Sử dụng phương pháp bản đồ tư duy trong dạy học địa lí lớp 9

- Học sinh cũng hứng thú việc sử dụng sơ đồ- Bản Đồ Tư Duy và dễ dàng nắm vững kiến thức hơn nhiều ngay trên lớp so với chỉ việc đọc, chép như lâu nay vốn vẫn làm, nhất là tiết kiệm được

PHẦN I: MỞ ĐẦU

I Lí do chọn đề tài:

Giáo dục được xác định là “quốc sách hàng đầu” và việc đổi mới giáo dục được cụ thể hóa trong Nghị quyết BCH TW 4- khóa VII, năm 1991 và Nghị quyết BCH TW 2 - khóa VIII, năm 1996 Và thực tế hiện nay giáo dục đã và đang được đổi mới một cách toàn diện cả về nội dung, chương trình sách giáo khoa và phương pháp giảng dạy Mà đi tiên phong trong vấn đề đổi mới chính là đổi mới từ giáo viên Việc giáo viên tiếp cận với các phương pháp giảng dạy mới có ý nghĩa quan trọng hàng đầu trong việc nâng cao chất lượng giáo dục một cách hiệu quả nhất và toàn diện nhất

Song hiện nay, còn có một số giáo viên chưa thành thạo trong việc tiếp cận

và triển khai các phương pháp mới Chính những điều đó hạn chế không ít đến quá trình đổi mới phương pháp dạy học và tiếp cận kiến thức của học sinh

Từ thực tiễn của việc đổi mới chương trình và sách giáo khoa Địa lí bậc THCS và thực tiễn của việc giảng dạy môn địa lí 9 ở trường THCS trong năm học

2015 - 2016 vừa qua Đồng thời nhằm nâng cao hiệu quả giảng dạy của bộ môn Đặc biệt là nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho việc ứng dụng công nghệ thông tin vào dạy học thì việc sử dụng Bản Đồ Tư Duy trong dạy học rất thuận tiện và đem

lại hiệu quả cao cho từng tiết dạy Đó chính là lí do khiến tôi chọn đề tài: “Sử dụng phương pháp bản đồ tư duy trong dạy học địa lý lớp 9”.

II Mục đích nghiên cứu của đề tài:

- Nhằm góp phần nâng cao khả năng xây dựng và sử dụng Bản Đồ Tư Duy (BĐTD) cho giáo viên

- Giúp học sinh có khả năng nhận thức kiến thức, tự hoàn thiện kiến thức bằng Bản Đồ Tư Duy và có kỹ năng sử dụng Bản Đồ Tư Duy về sau

- Học sinh cũng hứng thú việc sử dụng sơ đồ- Bản Đồ Tư Duy và dễ dàng nắm vững kiến thức hơn nhiều ngay trên lớp so với chỉ việc đọc, chép như lâu nay vốn vẫn làm, nhất là tiết kiệm được nhiều thời gian trong việc học bài, giúp học sinh tự mình tư duy hình thành kiến thức

- Giáo viên cũng chưa đánh giá đầy đủ tầm quan trọng của việc dùngBản Đồ

Tư Duy cũng góp phần rèn luyện kỹ năng cho học sinh Không những thế một số giáo viên chưa chịu tìm tòi phương pháp dạy học mới hoặc một số giáo viên chưa mạnh dạn sử dụng nhiều phương pháp trong quá trình dạy học, nhất là môn Địa lý

- Đặc thù của học sinh khu vực nông thôn ít được tiếp cận với phương pháp

sơ đồ

- Bản Đồ Tư Duy nên hạn chế không nhỏ đến việc lĩnh hội kiến thức, nhất là

về mặt thời gian

III Đối tượng nghiên cứu:

Học sinh lớp 9A và 9B trường THCS Minh Châu

IV Phương pháp nghiên cứu:

- Thông qua kinh nghiệm giảng dạy môn địa lí cấp THCS trong nhiều năm

và kinh nghiệm qua hơn 12 thực hiện đổi mới chương trình và đổi mới sách giáo khoa Địa lý lớp 9

- Phương pháp thử nghiệm

- Phương pháp thu thập thông tin

- Phương pháp nghiên cứu tài liệu

- Các phương pháp khác có liên quan

PHẦN II: NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

I Cơ sở lí luận:

Tony Buzan (sinh năm 1942 tại Luân Đôn- Anh quốc) là cha đẻ của phương pháp tư duy Mind Map (sơ đồ tư duy) Hiện ông là tác giả của 92 đầu sách xếp vào bán chạy nhất trên thế giới viết về sơ đồ tư duy và các năng lực của bộ não, được dịch ra trên 30 thứ tiếng, phát hành tại 125 quốc gia

Dựa trên nhiều nghiên cứu chuyên sâu về não bộ và trí nhớ, công cụ Mind Map (Sơ đồ tư duy) phản ánh các cách thức ghi chép thú vị của các vĩ nhân thế giới như Leonardo da Vinci, Einstein, Picasso…Lý thuyết về sơ đồ tư duy và năng lực, hoạt động cũa não bộ đã được hơn 500 công ty hàng đầu trên thế giới và nhiều trường học ứng dụng Những điều này đã giúp khẳng định thêm tính phổ biến và hiệu quả của sơ đồ tư duy trên thế giới nói chung

Luật giáo dục của nước CHXHCNVN trong Điều 4 (yêu cầu về nội dung

phương pháp giáo dục) cũng chỉ rõ: “Phương pháp giáo dục phải phát huy tính tích cực tự giác, chủ động, tư duy, sáng tạo ở người học, bồi dưỡng năng lực tự học, lòng say mê học tập và ý chí vươn lên” (Luật Giáo dục, trang 9 – 1998).

Chính vì vậy, lần triển khai phương pháp dạy học mới năm 2010 - 2011, Bộ GD&ĐT đã có công văn 8277 và công văn 295 do Thứ trưởng Nguyễn Vinh Hiển

ký chỉ đạo triển khai tập huấn 5 chuyên đề trong đó có Bản đồ tư duy (tức sơ đồ tư duy) trên diện rộng

Như vậy, theo yêu cầu đổi mới giáo dục, sơ đồ tư duy thể hiện được rất rõ tư tưởng đổi mới phương pháp dạy của giáo viên và phương pháp học của học sinh Bản đồ tư duy là công cụ tổ chức tư duy, đây là phương pháp dễ nhất để chuyển tải thông tin vào bộ não của bạn rồi đưa ra thông tin ngoài não Nó là phương pháp ghi chép đầy đủ sáng tạo và rất hiệu quả theo đúng nghĩa của nó ”sắp xếp” ý nghĩ của bạn Bản Đồ Tư Duy còn gọi là sơ đồ tư duy, lược đồ tư duy Nhưng:

- Trong cấu trúc chương trình và sách giáo khoa địa lí có sử dụng Bản Đồ Tư Duy nhưng số lượng còn rất ít Riêng chương trình địa lí 9 còn rất hạn chế

- Trong quá trình giảng dạy nhiều giáo viên rất ngại sử dụng Bản Đồ Tư Duy (có thể

do nhận thức chưa đầy đủ về phương pháp này, hoặc do sợ thiếu thời gian lên lớp , tốn kém…)

II.Thực trạng của vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm:

Qua dự giờ, trao đổi với đồng nghiệp nhiều năm,tôi nhận thấy nhiều giáo viên còn ngại đổi mới hoặc đổi mới chưa triệt để, chuyển từ “đọc - chép” sang

“nhìn - chép” với sự hỗ trợ của máy chiếu hiện đại Như vậy, hình thức có thể khác nhau nhưng bản chất vấn đề vẫn là lối dạy học truyền thống, chưa phát huy được tính chủ động, tích cực, sáng tạo của người học, từ đó không tạo được hứng thú cho học sinh đối với bộ môn vốn được cho là môn phụ- môn Địa lí, nên hiệu quả dạy học không cao

Trong nhiều năm công tác,tôi đã có sự đầu tư đổi mới phương pháp và đến năm học 2015 - 2016 tôi đã áp dụng phương pháp sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học Thực tế qua các giờ dạy với phần củng cố, ôn tập bằng sơ đồ tư duy cho thấy kết quả rất rõ là huy động được các đối tượng học sinh hoạt động tích cực, xây dựng hệ thống kiến thức theo bài, theo chương có hiệu quả và đạt được mục đích yêu cầu đã đề ra

II Các sáng kiến kinh nghiệm và giải pháp thực hiện

1 Giúp học sinh hiểu rõ vai trò của sơ đồ tư duy trong học tập:

Ngay từ đầu năm học, giáo viên giới thiệu cho học sinh phương pháp học tập bằng sơ đồ tư duy Giúp học sinh hiểu rõ: thế nào là sơ đồ tư duy? Vai trò của sơ đồ

tư duy, cách thiết kế và vận dụng thường xuyên sơ đồ tư duy trong học tập

a Khái niệm sơ đồ tư duy:

Sơ đồ tư duy (còn gọi là bản đồ tư duy) là hình thức ghi chép nhằm tìm tòi đào sâu, mở rộng một ý tưởng, tóm tắt những ý chính của một nội dung, hệ thống hóa một chủ đề… bằng cách kết hợp việc sử dụng hình ảnh, đường nét, màu sắc, chữ viết… Đặc biệt đây là một sơ đồ mở, việc thiết kế sơ đồ là theo mạch tư duy của mỗi người

Theo các nhà khoa học nghiên cứu: Não trái xử lý các thông tin về lập luận, toán học, sự kiện, ngôn ngữ, chuỗi số…Não phải lại chăm lo cho những việc như

âm nhạc, màu sắc, hình ảnh, tưởng tượng, tình cảm, sáng tạo… Như vậy, bằng cách sử dụng sơ đồ tư duy trong học tập, người học có thể sử dụng tối ưu hóa cùng lúc cả hai bán cầu não vào hoạt động học tập, từ đó hiệu quả sẽ cao hơn (1)

1 Ghi chú: 1 Trích dẫn từ tài liệu số 1 Tony Buzan lập bản đồ tư duy

Vai trò của bán cầu não trái và bán cầu não phải

b Vai trò của sơ đồ tư duy

Sơ đồ tư duy là một công cụ hữu ích vì chúng giúp học sinh trong việc trình bày các ý tưởng, tóm tắt, hệ thống hóa kiến thức của một bài học, một chủ đề, một chương hay một cuốn sách,… một cách rõ ràng, mạch lạc, logic và đặc biệt là dễ phát triển ý tưởng

Từ đó, có thể thấy sơ đồ tư duy có thể giúp người học: Tập trung hơn, sáng tạo hơn, tiết kiệm thời gian hơn, ghi nhớ tốt hơn, nhìn thấy bức tranh tổng thể, phát triển nhận thức, tư duy, học nhanh hơn và hiệu quả hơn, vượt qua các kỳ thi với điểm số tốt hơn…

2 Các loại bản đồ tư duy (BĐTD):

*Bản Đồ Tư Duy theo đề cương: (còn gọi là bản đồ tư duy tổng quát):Dạng

này mang lại cái nhìn tổng quát về toàn bộ môn học, dạng này tạo ra dựa trên bảng mục lục trong sách

* Bản Đồ Tư Duy theo chương: triển khai kiến thức của 1 chương, tập

trung toàn bộ kiến thức trên 1 Bản Đồ Tư Duy

* Bản Đồ Tư Duy theo đoạn văn - bộ phân: thể hiện nội dung kiến thức 1

đoạn văn, 1 bộ phận - giúp ôn tập những phần nhỏ

* Còn có sự phân loại khác: Bản Đồ Tư Duy cấu trúc: là loại Bản Đồ Tư

Duy thể hiện các thành phần, yếu tố trong một chỉnh thể và mối quan hệ giữa

chúng Bản Đồ Tư Duy quá trình: là loại Bản Đồ Tư Duy thể hiện vị trí các thành

phần, các yếu tố và mối quan hệ của chúng trong quá trình vận động Bản Đồ Tư Duy logic: là loại Bản Đồ Tư Duy biểu hiện mối quan hệ về nội dung bên trong của các sự vật, hiện tượng địa lí

3 Yêu cầu của việc xây dựng Bản Đồ Tư Duy :

1 Ghi chú: Vai trò của bản đồ tư duy trích dẫn từ tư liệu số 2

* Tính khoa học: nội dung bản đồ tư duy phải bám sát nội dung của bài học, các

mối quan hệ phải là bản chất, khách quan chứ không phải do người xây dựng sắp đặt

* Tính sư phạm, tư tưởng: bản đồ tư duy phải có tính khái quát hóa cao,

ngôn ngữ súc tích dễ hiểu qua bản đồ tư duy học sinh có thể nhận thấy ngay các mối quan hệ khách quan, biện chứng

* Tính mĩ thuật: bố cục của bản đồ tư duy phải hợp lí, cân đối, nổi bật trọng

tâm và các nhóm kiến thức

4 Các bước xây dựng:

Các bản đồ tư duy đã có ở sách giáo khoa, sách giáo viên địa lí nhưng chủ yếu, phần lớn là do giáo viên tự xây dựng từ nội dung bài học, phù hợp với ý tưởng

sử dụng phương pháp, phương tiện dạy học khác nhau Bên cạnh đó học sinh cũng

có thể xây dựng để làm bài tập, ôn tập

CÁC BƯỚC XÂY DỰNG 1 BẢN ĐỒ TƯ DUY Bước 1 Bắt đầu từ trung tâm với hình ảnh của chủ đề

Tại sao lại phải dùng hình ảnh? Vì một hình ảnh có thể diễn đạt được cả ngàn từ và giúp ta sử dụng trí tưởng tượng của mình Một hình ảnh ở trung tâm sẽ giúp ta tập trung được vào chủ đề và làm cho ta hưng phấn hơn

Bước 2 Luôn sử dụng màu sắc Bởi vì màu sắc cũng có tác dụng kích thích não

như hình ảnh

Bước 3 Nối các nhánh chính (cấp một) đến hình ảnh trung tâm, nối các nhánh cấp hai

đến các nhánh cấp một,…bằng các đường kẻ, đường cong với màu sắc khác nhau

Bước 4 Mỗi từ/ảnh/ý nên đứng độc lập và được nằm trên một đường kẻ hay đường

cong

Bước 5 Tạo ra một kiểu bản đồ riêng cho mình (Kiểu đường kẻ, màu sắc,…) Bước 6 Nên dùng các đường cong thay vì các đường thẳng vì các đường cong được tổ

chức rõ ràng sẽ thu hút được sự chú ý của mắt hơn rất nhiều so với đường thẳng

Bước 7 Bố trí thông tin đều quanh hình ảnh trung tâm.

- Giáo viên nghiên cứu nội dung chương trình giảng dạy, lựa chọn ra những bài, những phần có khả năng áp dụng phương pháp Bản Đồ Tư Duy có hiệu quả nhất Tiếp theo giáo viên phân tích nội dung bài dạy, tìm ra những khái niệm cơ bản, khái niệm gốc cần truyền đạt, hình thành

- Trong dạy học địa lí ta có thể xây dựng các kiểu Bản Đồ Tư Duy sau:

+ Bản Đồ Tư Duy dùng để chứng minh hay giải thích dùng để phản ánh nội dung bài giảng một cách trực quan, dễ khái quát, dễ tiếp thu

+ Bản Đồ Tư Duy tổng quát dùng để ôn tập, tổng kết hay hệ thống 1 chương, nhiều bài

+ Bản Đồ Tư Duy kiểm tra để đánh giá năng lực tiếp thu, hiểu biết của học sinh đồng thời giúp giáo viên kịp thời điều chỉnh nội dung truyền đạt

1 Ghi chú: Các bước xây dựng bản đồ tư duy và các loại bản đồ tư duy trích dẫn từ nguồn internet

5 Cách sử dụng BĐTD:

Giáo viên dựa vào chính Bản Đồ Tư Duy để soạn ra các tình huống dạy học cũng như các thao tác, phương pháp dạy; lúc này BĐTD chính là mục đích -phương tiện truyền đạt của giáo viên và lĩnh hội kiến thức của học sinh

- Trong khi sử dụng giáo viên phải hình thành rõ mạch chính, mạch nhánh của BĐTD, mối quan hệ nhân qủa, mối quan hệ tác động hoặc sự liên kết các đơn

vị kiến thức trên BĐTD

CÁC VÍ DỤ MINH HỌA

Sau đây xin giới thiệu một số ví dụ về việc sử dụng BĐTD trong quá trình dạy học địa lí lớp 9 trong các khâu lên lớp như kiểm tra kiến thức cũ, hệ thống hoá kiến thức, định hướng dẫn dắt vào bài mới, giảng bài mới, củng cố kiến thức đã học

ra bài tập về nhà kiểm tra đánh giá…

Ví dụ 1: Sử dụng BĐTD trong việc kiểm tra kiến thức cũ của học sinh vào đầu

giờ học

Dựa vào kiến thức SGK (mục II) “Bài 31: Vùng Đông Nam Bộ” và vốn hiểu biết

của bản thân, sử dụng BĐTD hãy nêu những thuân lợi và khó khăn của tự nhiên ở Đông Nam Bộ?

Từ khái niệm trung tâm: “Tự nhiên của Đông Nam Bộ”

1 Ghi chú: Hình ảnh minh họa trích dẫn từ phim giáo khoa sử dụng bản đồ tư duy và sử dụng bản

đồ tư duy góp phần dạy học tích cực của Trần Đình Châu

Thông tin phản hồi:

Ví dụ 2: Sử dụng BĐTD trong việc định hướng nhận thức của học sinh, dùng

vào lúc mở đầu bài học, phần mới

1/GV trình chiếu BĐTD sau đưa ra yêu cầu quan sát BĐTD hãy cho biết vùng tiếp theo ta sẽ tìm hiểu là vùng nào? Qua mấy tiết?

Thông tin phản hồi:

Đó là Vùng Đồng bằng sông Hồng, sẽ tìm hiểu trong 3 tiết với 3 bài 20, bài 21, bài 22

2/ Khi bắt đầu dạy phần II “Bài 38: Phát triển tổng hợp kinh tế và bảo vệ tài nguyên, môi trường biển – đảo”

Yêu cầu học sinh quan sát H 38.3 Sơ đồ - BĐTD các ngành kinh tế biển ở nước ta: hãy cho biết phát triển kinh tế biển bao gồm những ngành nào?

Bản đồ tư duy:

Sau khi quan sát học sinh sẽ định hướng được phát triển tổng hợp kinh tế biển gồm 4 ngành trên

Ví dụ 3: Sử dụng BĐTD trong việc giảng bài mới

1/ Dạy mục II.1 Sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế “Bài 6: Sự phát triển nền kinh tế Việt Nam”

Dùng BĐTD thể hiện vị trí của các loại cơ cấu kinh tế và mối quan hệ của chúng trong quá trình chuyển dịch - phát triển

Thông tin phản hồi:

Phương pháp: Giáo viên vừa hướng dẫn học sinh khám phá các mối quan hệ song song với việc hoàn thành BĐ, vừa dạy vừa vẽ hoặc vừa trình chiếu (soạn bài sử dụng Power Point ) => đây là cách dạy học có sự tham gia tích cực của học sinh và giáo viên

2/ Làm bài thực hành 2.b) “Bài 19 Thực hành: Đọc BĐ, phân tích đánh giá ảnh hưởng của tài nguyên khoáng sản đối với phát triển công nghiệp ở Trung du và miền núi Bắc Bộ” Đối với bài này SGK yêu cầu: Chứng minh ngành công nghiệp

luyện kim đen ở Thái Nguyên sử dụng nguyên liệu khoáng sản tại chổ?

Giáo viên cho học sinh lên xác định các mỏ khoáng sản cần cho luyện kim trên BĐ

tự nhiên của vùng Trung du và miền núi Bắc Bộ Sau đó yêu cầu học sinh tổng hợp lại kiến thức bằng BĐTD, giáo viên bổ sung thêm nếu cần từ đó học sinh thấy rõ

mối quan hệ giữa tài nguyên với phát triển sản xuất, học sinh hiểu được sự phân bố tài nguyên trên lãnh thổ tạo nên thế mạnh kinh tế

Thông tin phản hồi:

Ví dụ 4: Sử dụng BĐTD trong việc củng cố đánh giá cuối bài, thể hiện toàn bộ

kiến thức học sinh đã lĩnh hội

- Giáo viên để một số ô trống, để trống một số nhanh yêu cầu HS tìm các kiến thức điền vào ô trống hoặc vẽ và điền tiếp các cạnh

1/ Sau khi tìm hiểu xong “Bài 7: Các nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển và

phân bố nông nghiệp”.

Giáo viên yêu cầu học sinh gắn các nhân tố ảnh hưởng với sự phát triển và phân bố nông nghiệp

Phần này giáo viên có thể chuẩn bị sẵn đánh máy nội dung trên giấy A4 và vẽ khung lên giấy rô-ki phần hướng của BĐTD

Giáo viên tổ chức trò chơi: “Ai đúng hơn”

Cách chơi: Giáo viên chia lớp thành 2 đội chơi Mỗi đội có 3 học sinh

Yêu cầu: Học sinh dùng mũi tên để gắn các nhân tố ảnh hưởng đến phát triển nông nghiệp

từ khái quát đến chi tiết từng nhân tố cụ thể đến ảnh hưởng như thế nào(tích cực hay tiêu cực)?

Sau đó yêu cầu học sinh lên gắn nội dung tương ứng

Đây là cách chơi giúp cho học sinh hứng khởi hơn, tạo thi đua giữa các nhóm, giúp học sinh phát triển tư duy và chủ động tiếp thu kiến thức

Hướng của BĐTD từ từ khóa trung tâm (trên khung tờ giầy Ao):