là như vậy Chính vì thế trong những năm quakhi tiến hành đổi mới phương pháp giáo dục chúng ta đã có những cố gắng trongviệc đổi mới phương pháp dạy học nhằm tăng cường tính tích cực, chủ động, sángtạo của học sinh, bằng cách phải chú ý rèn luyện cho học sinh kỹ năng sử dụngkênh hình như: Bản đồ, biểu đồ, tranh ảnh, bảng thống kê Bởi vì tất cả các kiếnthức Địa lí lớp 6 không được trình bày, phân tích mô tả một cách đầy đủ qua kênhchữ, mà còn hàm chứa trong các kênh hình có trong bài học, trong khi tư duy củatrẻ ở lứa tuổi này còn thiên về tính cụ thể Vì thế trong quá trình dạy Địa lí lớp 6,giáo viên cần rèn luyện cho học sinh kỹ năng sử dụng kênh hình để giảm tính trừutượng cho học sinh

Trong Nghị Quyết số: 29-NQ/TW ngày 4 tháng 11 năm 2013 của BCH TWĐảng về việc đổi mới căn bản toàn diện giáo dục đã nêu rõ “Tiếp tục đổi mới mạnh

mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động,sáng tạo và vận dụng kiến thức liên môn, kỹ năng của người học; khắc phục lốitruyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ,khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹnăng, phát triển năng lực”

Với những lí do trên tôi lựa chọn đề tài: “Hướng dẫn học sinh khai thác kênh hình nhằm nâng cao hiệu quả dạy học theo phương pháp tích hợp kiến thức liên môn thông qua bài 26 môn Địa lí 6 ở trường phổ thông dân tộc bán trú trung học cơ sở Xuân Chinh, huyện Thường Xuân” làm đề tài nghiên cứu của

mình Đây là kinh nghiệm của bản thân được rút ra trong quá trình giảng dạy bộmôn Địa lí Do thời gian có hạn tôi chỉ nghiên cứu trong phạm vi hai bài học nêutrên và xin được chia sẻ cùng các bạn đồng nghiệp Rất mong được sự đóng góp ýkiến của quý thầy cô để tôi tiếp tục rút kinh nghiệm cho mình trong những nămsau

1.2 Mục đích nghiên cứu

* Đối với giáo viên

Việc nghiên cứu đề tài này sẽ giúp cho giáo viên bộ môn Địa lí có thể áp dụngtrong qua trình giảng dạy bộ môn nhất là áp dụng khi dạy hai bài 20 và bài 26 trongchương trình Địa lí lớp 6 để giải quyết những vấn đề nảy sinh trong thực tế dạy học

từ đó giúp học sinh lĩnh hội kiến thức một cách logic, đáp ứng nhu cầu đổi mớiphương pháp dạy học

*Đối với học sinh

- Tăng khả năng tự học, tự nghiên cứu đối với mỗi học sinh Biết kết hợp đượcviệc học lý thuyết với thực hành, thể hiện phương châm “học đi đôi với hành”

- Giúp học sinh vận dụng kiến thức của nhiều môn học, nhiều vấn đề khácnhau để giải quyết một vấn đề nào đó trong bài học, góp phần nâng cao kiến thức,tạo ra nhiều phương pháp để học sinh say mê môn học hơn, tạo được kết quả caotrong học tập.

- Tạo điều kiện thuận lợi cho những học sinh có năng lực, có niềm đam mê, cósáng tạo trong học tập bộ môn

- Khuyến kích người học học một cách toàn diện hơn, không chỉ là kiến thứcchuyên môn mà còn học năng lực từ ứng dụng các kiến thức đó

- Qua việc vận dụng dạy học theo chủ đề tích hợp trong môn Địa lí sẽ giúp các

em “tư duy tốt hơn, khả năng học tập linh hoạt hơn”, hiểu được mối quan hệ mậtthiết giữa các kiến thức từ các môn học khác nhau từ đó các em sẽ học tốt hơn mônĐịa lí cũng như các môn học khác

1.3 Đối tượng nghiên cứu

- Hướng dẫn cho học sinh biết cách khai thác kênh hình nhằm nâng cao hiệuquả dạy học theo phương pháp tích hợp kiến thức liên môn thông qua bài 20 và bài

26 môn Địa lí 6

1.4 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp so sánh, đối chiếu

- Phươn pháp nghiên cứu xây dựng cơ sở lý thuyết;

- Phương pháp vận dụng kiến thức liên môn:

- Phương pháp điều tra khảo sát thực tế, thu thập thông tin;

- Phương pháp thống kê, xử lý số liệu

2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm

Trong các môn khoa học xã hội có thể nói Địa lí là môn học rất cần sự trợgiúp của kênh hình Trong bộ môn nghiên cứu “trăm sông nghìn núi” này kênhhình có hai chức năng lớn: vừa là phương tiện trực quan sinh động vừa là nguồn bổtrợ và minh chứng cho những tri thức cơ bản cần thiết Những hình ảnh đó khôngchỉ giúp học sinh nhận thức được sự vật hiện tượng địa lí một cách thuận lợi màcòn là nguồn tri thức để các em khai thác, phát hiện ra những kiến thức Địa lí mới

mẻ còn ẩn giấu trong kênh hình Theo đó kênh hình tác động trực tiếp thị giác nên

có sức lưu giữ hình ảnh nhanh Bằng chứng từ một kết quả nghiên cứu cho thấy họcsinh nhớ được 40% nếu chỉ nghe bằng tai, còn nếu cả nghe lẫn nhìn sẽ nhớ được60% kiến thức

Trong dạy học Địa lí cũng như dạy các môn khoa học khác việc kết hợp kiếnthức giữa các môn học “tích hợp” vào để giải quyết một vấn đề nào đó trong mộtmôn học là việc làm hết sức cần thiết bởi các vấn đề có trong môn học đó sẽ liênquan đến môn học khác “Tích hợp trong giảng dạy sẽ giúp học sinh liên hệ trựctiếp kiến thức các môn học có liên quan nhằm phát huy sự suy nghĩ, tư duy, sự sángtạo trong học tập và ứng dụng vào thực tiễn”

Trong thực tế tôi thấy rằng khi bài soạn có kết hợp với kiến thức của các mônhọc khác sẽ giúp giáo viên tiếp cận tốt hơn, hiểu rõ hơn, sâu hơn những vấn đề đặt

ra trong sách giáo khoa Từ đó bài dạy sẽ trở nên linh hoạt, sinh động hơn Họcsinh có hứng thú học bài, được tìm tòi, khám phá nhiều kiến thức và được suy nghĩsáng tạo nhiều hơn

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm

Hiện nay, giáo dục và đào tạo đang có nhiều thay đổi lớn lao đòi hỏi ngườidạy cũng như người học luôn phải đổi mới một cách sáng tạo, tìm ra cách dạy vàhọc mới phù hợp với xu thế của thời đại Tuy nhiên, không phải người dạy vàngười học nào cũng làm được điều đó Đặc biệt là những vùng sâu vùng xa, vùngđặc biệt khó khăn như địa phương xã Xuân Chinh, huyện Thường Xuân chúng tôithì áp dụng các biện pháp giáo dục và đào tạo mới là điều không dễ làm đối vớinhiều giáo viên

* Đối với giáo viên

- Trong chương trình dạy học hiện nay việc vận dụng và áp dụng các phươngpháp và kĩ thuật dạy học tích cực vào giảng dạy bộ môn Địa lí thường xuyên được

đề cặp đối với giáo viên nói chung và giáo viên bộ môn Địa lí nói riêng Tuy nhiên,

ở các trường trung học cơ sở trong huyện Thường Xuân nói riêng chưa có tài liệuchính thống nào quy định thống nhất về tiêu chuẩn, quy tắc đối với việc giảng dạytheo phương pháp dạy học tích hợp kiến thức liên môn Đây là đề tài mới thườngtạo ra sự lúng túng cho giáo viêc trực tiếp giảng dạy môn Địa lí nói riêng và cácmôn học khác nói chung Đó là vấn đề cấp thiết mà các giáo viên bộ môn Địa líphải thường xuyên nghiên cứu và tìm ra các giải pháp mới để giúp cho học sinhnắm vững được kiến thức và vận dụng tốt vào thực tế cuộc sống ở địa phương

* Đối với học sinh

Trên thực tế, thói quen học tập tích cực của học sinh còn hạn chế đặc biệt làhọc sinh ở vùng sâu, vùng xa, vùng đặc biệt khó khăn như địa phương xã XuânChinh nơi tôi đang công tác Đa số các em chưa xác định được mục tiêu học tập.Mặt khác, các em vừa được học môn Địa lí và Lịch sử ở cấp tiểu học nên nhìnchung các em thường coi nó là môn học phụ, vì thế kết quả môn học sau bài họccủa các em còn thấp, tỷ lê học sinh khá giỏi thấp, tỷ lệ học sinh yếu kém còn cao.Kết quả đạt được của năm học: 2014- 2015 và năm 2015-2016 lớp 6

Bằng kinh nghiệm và sự điều tra thực tế của bản thân, cũng như trao đổichuyên môn với các đồng nghiệp trong mỗi lần tập huấn chuyên đề, tôi nhận biết

và rút ra được một số nguyên nhân dẫn đến kết quả học tập bộ môn Địa lí nóichung và môn Địa lí 6 nói riêng còn thấp là do:

- Một là, thói quen tâm lí của học sinh rất xem thường bộ môn Địa lí, các em

và gia đình thường xem nhẹ bộ môn này và coi nó là các bộ môn phụ chỉ học qualoa để đối phó với các kì thi, chứ chưa coi trọng nó là một bộ môn quan trọng trongviệc hình thành tri thức cho bản thân các em

- Hai là, trong giờ học học sinh không tập trung theo dõi bài dạy của giáo viên

trên lớp, các em có thói quen nói chuyện riêng trong lớp, đặc biệt phần lớn nhữnghọc sinh này là các học sinh yếu, kém

- Ba là, do học sinh thiếu thời gian học tập: Đa số các em là con em của đồng bào dân tộc thiểu số, sống trong vùng kinh tế đặc biệt khó khăn (vùng 135), gia

đình nông dân nghèo, sau thời gian học tập ở trường, về nhà các em còn phải phụgiúp gia đình làm công việc nhà hàng ngày như: lên rừng đối củi, chăn bò, trôngem,…vào những thời gian rãnh rỗi

- Bốn là, Vẫn còn nhiều bậc phụ huynh chưa thật sự quan tâm, vì miếng cơm

manh áo thường xuyên vắng nhà lên đồi vào rừng chặt nứa chạy ăn từng bữa nênchưa đầu tư đúng mức đến việc học của con em, đang còn giao khoán cho nhàtrường nên một bộ phận học sinh đã không chú ý đến việc học tập nói chung vàmôn Địa lí nói riêng

Năm là, Môn Địa lí cũng như nhiều môn học khác kênh hình còn ít, màu sắc

chưa thực sự hấp dẫn nên môn học này chưa thực sự lôi cuốn đối với học sinh

2.3 Các giải pháp để giải quyết vấn đề

* Một số nguyên tắc bắt buộc khi hướng dẫn học sinh khai thác kênh hình

Để khai thác triệt để tác dụng của kênh hình, giáo viên phải nắm được một sốnguyên tắc có tính bắt buộc sau:

- Nguyên tắc sử dụng đúng lúc: Sự xuất hiện đúng lúc làm tăng thêm thế mạnh

của kênh hình, nhất là trong sự háo hức chờ đợi của học sinh Yếu tố bất ngờ khikênh hình xuất hiện càng kích thích tính hấp dẫn và hứng thú từ người xem Nếucho các em xem trước thì dễ nhàm chán và phân tán sự chú ý của cả lớp

- Nguyên tắc sử dụng đúng chỗ: Tìm vị trí để giới thiệu kênh hình hoặcphương tiện trực quan trên lớp giúp học sinh có thể sử dụng nhiều giác quan tiếpxúc phương tiện một cách đồng đều ở mọi vị trí trong lớp

+ Đảm bảo cho toàn lớp có thể quan sát kênh hình một cách rõ ràng

- Nguyên tắc sử dụng đủ cường độ: Trong quá trình sử dụng kênh hình đảmbảo không làm phân tán tư tưởng của học sinh khi tiến hành các hoạt động học tậptiếp theo Bởi mỗi loại kênh hình hoặc phương tiện dạy học có mức độ sử dụng tại

lớp khác nhau Nếu kéo dài việc sử dụng một loại phương tiện hoặc lặp đi lặp lạinhiều lần trong một buổi học thì hiệu quả của chúng sẽ lại giảm sút.

* Phương pháp tổ chức cho học sinh khai thác kênh hình

- Khai thác kiến thức từ các biểu đồ: biểu đồ trong môn Địa lí được coi làkênh hình khá phổ biến và nó có thể đáp ứng tốt nhất cho việc minh chứng, bổ trợnhững kiến thức có tính thực tiến cao Sử dụng biểu đồ trong giảng dạy môn Địa líbậc trung học cơ sở diễn ra dưới nhiều hình thức khác nhau như quan sát, phân tích,

so sánh để từ đó rút ra nhận xét rồi chuyển sang bảng số liệu thống kê và ngược lại

… Dù dưới hình thức nào cũng phải giúp các em thành thục kỹ năng sử dụng biểu

đồ từ đó giúp các em có thể khai thác được kiến thức chứa đựng trong đó

- Khai thác kiến thức trên bản đồ: do tri thức bản đồ sẽ giúp học sinh giải mã

các ký hiệu và biết xác lập các mối quan hệ giữa chúng nên các em phải có kiếnthức và kỹ năng về bản đồ Giáo viên phải hướng dẫn các em đọc bản đồ theo cácbước của kỹ năng bản đồ Sau đó các em phải đối chiếu với Atlat và bản đồ giáokhoa treo tường để quan sát phân tích và rút ra nhận xét về các đối tượng, sự vật vàhiện tượng Địa lí sâu sắc hơn

- Khai thác kiến thức từ tranh ảnh Địa lí: tranh ảnh có nhiệm vụ manh nhakhơi dạy những tư duy, những biểu hiện cụ thể về kiến thức Địa lí cho học sinh.Trong đó tranh ảnh treo tường và các tranh ảnh trong sách giáo khoa có ý nghĩaquan trọng hơn cả

* Những kiến thức nhiều môn học khác nhau cần vận dụng trong dạy học tích hợp phù hợp với nội dung của đề tài

Môn Vật lý và Hóa học

- Giải thích hiện tượng thoái hóa, bạc mầu đất trong sản xuất nông nghiệp khi

sử dụng phân hóa học và các hóa chất không hợp lí

Môn Sinh học

- Hiểu được độ phì của đất, đất tốt, đất xấu, sự sinh trưởng và phát triển củathực vật trên các loại đất có độ phì khác nhau

Môn công nghệ

- Các phương pháp làm tăng độ phì của đất

- Các biện pháp canh tác hợp lí giúp cải tạo đất, giảm thiểu quà trình thoái hóađất

Môn giáo dục công dân

- Giáo dục ý thức bảo vệ môi trường khí hậu và môi trường đất

- Giúp các em biết được các thành phần của đất cũng như vai trò của các nhân

tố hình thành đất, nhờ vào kiến thức Hóa học, Vật lí, Giáo dục công dân

II Các hoạt động trên lớp

Hoạt động 1: Lớp đất trên bề mặt lục địa

Bước 1

- Giáo viên: yêu cầu học sinh quan sát một số hình ảnh về lớp đất trên bề mặt

lục địa và vận dụng kiến thức thực tế cho biết: Lớp đất (thổ nhưỡng) là gì?

Hình 1 : Lớp đất

- Học sinh: Là lớp vật chất mỏng, vụn bở, bao phủ trên bề mặt các lục địa.

Bước 2:

- Giáo viên: Yêu cầu học sinh đọc sách giáo khoa và quan sát hình 66 nhận

xét về màu sắc và độ dày của các lớp đất khác nhau? Tầng A có giá trị gì đối với sựsinh trưởng của thực vật ?

Giáo viên sử dụng kiến thức Sinh học để giải thích khắc sâu kiến thức cho học sinh: Về độ dày, mầu sắc, thành phần cấu tạo và các đặc điểm của các tầng

khác nhau của đất như: vật chất thô hay mịn, dẻo hay vụn bở, khô hay ướt…giáoviên cho học sinh quan sát ảnh về mẫu đất

- Giáo viên yêu cầu học sinh quan sát ảnh trên và rút ra nhận xét về các các

tầng cấu tạo nên lớp đất trên bề mặt các lục địa:

Hình 2: Mẫu đất

- Giáo viên: yêu cầu học sinh cho biết: trong các tầng trên, tầng nào có giá trị

lớn nhất đối với sự sinh trưởng và phát triển của thực vật?

- Học sinh : Tầng chứa mùn cung cấp chất dinh dưỡng, là môi trường nuôitrồng thực vật

Bước 3: Giáo viên cho học sinh quan sát một số hình ảnh về thực vật sinh

trưởng và phát triển trên lớp đất để hiểu sâu sắc hơn về kiến thức

Hình 3: Sự sinh trưởng của thực vật trên lớp đất.

Hoạt động 2 Thành phần và đặc điểm của thổ nhưỡng

Bước 1:

- Học sinh: đọc sách giáo khoa cho biết lớp đất (thổ nhưỡng) gồm có mấy

thành phần?

- Học sinh trả lời: gồm hai thành phần: thành phần khoáng và chất hữu cơ.

- Giáo viên: yêu cầu học sinh quan sát hình ảnh và cho biết: thành phần

khoáng chiếm số lượng như thế nào trong trọng lượng của đất? Có đặc điểm nhưthế nào?

Hình 4: Thành phần khoáng của đất.

- Học sinh trả lời:

+ Thành phần khoáng: có tỉ lệ lớn (90 – 95 %), các hạt màu loang lổ

+ Chiếm phần lớn trọng lượng của đất

+ Gồm những hạt khoáng có màu sắc loang lổ, kích thước to, nhỏ khác nhau

- Giáo viên: Nguồn gốc hình thành của thành phần khoáng trong đất? HS trảlời

Bước 2:

Giáo viên:

+ Thành phần hữu cơ chiếm tỉ lệ như thế nào?(Chiếm một tỉ lệ nhỏ)

+ Thành phần hữ u cơ tồn tại dưới dạng nào trong lớp đất?

- Học sinh : Tồn tại trong tầng trên cùng của lớp đất.

+ Thành phần hữu cơ có màu sắc như thế nào?(Tầng này có màu xám thẫm hoặc đen).

- Giáo viên vận dụng kiến thức môn Công nghệ lớp 7 để giải thích thêm

cho học sinh về thành phần các khoáng chất trong đất.

- Giáo viên: yêu cầu học sinh quan sát ảnh, dựa vào kiến thức hiểu biết, kênh

chữ SGK cho biết: Thành phần hữu cơ có nguồn gốc từ đâu? (Học sinh vận dụng kiến thức Sinh học, để giải thích nguồn gốc hình thành chất hữu cơ)

Hình 5: Thành phần hữu cơ của đất

Giáo viên sử dụng kiến thức Hóa học để giải thích khắc sâu kiến thức cho Học sinh: Các nguyên tố hoá học trong đất tồn tại dưới dạng hợp chất vô cơ, hữu

cơ có hàm lượng biến động và phụ thuộc vào quá trình hình thành đất Thành phầnhoá học của đất và đá mẹ ở giai đoạn đầu của quá trình hình thành đất có quan hệchặt chẽ với nhau Khoáng hữu cơ chủ yếu là muối humat do chất hữu cơ sau khiphân huỷ tạo thành

- Học sinh: có nguồn gốc từ xác của các loài sinh vật bị vi sinh vật phân hủy

theo thời gian nhất định

- Giáo viên sử dụng kiến thức Sinh học để giải thích khắc sâu kiến thức cho học sinh: chất hữu cơ là xác chết của động thực vật đã và đang bị phân huỷ bởi

quần thể vi sinh vật trong đất

Hình 6: Nguồn gốc sinh ra thành phần hữu cơ của đất.

- Giáo viên: Yêu cầu HS quan sát hình ảnh dưới đây và cho biết: Ngoài những

thành phần trên, trong đất còn chứa những yếu tố nào nữa?

Hình 7: Các thành phần khác của đất.

- Học sinh: Ngoài ra trong đất còn có nước và không khí.

- Giáo viên: Tính chất quan trọng nhất của đất là gì? (Độ phì)

- Giáo viên: Vậy độ phì của đất là gì?

- Học sinh: Đất có tính chất quan trọng là độ phì Đó là khả năng cung cấp

nước, các chất dinh dưỡng và các yếu tố khác như: nhiệt độ, không khí, để thực vậtsinh trưởng và phát triển

- Giáo viên yêu cầu học sinh quan sát hai ảnh sau và rút ra nhận xét về vai trò

của độ phì

Hình 8: Độ phì của đất.

- Giáo viên: Con người tác động như thế nào đối với việc làm giảm và tăng độ

phì của đất?

- Học sinh: Tăng độ phì: bón các loại phân hợp lí để cải tạo đất…Giảm độ

phì: canh tác không hợp lí, không cung cấp bón phân cho đất…

- Giáo viên: yêu cầu học sinh quan sát các hình ảnh, dựa vào sự hiểu biết của

bản thân thảo luận nhóm theo phiếu học tập tìm ra hậu quả và biện pháp khắc phục