Dạy học địa lí 8 phần địa lí tự nhiên nhằm nâng cao năng lực tư duy tổng hợp theo lãnh thổ cho học sinh bằng cách sử dụng sơ đồ

Số giáo viên thường xuyên chủ động, sángtạo trong việc phối hợp các phương pháp dạy học cũng như sử dụng phươngpháp dạy học phát huy tính tích cực, tự lực và sáng tạo của học sinh chưa n

I MỞ ĐẦU I.1 Lí do chọn đề tài

Mục tiêu phương pháp dạy học hiện đại là phát huy tính tích cực, chủ động,sáng tạo và vận dụng kiến thức, kĩ năng của người học, “ tạo cơ sở để người học

tự cập nhật và đổi mới tri thức kĩ năng và phát triển năng lực” [1] để người học

“ có kĩ năng giải quyết những vấn đề nảy sinh trong cuộc sống” [2]

Vì thế, định hướng đổi mới chương trình giáo dục phổ thông hiện nay làchương trình định hướng năng lực (định hướng phát triển năng lực) nhằm nângcao năng lực và kĩ năng thực hành vận dụng kiến thức vào thực tiễn

Theo đó, dạy học Địa lí có mục tiêu rõ ràng đối với phát triển năng lực chongười học Ngoài các năng lực chung Địa lí còn phát triển các năng lực chuyênbiệt (Tư duy tổng hợp theo lãnh thổ, học tập tại thực địa, sử dụng bản đồ, sửdụng số liệu thống kê; sử dụng hình vẽ, tranh ảnh, mô hình, video clip ) Các năng lực chuyên biệt, đặc biệt là năng lực “tư duy tổng hợp theo lãnhthổ” có tác động lớn đến việc hình thành và phát triển phẩm chất, năng lựcngười học, đó chính là phát triển “ năng lực và kĩ năng thực hành, vận dụng kiếnthức vào thực tiễn”[3] góp phần đào tạo nguồn nhân lực không chỉ có kiến thức

mà giàu năng lực giải quyết vấn đề

Ngoài ý nghĩa to lớn, năng lực “ tư duy tổng hợp theo lãnh thổ” còn có vai tròđặc biệt quan trọng trong mục tiêu bộ môn Địa lí Xong năng lực chuyên biệtmôn Địa lí đa dạng, đòi hỏi sự khéo léo đồng bộ trong việc lựa chọn nội dung -phương pháp - phương tiện dạy học Mỗi năng lực khác nhau cần phương phápdạy học khác nhau Lựa chọn cách phù hợp giúp giáo dục phát triển năng lựcchuyên biệt hiệu quả hơn

Trong khi đó thực tiễn dạy học Địa lí 8 chưa thực hiện thành công giáo dụcphát triển năng lực chuyên biệt Cũng chưa có một tài liệu hướng dẫn cụ thể vềcách dạy học để nnâng cao năng lực “ tư duy tổng hợp theo lãnh thổ” nên nhiềugiáo viên còn lúng túng trong dạy Địa lí 8

Từ những lí do nêu trên, tôi chọn đề tài “ Dạy – học Địa lí 8 phần Địa lí tự

nhiên nhằm nâng cao năng lực “tư duy tổng hợp theo lãnh thổ” cho học sinh bằng cách sử dụng sơ đồ”.

I.2 Mục đích nghiên cứu

- Nghiên cứu, khảo sát thực trạng phát triển năng lực chuyên biệt trong dạy học

môn Địa Lí cho học sinh lớp 8 tại trường THCS Đa Lộc

- Chỉ ra nguyên nhân, hạn chế và đề xuất một biện pháp nhằm nâng cao hiệu quảgiáo dục năng lực “tư duy tổng hợp theo lãnh thổ” trong dạy học Địa lí 8 phầnĐịa lí tự nhiên Việt Nam

I.3 Đối tượng nghiên cứu

- Nghiên cứu cách giáo dục năng lực “tư duy tổng hợp theo lãnh thổ” bằngphương pháp dạy học theo sơ đồ

- Tổng kết kinh nghiệm dạy học theo sơ đồ trong Địa lí 8 phần Địa lí tự nhiênViệt Nam ở trường THCS

1

-Tìm ra các biện pháp khác nâng cao hiệu quả giáo dục năng lực chuyên biệtmôn Địa lí cho học sinh THCS.

I.4 Phương pháp nghiên cứu:

- Phương pháp nghiên cứu xây dựng cơ sở lí thuyết: Đọc nghiên cứu tổng hợp líthuyết, rút kinh nghiệm trong quá trình thực hiện, nghiên cứu các văn bản hướngdẫn ngành giáo dục làm cơ sở lí luận, mục tiêu đề tài, đề xuất biện pháp thựchiện

- Phương pháp điều tra khảo sát thực tiễn: thu thập thông tin thực trạng việc giáodục phát triển năng lực “tư duy tổng hợp theo lãnh thổ” tại khối 8 Nguyên nhânhạn chế, khảo sát thực nghiệm đối chứng, về hiệu quả áp dụng phương pháp dạyhọc theo sơ đồ đối với việc nnâng cao năng lực “ tư duy tổng hợp theo lãnh thổ”

- Thu thập thông tin: lắng nghe ý kiến đồng nghiệp, ý kiến của HS, phổ biếntrong sinh hoạt chuyên môn, lắng nghe phản hồi hoàn thiện bài viết

- Phương pháp thống kê, xử lí số liệu: thu thập kết quả, tính toán, so sánh, phântích, tổng hợp nhận xét và đánh giá hiệu quả phương pháp đã áp dụng

I.5 Những điểm mới của Sáng kiến kinh nghiệm:

- Hoàn thiện cơ sở lí luận vững chắc, cơ sở thực tiễn sát với tình hình dạy họcđịa phương làm cơ sở xây dựng đổi mới phương pháp

- Hoàn thiện hệ thống các giải pháp nâng cao năng lực “tư duy tổng hợp theolãnh thổ” trong dạy học Địa lí nói chung, dạy Địa lí 8 nói riêng

- Tìm ra cách dạy học hiệu quả và phù hợp với đặc điểm tâm sinh lứa tuổi họcsinh, phù hợp với tình hình nhà trường, địa phương(dạy học theo sơ đồ)

- Hoàn thiện các sơ đồ dạy học minh họa một các khoa học, sư phạm trực quan

rõ hiệu quả của phương phápđề tài đang nghiên cứu

- Khắc phục các lỗi cơ bản về hình thức: lỗi chính tả, trình bày Hoàn thiện bốcục SKKN khoa học theo hướng dẫn

II NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM II.1 Cơ sở lí luận

Nghị quyết hội nghị trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản và toàn diệngiáo dục và đào tạo xác định “ Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ và đồng bộ các yếu tố

cơ bản của giáo dục, đào tạo theo hướng coi trọng phát triển phẩm chất, nănglực của người học”[4] Đây cũng là mong muốn sinh thời của chủ tịch Hồ ChíMinh về phương pháp giáo dục Việt Nam “Học đi đôi với hành”

Trên cơ sở đó mục tiêu giáo dục cụ thể hiện nay nêu rõ: “ định hướng pháttriển năng lực” Giáo dục định hướng phát triển năng lực để thực hiện mục tiêu

phát triển toàn diện các phẩm chất, nhân cách, chú trọng năng lực vận dụng trithức trong những tình huống thực tiễn nhằm chuẩn bị cho học sinh năng lực giảiquyết tình huống của cuộc sống và nghề nghiệp Nói theo lí luận dạy học thìngười học là chủ thể của quá trình nhận thức Phát huy tính tích cực, tự giác, chủđộng, sáng tạo, hợp tác để hoàn thiện các năng lực chung (năng lực tự học, nănglực giải quyết vấn đề, năng lực sáng tạo, năng lực tự quản lí, năng lực giao tiếp,năng lực hợp tác, năng lực sử dung công nghệ thông tin và truyền thông, nănglực sử dụng ngôn ngữ, năng lực tính toán), trên cơ sở đó phát triển năng lựcchuyên biệt môn Địa Lí

Hơn nữa dạy học phát triển năng lực cho học sinh lứa tuổi THCS sẽ cóhiệu quả cao, tạo ra định hướng lâu dài cho sự phát triển năng lực cá nhân, thúcđẩy phát triển năng lực tối đa của người học

Vì lứa tuổi THCS là lứa tuổi thích trải nghiệm, khám phá, thử ngiệm Có họcsinh thích học qua thực hành ứng dụng, có học sinh thích học qua quan sát, hiệuquả hơn hết là các em trực tiếp tham gia hoạt động học tập (làm việc nhóm) Các

em thích đặt mình vào những tình huống, trực tiếp quan sát thảo luận, trao đổilàm thực nghiệm, tự đưa ra các giải pháp, tự trình bày quan điểm, kết quả mỗi cánhân Do đó, học sinh THCS không những chiếm lĩnh được kiến thức, kĩ năng

mà còn phát triển ở người học năng lực tổ chức điều khiển, lãnh đạo, hợp tác,giao tiếp, trình bày, giải quyết vấn đề Tuy nhiên, đây là lứa tuổi còn thiếu kĩnăng “tư duy tổng hợp” Kiến thức, kĩ năng Địa lí được ghi nhớ nhanh, nhưngcác em lại chưa có khả năng sắp xếp tạo thành hệ thống, đặc biệt các em cònthiếu năng lực phát hiện các mối quan hệ biện chứng giữa hoặc quan hệ nhânquả giữa các thành phần tự nhiên với tự nhiên, tự nhiên với con người Do đócòn thiếu các hành vi tích cực tác động tới thiên nhiên, môi trường Chưa khaithác tốt lợi thế, hạn chế tác hại của thiên nhiên đối với con người, con người đốivới môi trường tự nhiên đảm bảo sự sống bền vững cho bản thân và cồng đồng

Vì vậy, phải hành dạy học nâng cao năng lực cho học sinh lứa tuổi THCS Nănglực “tư duy tổng hợp theo lãnh thổ” khi dạy học Địa lí

II.2 Thực trạng vấn đê phát triển năng lực “ tư duy tổng hợp theo lãnh thổ” trong dạy học Địa lí 8 ở trường THCS.

Đổi mới phương pháp trong dạy học Địa lí đang được tiến hành phổ biến ởcác nhà trường Tuy nhiên đổi mới phương pháp dạy học Địa lí ở trường THCSchưa mang lại hiệu quả cao Truyền thụ kiến thức một chiều vẫn là phương phápdạy học chủ đạo của nhiều giáo viên Số giáo viên thường xuyên chủ động, sángtạo trong việc phối hợp các phương pháp dạy học cũng như sử dụng phươngpháp dạy học phát huy tính tích cực, tự lực và sáng tạo của học sinh chưa nhiều.Nội dung dạy học vẫn nặng về lí thuyết, việc rèn luyện kĩ năng sống, kĩ nănggiải quyết các tình huống thực tiễn cho học sinh thông qua khả năng vận dụng trithức Địa lí tổng hợp, phát triển năng lực chuyên biệt môn Địa lí chưa thực sựđược quan tâm, đặc biệt là năng lực “ tư duy tổng hợp theo l·nh thổ”

Kiểm tra đánh giá trong dạy học Địa lí chủ yếu chú ý đến yêu cầu tái hiệnkiến thức Địa lí Học sinh học tập thiên về ghi nhớ kiến thức, ít quan tâm đến

3

vận dụng kiến thức vào thực tiễn, vì thế khẳ năng sáng tạo và năng lực vận dụngtri thức đã được học để giải quyết các tình huống thực tiễn cuộc sống (như vấn

đề tài nguyên, môi trường) liên quan đến Địa lí còn hạn chế

Từ kết quả điều tra về năng lực chuyên biệt trong các bài dạy học Địa Lí 8cho thấy: Hầu hết các em nắm được kiến thức Địa Lí theo yêu cầu Phần lớn các

em phát triển được các năng lực cá nhân (các năng lực chung) theo yêu cầuchung Nhưng đa số các em chưa phát triển được năng lực riêng của môn Địa Lítrong quá trình học tập Đặc biệt là năng lực “ tư duy tổng hợp theo lãnh thổ” Kết quả khảo sát bằng bài kiểm tra có nội dung kiểm tra năng lực “tư duytổng hợp theo lãnh thổ” của hai lớp 8A và 8B trại trường THCS Đa Lộc chothấy:

hệ mức độ cao (mức độ 3, mức độ 4) chiếm tỉ lệ thấp, số học sinh đạt mức độcao nhất trong phát triển năng lực “tư duy tổng hợp theo lãnh thổ” rất ít Kết quảnày đồng nghĩa các em chưa phát triển hoàn thiện năng lực “tư duy tổng hợptheo lãnh thổ” - một mục tiêu quan trọng của bài học Địa Lí 8 phần tự nhiênViệt Nam

Từ thực trạng nêu trên tôi mạnh dạn nghiên cứu cách “Dạy – học Địa lí 8

phần Địa lí tự nhiên nhằm nâng cao năng lực “tư duy tổng hợp theo lãnh thổ” cho học sinh bằng cách sử dụng sơ đồ”.

Nếu áp dụng phổ biến phương pháp dạy học theo sơ đồ trong dạy học Địa lí 8phần tự nhiên Việt Nam để nnâng cao năng lực “tư duy tổng hợp theo lãnh thổ”cho học sinh sẽ khắc phục được những thực trạng tồn tại trên đây Học sinhkhông những hiểu chắc những kiến thức, kĩ năng cơ bản mà còn nhanh chóngphát hiện được mối quan hệ biện chứng giữa các thành phần tự nhiên với tựnhiên, tự nhiên với con người Từ đó các em có hành vi đúng đắn với tự nhiên,trân trọng tài nguyên và môi trường, cũng là trân trọng cuộc sống, sự phát triểnbền vững của con người trên Trái Đất và môi trường Địa lí xung quanh

II 3 Giải pháp nâng cao năng lực “tư duy tổng hợp theo lãnh thổ” cho học sinh trong dạy – học Địa lí 8 trường THCS

Để phát triển năng lực chung cho người học, năng lực chuyên biệt mà cụ thể

là năng lực “tư duy tổng hợp theo lãnh thổ” cần tiến hành các giải pháp đổi mớicác yếu tố giáo dục như mục tiêu giáo dục, nội dung chương trình, phương phápdạy học, hình thức tổ chức, phương tiện và cách đánh giá kết quả học tập môn

Địa lí theo định hướng phát triển năng lực Nghị quyết TƯ 8 xác định “ Tiếp tụcđổi mới mạnh mẽ và đồng bộ các yếu tố cơ bản của giáo dục, đào đạo theohướng coi trọng phẩm chất, năng lực của người học” “hình thành phẩm chất,năng lực công dân” “nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện” “năng lực và kĩnăng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn, phát triễn kĩ năng sángtạo”[5].Do đó các giải pháp đề xuất là:

Thứ nhất là đổi mới mục tiêu dạy học Địa lí, phải bám sát mục tiêu giáo dụchiện nay là “ Chuẩn bị cho học sinh sớm thích nghi với đời sống xã hội, hòanhập và phát triển cộng đồng, chú trọng hình thành các năng lực nhận thức, nănglực hoạt động, năng lực tự học, năng lực tự giải quyết vấn đề”[6] “đặc biệt coitrọng giáo dục tư tưởng, giáo dục truyền thống lịch sử các mạng, đạo đức, lốisống, năng lực sáng tạo, kĩ năng thực hành, tác phong công nghiệp, ý thức tráchnhiệm xã hội”[7]

Thứ hai là đổi mới nội dung chương trình Địa lí phải xây dựng theo hướnghiện đại, chương trình dạy học theo định hướng năng lực còn gọi là định hướngkết quả đầu ra nhằm phát triển năng lực cho người học, “ Phát triển toàn diệncác phẩm chất, nhân cách, chú trọng năng lực vận dụng kiến thức vào trong cáctình huống thực tiễn nhằm chuẩn bị cho người học năng lực thích ứng cuộcsống”[8] “ Không chỉ quan tâm đế kiến thức lí thuyết” mà “ chú trọng kĩ năngthực hành, vận dụng kiến thức, năng lực”[9] “Gắn vốn hiểu biết, kinh nghiệm vànhu cầu của học sinh với tình huống thực tế, bối cảnh và môi trường địaphương”[10]

Thứ ba là đổi mới phương pháp dạy học Địa lí, đây là khâu cốt lõi nhất đểphát triển năng lực cho người học Nghị quyết TƯ 8 khóa XI ghi rõ: “Tiếp tụcđổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy học theo hướng hiện đại, phát huy tính tíchcực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức kĩ năng của người học”[11]

“Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động,sáng tạo của học phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; Bỗi dưỡngphương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tácđộng đến tình cảm, đem lại niềm vui và hứng thú cho học sinh”[12]

Thứ tư là đổi mới hình thức tổ chức dạy học, để đạt được mục tiêu phát triểnnăng lực “tư duy ttổng hợp theo lãnh thổ” trong dạy học Địa lí cần “Tổ chứchình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứukhoa học, trải nghiệm sáng tạo, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin vàtruyền thông vào dạy học”[13]

Giải pháp thứ năm đổi mới trong kiểm tra đánh giá: “Tiêu chí phải dựa vàonăng lực đầu ra, có tính đến sự tiến bộ trong quá trình học tập, chú trọng kĩ năngvận dụng kiến thức vào các tình huống” [14] đúng như tinh thần nghị quyết TƯ

8 khóa XI “ Đổi mới căn bản hình thức và phương pháp thi, kiểm tra đánh giákết quả giáo dục, đào tạo cần từng bước theo tiêu chí tiến bộ được cộng đồnggiáo dục thế giới tin cậy và công nhận”[15] “đảm bảo thiết thực, hiệu quả, kháchquan và công bằng”[16]

5

Nếu tiến hành đổi mới đồng thời các yếu tố trên đây theo“ chương trình địnhhướng phát triển năng lực” trong dạy học Địa lí sẽ là giải pháp hiệu quả nhất đểphát triển năng lực chung, năng lực chuyên biệt môn Địa lí cho học sinh Tuynhiên trong khuôn khổ thời gian và hình thức của sáng kiến kinh nghiệm, tôi chỉxin đề xuất một biện pháp đổi mới phương pháp, áp dụng trong chương trìnhĐịa lí 8 phần Địa lí tự nhiên Tự nhiên nhằm nâng cao năng lực “tư duy tổng hợp

theo lãnh thổ” cho học sinh Biện pháp “dạy học theo sơ đồ” nhằm nâng cao

năng lực “tư duy tổng hợp theo lãnh thổ” cho học sinh trong dạy – học Địa lí 8

tự nhiên,kinh tế - xãhội trênlãnh thổ

Phân tíchđược mốiquan hệtương hỗgiữa cácthành phần

tự nhiên vàkinh tế - xãhội trênlãnh thổ

Xác địnhđược mốiquan hệnhân quảgiữa cácthành phần

tự nhiên vàkinh tế - xãhội trênlãnh thổ

Giải thíchđược mốiquan hệnhân quảgiữa cácthành phần

tự nhiên vàkinh tế - xãhội trênlãnh thổ

II.4.2 Xác định cụ thể các mức độ yêu cầu phát triển năng lực “ tư duy tổng hợp theo lãnh thổ” trong chương trình Địa Lí 8

Đối với chương trình Địa Lí 8, mục tiêu phát triển năng lực “tư duy theo lãnhthổ” phải đạt là:

hệ tương hỗgiữa cácthành phần

tự nhiên,hoặc các

Phân tíchđược mốiquan hệtương hỗgiữa cácthành phần

tự nhiên,hoặc các

Xác địnhđược mốiquan hệnhân quảgiữa cácthành phần

tự nhiên,hoặc các

Giải thíchđược mốiquan hệ nhânquả giữa cácthành phần

tự nhiên,hoặc cácthành phần

Á, các khuvực Châu

Á, trên lãnhthổ ViệtNam

thành phầnkinh tế xãhội ở Châu

Á, các khuvực Châu Á,trên lãnh thổViệt Nam

thành phầnkinh tế xãhội ở Châu

Á, các khuvực Châu

Á, trên lãnhthổ ViệtNam

kinh tế xãhội ở Châu

Á, các khuvực Châu Á,trên lãnh thổViệt Nam.)

II.4.3 Dạy học Địa lí 8 phần Địa lí tự nhiên nâng cao năng lực “Tư duy tổng hợp theo lãnh thổ” cho học sinh bằng sử dụng sơ đồ

4.3 1 Phân loại sơ đồ trong dạy học Địa Lí

Sơ đồ sử dụng trong dạy học Địa Lí gồm có 4 dạng sau:

*Sơ đồ cấu trúc: là dạng sơ đồ thể hiện các thành phần, các yếu tố trong mộtchỉnh thể và mối quan hệ giữ chúng

Sơ đồ cấu trúc các nội dung Địa Lí phần tự nhiên Việt Nam

*Sơ đồ lôgic: Là loại sơ đồ thể hiện mối quan hệ về nội dung bên trong của các

sự vật, hiện tượng Địa Lí

Sơ đồ mối quan hệ giữa các yếu tố tự nhiên với việc hình thành Đất Việt Nam.

* Sơ Đồ Địa đồ học: Là loại sơ đồ thể hiên mối qua hệ về mặt không gian củacác sự vật - hiện tượng Địa Lí trên bản đồ, lược đồ

7

Tự nhiên Việt Nam

Khí hậu Việt Nam

Sông ngòi Việt Nam

Đất Việt Nam

Địa hình Việt Nam

Sinh vật Việt Nam

Vị trí nội

chí tuyến

Vị trí gặp gỡ các luồng gió mùa

Vị trí ven biển

Khí hậu nóng ẩm gió mùa, đa dạng

Địa hình nghiêng theo hướng Tây Bắc- Đông Nam

Sinh vật

đa dạng

Lãnh thổ kéo dài chiều BN, hẹp ngang nhiều dãy núi ăn ra sát biển

Lược đồ không gian công nghiệp Hoa Kì

* Sơ đồ quá trình: Là loại sơ đồ thể hiện vị trí các thành phần, các yếu tố và mốiquan hệ giữ chúng trong quá trình vận động (Sơ đồ quá trình tạo mây- mưa)

4.3 2 Các yêu cầu khi xây dựng sơ đồ

Sơ đồ xây dựng và sử dụng trong dạy và học Địa lí phải đảm bảo các yêu cầusau:

- Tính khoa học: Nội dung sơ đồ phải bám sát vào nội dung bài học, các mốiquan hệ phải là bản chất, khách quan chứ không phải do người xây dựng áp đặt

- Tính sư phạm, tư tưởng: Sơ đồ phải có tính khái quát cao, qua sơ đồ học sinh

có thể nhận thấy ngay các mối quan hệ khách quan biện chứng

- Tính Mĩ thuật: Bố cục của sơ đồ phải hợp lí, cân đối, nỗi bật trọng tâm và cácnhóm kiến thức

4.3.3 Các bước xây dựng sơ đồ

Giáo viên hướng dẫn học sinh xây dựng sơ đồ phù hợp với ý tưởng sử dụng,phương pháp, thương tiện dạy học khác nhau Các bước xây dựng một sơ đồgồm:

Bước 1: Tổ chức các đỉnh của sơ đồ (chọn kiến thức, cơ bản, vừa đủ mã hóa một cách ngắn gọn, cô đọng, súc tích, bố trí các đỉnh trên mặt phẳng)

Bước 2:Thiết lập các cạnh(các cạnh nối những nội dung ở các đỉnh có liên quan)Bước 3: Hoàn thiện (Kiểm tra lại tất cả để điều chỉnh sơ đồ phù hợp với nộidung bài dạy, đảm bảo tính thẩm mĩ dễ hiểu)

4.3.4 Cách xây dựng một sơ đồ

Giáo viên nghiên cứu chương trình giảng dạy, lựa chọn ra những bài, nhữngphần có khả năng áp dụng cách dạy học bằng sơ đồ hiệu quả nhất Tiếp theogiáo viên phân tích nội dung bài dạy, tìm ra những khái niệm cơ bản, khái niệmgốc cần truyền đạt hình thành Trong dạy học Địa lí tự nhiên Việt Nam chúng ta

có thể xây dựng các kiểu sơ đồ sau:

+ Sơ đồ dùng để chứng minh hay giải thích, phản ánh nội dung bài giảng mộtcách trực quan dễ khái quát, dễ tiếp thu

+ Sơ đồ tổng hợp dùng để ôn tập tổng kết hay hệ thống một chương, một phầnkiến thức.

+ Sơ đồ kiểm tra để dánh giá năng lực tiếp thu, hiểu biết của học sinh đồng thờigiúp giáo viên kịp thời điều chỉnh nội dung truyền đạt

4.3 5 Cách sử dụng sơ đồ

- Giáo viên dựa vào chính sơ đồ để soạn ra các tình huống dạy học cũng nhưthao tác, phương pháp dạy học lúc này sơ đồ chính là mục đích, phương tiệntruyền đạt của giáo viên và lĩnh hội kiến thức của học sinh

- Trong khi sử dụng giáo viên phải hình thành rõ mạch chính, mạch nhánh của

sơ đồ, mối quan hệ nhân quả, mối quan hệ tác động qua lại, hoặc sự liên kết cácđơn vị kiến thức trên sơ đồ

II.4.4 Ví dụ về cách sử dụng sơ đồ để nâng cao năng lực “tư duy tổng hợp theo lãnh thổ” cho học sinh trong dạy học Địa lí 8 Địa lí phần tự nhiên.

II.4.4.1 Cách sử dụng sơ đồ trong hoạt động kiểm tra bài cũ để nâng cao năng lực “tư duy tổng hợp theo lãnh thổ” cho học sinh trong dạy học Địa Lí

8 phần Địa lí tự nhiên.

Hoạt động kiểm tra bài cũ được tiến hành nhằm hỗ trợ cho bài học mới Hoạtđộng này yêu cầu học sinh tái hiện kiến thức và kĩ năng đã được học Vận dụnglại năng lực tư duy để phát hiện mối quan hệ giữa các kiến thức, kĩ năng Tuynhiên là bài học cũ đã qua người dạy không thể đòi hỏi học sinh ghi nhớ mộtcách chi tiết; quan trọng là học sinh nhận thức được vấn đề kiểm tra theo yêucầu của bài học, trả lời đúng câu hỏi của giáo viên ở mức độ ghi nhớ khái quát

Vì vậy, trong trường hợp này giáo viên nên hướng học sinh mã hóa các kiếnthức thành ngắn gọn nhất, thiết lập các đỉnh, thành lập sơ đồ Với việc sử dụng

sơ đồ trong trường hợp này giáo viên giúp học sinh hệ thống hóa đầy đủ ngắngọn nhất các nội dung đã được học Kĩ năng sử dụng mũi tên trong sơ đồ giúpcác em củng cố “tư duy tổng hợp theo lãnh thổ” đầy đủ, chắc chắn

Ví dụ: Kiểm tra bài cũ tiết 39 - bài 36: Đặc điểm đất Việt Nam

Câu hỏi kiểm tra năng lực “tư duy tổng hợp theo lãnh thổ” như sau:

(?) Em hãy vẽ sơ đồ thể hiện các nhân tố chính hình thành Đất ở nước ta?

- Học sinh củng cố các nhân tố chính hình thành đất (đá mẹ, khí hậu, sinh vật,địa hình)

- Giáo viên hướng học sinh: Mỗi nhân tố có vai trò riêng Các bốn nhân tố cómối quan hệ qua lại (quan hệ biện chứng), tác động đồng thời để hình thành Đất

có vị trí tương đương nhau trong sơ đồ, mỗi nhân tố là một đỉnh, các nhân tố tácđộng lẫn nhau trong quá trình hình thành Đất (đỉnh trung tâm) làm cho tàinguyên Đất phong phú đa dạng

9

Đá mẹ

Địa hìn

h mẹ

Đất (đa dạng)

Sơ đồ các nhân tố hình thành Đất

Khi các em đã hoàn thiện xong sơ đồ này các em hiểu chắc chắn mối quan hệnguyên nhân ( 4 yếu tố) và kết quả (Đất nước ta đa dạng) thể hiện bằng mũi tênmột chiều Mối quan hệ biện chứng giữa các nhân tố với nhau được các em thểhiện bằng mũi tên hai chiều Đây là mối quan hệ giữa các thành phần tự nhiêntrên lãnh thổ Việt Nam, mức độ 3 trong phát triển năng lực “tư duy tổng hơptheo lãnh thổ” trong chương trình Địa Lí 8

Ví dụ: Kiểm tra bài cũ tiết 35 - bài 31: Đặc điểm khí hậu Việt Nam

Câu hỏi kiểm tra năng lực “tư duy tổng hợp theo lãnh thổ” như sau:

(?) Khí hậu nước ta có ảnh hưởng như thế nào tới sự phát triển kinh tế xã hội Em hãy thể hiện mối qua hệ này bằng sơ đồ?

- Học sinh củng cố kiến thức, xác định các đơn vị kiến thức cần đưa lên sơ đồ,

mã hóa kiến thức thành ngắn gọn nhất đưa vào các đỉnh sơ đồ

- Giáo viên gợi ý thêm: đây là mối quan hệ tương hỗ giữa các thành phần tựnhiên và phát triển kinh tế xã hội (tư duy tổng hợp theo lãnh thổ ở mức độ 3,4)Gợi ý để học sinh phân tích được mối quan hệ tương hỗ giữa khí hậu (nhiệt độ,lượng mưa, gió) với phát triển kinh tế nông nghiệp: nguồn nhiệt ẩm dồi dào làmcho cây cối sinh trưởng phát triển quanh năm ra hoa kết trái, có thể tiến hànhxen canh, đa canh tăng vụ, tăng năng suất; thiên nhiên nhiệt đới đa dạng vànguồn nông phẩm dồi dào là cơ sở cho ngành công nghiệp chế biến, công nghiệpkhai thác phát triển; các hoạt động Dịch vụ cũng phát triển đa dạng Bên cạnh đókhí hậu nóng ẩm nhiệt đới mang tới nhiều dịch bệnh có hại cho cây trồng vậtnuôi; thiên tai như lũ lụt, hạn hán Đây là mối quan hệ nhân quả, một nguyênnhân cho nhiều kết quả Từ phân tích trên học sinh vẽ hoàn thiện sơ đồ

Sơ đồ ảnh hưởng khí hậu nước ta tới phát triển kinh tế

Khí hậu

Sinh vật

Địa hìn

h mẹ

công nghiệp

đa

dạng

PT đa dạng hoạt động dịch vụ

PT các dịch bệnh

có hại cho c on người vật nuôi

Nhiều thiên tai: lũ, hạn hán

II.4.4.2 Cách sử dụng sơ đồ trong tiết dạy học bài mới để nâng cao “ năng lực tư duy tổng hợp theo lãnh thổ” cho học sinh trong dạy học Địa Lí 8.

Hình thành kiến thức, kĩ năng mới là nội dung khó đối với giáo viên và họcsinh, vì vậy nếu giáo viên sử dụng tốt phương pháp dạy học sẽ giúp học sinh dễhiểu, hiểu sâu, nhớ lâu, chắc chắn Đồng thời dạy cho các em phương pháp tựhọc, tự nghiên cứu, rèn luyện năng lực “ tư duy tổng hợp theo lãnh thổ” sáng tạo

và có thể giải quyết những vấn đề nảy sinh trong học tập và thực tiễn cuộc sống

Ví dụ: Trong tiết 2- bài 2: Khí hậu Châu Á, Mục 1 Khí hậu Châu Á phân hóa

rất đa dạng

- Mục tiêu kiến thức: Học sinh nắm được đặc điểm chung khí hậu Châu Á ( rất

đa dạng)

- Kĩ năng: Xác định vị trí các đới, các kiểu khí hậu trên lược đồ

- Giáo dục kĩ năng sống: Tư duy, giao tiếp, làm chủ bản thân, tự nhận thức, giảiquyết vấn đề

- Mục tiêu phát triển năng lực chung: tự trình bày, sử dụng ngôn ngữ…

- Mục tiêu phát triển năng lực chuyên biệt: tư duy tổng hợp theo lãnh thổ, sửdụng bản đồ, tranh ảnh, video

- Phương pháp dạy học phát triển năng lực tư duy tổng hợp theo lãnh thổ: Dùngcác câu hỏi gợi ý để học sinh phát hiện ra mối quan hệ giữa các thành phần tựnhiên (Vị trí, lãnh thổ, địa hình, khí hậu) từ đó hướng học sinh xây dựng sơ đồthể hiện mối quan hệ đó

Hoạt động giáo viên và học sinh Nội dung cơ bản

? Đọc tên các đới khí hậu từ vùng cực Bắc

đến vùng Xích đạo dọc theo kinh tuyến 800Đ?

-HS: đọc tên các đới HS khác chỉ trên lược

đồ

- GV chuẩn kiến thức kĩ năng

? Đọc tên các kiểu khí hậu dọc vĩ tuyến 400B

từ tây sang đông?

- HS: đọc tên các kiểu HS khác chỉ lược

đồ

- GV chuẩn kiến thức kĩ năng

? Nêu nhận xét chung về khí hậu Châu Á?

- HS: Khí hậu Châu Á rất đa dạng

+ GV hướng HS hình thành đỉnh chính của sơ

đồ (khí hậu châu á rất đa dạng) GV vẽ lên

bảng

? Vẽ các nhánh khác thể hiện sự đa dạng của

khí hậu Châu Á?

- HS lên bảng vẽ GV Chỉnh sửa

? Tại sao khí hậu Châu Á lại chia thành nhiều

đới, nhiều kiểu như vậy?

- HS nêu các nhân tổ ảnh hưởng khí hậu Châu

1 Khí hậu Châu Á rất đa dạng

11

Vị trí kéo dài trên nhiều vĩ độ

Lãnh thổ rộng lớn Địa hình

đa dạng

Khí hậu Châu á rất đa dạng

Khí hậu Châu á chia thành nhiều đới

Khí hậu Châu á chia thành nhiều kiểu

Á(Vị trí trải dài nhiều vĩ độ, lãnh thổ rộng

lớn, địa hình đa dạng)

+ GV hướng HS sắp xếp các yếu tố trên thành

các đỉnh khác của sơ đồ, các yếu tố này là

nguyên nhân làm khí hậu Châu Á đa dạng

II.4.4.3 Cách sử dụng sơ đồ trong bài ôn tập để nâng cao năng lực “tư duy tổng hợp theo lãnh thổ” cho học sinh trong dạy học Địa Lí 8 phần Địa lí tự nhiên.

Dạy học Ôn tập là tiết học có nhiều khó khăn trong việc lựa chọn phươngpháp Dù Ôn tập chương hay ôn tập học kì thì yêu cầu mục tiêu kiến thức , kĩnăng đều nhiều hơn, thời gian cho một tiết học ngắn đối với việc vừa củng cố,hình thành kĩ năng, đồng thời giáo dục kĩ năng sống, phát triển năng lực chunghay năng lực chuyên biệt Đối với những tiết học này việc sử dụng sơ đồ trongdạy học Địa lí sẽ giúp củng cố kiến thức, kĩ năng Địa lí nhanh nhất một cách có

hệ thống Đồng thời củng cố phát triển năng lực “tư duy tổng hợp theo lãnh thổcho học sinh” Giúp học sinh có được sự tổng quát, logic về mối quan hệ giữacác thành phần Địa lí đã được học Phân biệt được mối quan hệ nhân quả mộtchiều, đâu là mối quan hệ biện chứng qua lại

Theo kinh nghiệm cá nhân trong tiết Ôn tập có 3 cách sử dụng sơ đồ để pháttriển năng lực “tư duy tổng hợp theo lãnh thổ” như sau:

Cách 1: Giáo viên mã hóa các kiến thức, kĩ năng thành một sơ đồ hoàn

chỉnh cho một bài, một chương nhưng chưa điền các mũi tên Yêu cầu học sinhxác định mối quan hệ giữa các yếu tố trên sơ đồ bằng các đánh hướng mũi têncho phù hợp và giải thích mối quan hệ đó ( đây là yêu cầu nhằm phát triển nănglực “tư duy tổng hợp theo lãnh thổ” cho học sinh) Cách làm này có thể tiết kiệmđược nhiều thời gian trong tiết ôn tập, áp dụng phổ biến cho việc củng cố nhiềuđơn vị kiến thức, kĩ năng

Ví dụ: Trong tiết 50 - Ôn tập học kí II: Địa lí tự nhiên Việt Nam

- Giáo viên có thể đưa ra sơ đồ chưa hoàn thiện đã chuẩn bị sẵn như sau: