Tuy nhiên hiện nay các bàitập hóa học thực tiễn đang còn ít mà manh mún, chưa có một hệ thống bài tập giúp học sinh dễ dàng tiếp cận kiến thức đồngthời cũng gắn việc học tập lý thuyết vớ
Trang 2A MỞ ĐẦU
I Lí do chọn đề tài.
Hoá học là môn khoa học nghiên cứu các chất, sự biến đổi
và ứng dụng của chúng, đó là môn khoa học thực nghiệm Hoáhọc có vai trò quan trọng trong cuộc sống chúng ta, giúp chúng
ta giải thích các hiện tượng thực tế Tuy nhiên hiện nay các bàitập hóa học thực tiễn đang còn ít mà manh mún, chưa có một
hệ thống bài tập giúp học sinh dễ dàng tiếp cận kiến thức đồngthời cũng gắn việc học tập lý thuyết với thực tiễn được thuận lợihơn
Hơn nữa, để thực hiện Nghị quyết số 29-NQ/TW với nộidung Đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứngyêu cầu công nghiệp hóa – hiện đại hóa trong điều kiện kinh tếthị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế,Nhà nước đã ban hành các văn bản nhằm cụ thế hóa Nghị quyết29-NQ/TW, gắn việc học tập theo định hướng phát triển nănglực thực tiễn của người học, một trong các định hướng của việcđổi mới phương pháp dạy học hóa học hiện nay là tăng cườnggắn lí thuyết với thực tiễn, học đi đôi với hành
Các bài tập hóa học là nhằm rèn luyện khả năng vận dụngkiến thức, đào sâu mở rộng kiến thức một cách sinh động,phong phú, ôn tập, củng cố kiến thức một cách có hệ thống; rènluyện kỹ năng suy luận lôgíc, thí nghiệm, tính toán… Tất cả cáctác dụng đó đều được đáp ứng trong bài tập hoá học thực tiễn,đặc biệt là rèn luyện khả năng suy luận, tư duy lôgíc và vậndụng những kiến thức được học vào việc giải quyết các vấn đề
do thực tiễn đặt ra
Vì vậy, việc xây dựng các bài tập hoá học thực tiễn trongdạy học hoá học là rất quan trọng, làm cho bài học trở nên sinhđộng, gây hứng thú và sức thu hút đối với học sinh hơn Có nhưthế chất lượng dạy học mới được nâng lên và đạt hiệu quả cao,phù hợp với xu hướng đổi mới trong giáo dục hiện nay
Là một giáo viên dạy môn hoá học, tôi đã áp dụng một sốbài tập liên quan đến thực tiễn vào lớp tôi trực tiếp giảng dạy và
đã gây được nhiều hứng thú học tập cho học sinh
Trong phạm vi đề tài này, tôi xin trình bày một số kinhnghiệm trong việc xây dựng hệ thống bài tập hóa học thực tiễn
ở trường THCS Xuân Bình Mong các đồng nghiệp tham khảo và
bổ sung để lần sau tôi hoàn thiện tốt hơn
Trang 3- Giúp cho bài học sinh động hơn, gây hứng thú và sức thuhút đối với học sinh.
- Giúp học sinh vận dụng tốt các kiến thức lí thuyết vàogiải thích các hiện tượng thức tế
- Kích thích trí tò mò và lòng ham mê môn hoá học đối vớihọc sinh
- Giúp gắn kết các hiện tượng trên lí thuyết với thực tếthông qua các bài tập hoá học mang tính thực tiễn
III Đối tượng nghiên cứu
- Chương trình hoá học 8, 9 (khối lớp 8, 9 tôi trực tiếpgiảng dạy) ở trường THCS Xuân Bình, huyện Như Xuân, tỉnhThanh Hóa
IV Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp nghiên cứu tài liệu và quan sát các hiệntượng thực tiễn
- Phương pháp thực nghiệm qua giảng dạy, bồi dưỡng họcsinh giỏi
Trên thực tế sau thời gian áp dụng lồng ghép các bài tậphoá học thực tiễn vào những lớp giảng dạy, tôi nhận thấy họcsinh hứng thú hơn, say mê hơn và nhớ kiến thức nhanh hơn Từnhận thức trên, trong bài viết này tôi đã xây dựng một số bài
Trang 4cho học sinh Giúp cho học sinh có vốn kiến thức cơ bản vữngvàng hơn để các em tự tin và chủ động lĩnh hội những tri thứcngày càng khó của thế giới
II Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng SKKN
Qua thực tế giảng dạy, tôi thấy trước khi áp dụng SKKN,học sinh tiếp thu kiến thức lý thuyết rất khó khăn Do một sốphần kiến thức lí thuyết trong chương trình đổi mới còn trừutượng nên ít gây hứng thú cho học sinh cũng như gây khó khăncho người dạy Bên cạnh đó những hiện tượng hóa học thực tếhọc sinh khó có thể giải thích được bằng những kiến thức lýthuyết trừu tượng nếu như không được tiếp cận nhiều các bàitập hóa học thực tiễn Vì vậy để học sinh dễ hiểu bài đòi hỏi cầnthực tế hoá những kiến thức trừu tượng để tạo hứng thú vàkhông khí học tập sôi nổi cho học sinh
Chất lượng cụ thể của học sinh khối 8, 9 môn hóa học ởtrường THCS Xuân Bình trước khi áp dụng SKKN được thống kê ởbảng sau:
có hiệu quả hơn, đồng thời giúp phát trển năng lực tư duy hóahọc của học sinh được tốt hơn
III Giải pháp giải quyết thực trạng
Xây dựng một số bài tập liên quan đến thực tiễn nhằmnâng cao chất lượng học tập và phát triển năng lực thực tiễncho học sinh
Câu 1: Tại sao khi đánh rơi nhiệt kế thuỷ ngân (Hg) bị vỡ
không được dùng chổi quét mà lại rắc bột lưu huỳnh (S) lên?
Trang 5(Hình ảnh nhiệt kế thủy ngân bị vỡ - Nguồn mạng Internet)
Hg + S → HgS
Câu 2: Trước đây người ta bơm hidro vào khinh khí cầu Tại
sao ngày nay người ta lại thêm He vào để thay thế một phầnhidro?
Trang 6(Hình ảnh cuộc thi khinh khí cầu – Nguồn internet)
Đáp án: Vì hidro dễ cháy và có thể tạo thành hỗn hợp nổ
với oxi ở tỉ lệ VH2 : VO2 = 2 : 1, vì vậy nên đã có những vụ tai nạnxảy ra trong quá trình sử dụng khinh khí cầu Ta có thể khắcphục tình trạng này bằng cách thay một phần hidro bằng He, làmột khí trơ Tuy nhiên người ta không thay toàn bộ hidro bằng
He vì He rất đắt, người ta chỉ thay một phần hidro bằng He thôi
He có tác dụng làm giảm khả năng tạo hỗn hợp nổ vì giảm khảnăng va chạm của hidro với oxi
Câu 3: Vì sao dung dịch nước muối có tính khử trùng?
Trang 7(Hình ảnh lọ đựng dung dịch Natriclorit 0,9% – Nguồn
internet)
Đáp án: Dung dịch muối có nồng độ muối lớn hơn nồng độ
muối trong các tế bào của vi khuẩn, do hiện tượng thẩm thấu,muối đi vào các tế bào, làm cho nồng độ muối trong vi khuẩntăng cao và có quá trình chuyển ngược lại từ tế
bào vi khuẩn ra ngoài Vi khuẩn mất nước nên bị tiêu diệt
Câu 4: Tại sao các đồ vật cổ bằng đồng thường có màu
xanh?
(Hình ảnh đồ vật bằng đồng cổ - Nguồn internet)
Đáp án: Cu(OH)2 có màu xanh lam Phản ứng do H2O và
O2 hoặc O3 trong không khí oxi hoá Cu Thường thì phản ứng nàyxảy ra khó hơn phản ứng oxi hoá Cu thành CuO (màu đen) hoặc
từ CuO sau mới trở thành Cu(OH)2 cho nên ban đầu đồ đồngthường bị đen đi, chỉ có đồ đồng cổ có màu xanh
Câu 5: Khi nhóm bếp than ta có thể nhúng than vào nước
vôi trong rồi phơi trước khi đun, làm như vậy được lợi gì khinhóm bếp?
Trang 8Đáp án: Một kinh nghiệm nhóm bếp là hãy nhúng than
vào nước vôi trong rồi phơi khô trước khi đun, làm như vậyCa(OH)2 sẽ hấp thụ CO2 sinh ra, khi nhóm sẽ bớt khói hơn
Câu 6: Vì sao có sự tạo thành thạch nhũ trong các hang
động của những núi đá vôi?
(Hình ảnh thạch nhũ trong các hang động – Nguồn internet)
Đáp án: Đá vôi (CaCO3), thành phần cơ bản tạo nên núi đávôi, có thể kết hợp với khí cacbonic (CO2) của khí quyển và nước
để tạo thành những phản ứng thuận nghịch sau đây: CaCO3 +
CO2) ở vách nứt phía trên đang chuẩn bị rơi thì thiếu khí CO2
không rơi được, đọng lại, lâu ngày thành thạch nhũ trên Cảnhthiên nhiên đã đẹp, cộng thêm với trí tưởng tượng phong phúcủa con người, hang động đá vôi sẽ mãi mãi là nguồn cảm hứngthi ca của đời này sang đời khác
Câu 7: Giải thích hiện tượng “ma trơi”?
Trang 9Đáp án: Ở các đầm lầy, nghĩa địa có sự thối rữa những
chất hữu cơ giàu photpho mà lại không có không khí Photphin(PH3) theo đất thoát ra bản thân nó không có khả năng tự bốccháy nhưng do có lẫn điphotphin (P2H4) là một chất có khả năng
tự bốc cháy khi tiếp xúc với không khí trên mặt đất nênphotphin cũng cháy theo tạo thành những ngọn lửa là là mặtđất gọi là “ma trơi” Do đó “ma trơi” là một hiện tượng tự nhiên
có nguồn gốc hoá học do photphin không nguyên chất gây ra
Câu 8: Giải thích câu ca dao:
“Lúa chiêm lấp ló đầu bờ
Hễ nghe tiếng sấm phất cờ mà lên”
Câu 9: Giải thích vì sao nước Javel và clorua vôi có tính tẩy
màu?
(Hình ảnh ma trơi – Nguồn internet)
Trang 10(Hình ảnh lọ đựng nước tẩy Javen – Nguồn internet)
Đáp án: Nước Javel và clorua vôi có tính tẩy màu vì trong
không khí có CO2, do đó xảy ra phản ứng:
NaClO + CO2 + H2O → NaHCO3 + HClO2
CaClO3 + CO2 + H2O → CaCO3 + CaCl2 + 2HClO
Do HClO có tính tẩy màu, do đó nước Javel và clorua vôi cótính tẩy màu
Câu 10: Axit clohidric (HCl) có vai trò như thế nào đối với
cơ thể?
Đáp án: HCl có vai trò rất quan trọng đối với quá trình
trao đổi chất của cơ thể Trong dich vị dạ dày của người có HClvới nồng độ khoảng từ 0,0001 đến 0,001ml/l Ngoài việc hoà tancác muối khó tan, HCl còn là chất xúc tác cho các phản ứngthuỷ phân các gluxit (đường, tinh bột) và chất protein (chấtđạm) thành các chất đơn giản hơn để cơ thể có thể hấp thụđược Lượng HCl trong dịch vị dạ dày nhỏ hơn hoặc lớn hơn mứcbình thường đều mắc bệnh Khi trong dich vị dạ dày HCl cónồng độ nhỏ hơn 0.00001 ml/l ta mắc bệnh khó tiêu, ngược lạinồng độ lơn hơn 0.001ml/l ta mắc bênh ợ chua Một số thuốcchứa muối natri hidrocacbonat NaHCO3 (còn gọi là thuốc muối)
có tác dụng trung hoà bớt axit trong dạ dày
NaHCO3 + HCl → NaCl + CO2 + H2O
Trang 11Câu 11: Tại sao nước đá khô có tác dụng bảo quản thực
phẩm khi vận chuyển đi xa?
(Hình ảnh nước đá khô – Nguồn internet)
Đáp án: Nước đá khô chính là cacbon đioxit ở dạng rắn,
khi bay hơi thu nhiệt rất lớn, làm hạ nhiệt độ của môi trườngxung quanh Do đó người ta dùng nước đá khô để bảo quảnthực phẩm khi cần vận chuyển đi xa
Câu 12: Mưa axit là gì? Hãy giải thích nguyên nhân của
hiện tượng này? Nêu hậu quả do mưa axit gây ra?
Trang 12(Một cánh rừng thông ở Czech bị "thiêu trụi" bởi mưa axit –
Nguồn internet)
Đáp án: Mưa axit là hiện tượng nước mưa có pH thấp hơn
7 Có nhiều nguyên nhân gây nên hiện tượng này, nhưng chủyếu là do các khí thải của ngành công nghiệp, đó là SO2, H2S,
NO, NO2, HCl,… Ngoài ra, các khí này còn sinh ra do các quátrình tự nhiên, ví dụ như SO2, H2S sinh ra do quá trình hoạt độngcủa núi lửa, do quá trình phân huỷ xác động thực vật… Mộtlượng lớn CO2 cũng gây nên mưa axit nhưng CO2 gây ra ảnhhưởng không lớn lắm
Mưa axit có tác hại rất lớn cho con người cũng như môitrường sống, chúng phá huỷ các công trình xây dựng, cũng như
di tích lịch sử,… Mưa axit lại thay đổi đột ngột độ pH của môitrường làm ảnh hưởng đến sự sống của nhiều sinh vật trongnước cũng như trong đất Cây trồng không thích nghi được đốivới sự thay đổi PH cũng có thể cho sản lượng thấp hoặc có thểchết Mưa axit cần làm hoà tan các trầm tích trong đất, làm hoàtan các kim loại nặng (Asen, sắt, ) gây ô nhiễm nguồn nước
Câu 13: Các nguyên tắc vận tải axit sunfuric đậm đặc
đựng trong các toa thùng yêu cầu một cách nghiêm ngặt phải
Trang 13thùng Tại sao sau khi tháo axit rồi mà khoá chặt ngay vòi lại thìtoa thùng không bị hư hỏng, còn nếu cứ để mở thì thùng khôngdùng được tiếp nữa?
(Hình ảnh xe vận chuyển axit sunfuric bằng thùng thép –
Nguồn internet)
Đáp án: H2SO4 đặc được vận chuyển bằng các toa thùng bằng thép, do Fe bị thụ động hoá trong H2SO4 đặc nguội nên không cóphản ứng Khi tháo H2SO4 đặc ra sẽ có một lượng nhất định
sunfuric còn lại trong toa thùng Nếu không đóng kín lại thới tiết
ẩm sẽ xâm nhập làm loãng dung dịch axit Khi đó H2SO4 loãng
sẽ phản ứng với toa xe làm hỏng toa
Câu 14: Tại sao Cl2 là một khí rất độc nhưng người ta vẫnsục một lượng thich hợp vào nước sinh hoạt?
Đáp án: Tuy rất độc nhưng Cl2 lại là một chất có khả năngdiệt trùng rất mạnh (do tính oxi hoá của HClO tạo ra từ cânbằng: Cl2 + H2O ↔ HCl + HClO)
Vì vậy người ta vẫn sục một lượng thích hợp khí clo vàonước sinh hoạt để diệt khuẩn, tất nhiên hàm lượng Cl2 trongnước phải được kiểm soát nghiêm ngặt
Trang 14Câu 15: Ở các cây xăng ta thường nhìn thấy ghi các con
số 83, 90, 92 Các con số ấy có nghĩa gì? Tại sao ở các cây xăngngười ta cấm sử dụng lửa và cấm cả sử dụng điện thoại diđộng?
(Hình ảnh cây xăng dầu – Nguồn internet)
Đáp án: Các con số ghi đây chính là chỉ số octan của các
loại xăng bán Xăng có thành phần chính là các ankan lỏng, doankan lỏng dễ bay hơi nên các điểm bán xăng luôn có hơi xăng,khi sử dụng điện thoại di động thì khi điện thoại reo sẽ phát ratia lửa điện có thể kích thích hơi xăng trong không khí cháy,cũng như vậy đối với việc sử dụng bật lửa Vì vậy những điềunày đều bị cấm
Câu 16: Giải thích tại sao vào mùa hè, vào những hôm trời
nắng nóng, mặt hồ ao thường sủi bọt?
Đáp án: Vào mùa hè, những đêm trời nắng nóng nhiệt độ
của hồ ao cao hơn bình thường Vì vậy độ tan của các khí trongnước hồ ao sẽ giảm xuống và thấp hơn nồng độ của chúngtrong nước, một số khí thoát ra (ngoài CH4 còn có oxi, nitơ,…) domặt hồ ao thường lắm chất bẩn nên các khí không thoát được rangoài không khí mà bị các “vấy bẩn” này chặn lại tạo thành cácbọt khí
Câu 17: Trước đây axetilen sản xuất từ đất đèn Đất đèn
lại được điều chế từ than đá (C) và đá vôi (CaCO3) Phương phápsản xuất này có đặc điểm gì? Tại sao không nên xây dựng các lòsản xuất đất đèn các khu vực đông dân cư?
Trang 15Đáp án: Muốn điều chế đất đèn từ C và CaO, người ta phải
tốn rất nhiều năng lượng điện, vì phản ứng xảy ra ở nhiệt độ rấtcao trong lò điện với các điện cực bằng than chì:
Câu 18: Tại sao khi sưởi ấm bằng bếp than con người lại bị
ngộ độc và có thể bị tử vong?
(Hình ảnh than đang cháy – Nguồn internet)
Đáp án: Vì khi sưởi ấm bằng bếp than vì không được cung
cấp đầy đủ khí oxi cho than cháy, phản ứng không hoàn toànthường sinh ra khí CO, con người hít phải khí này vào trong cơthể CO sẽ kết hợp với Hb trong máu, ngăn không cho máu nhậnoxi và cung cấp oxi lên não và đến các tế bào nên gây tử vongcho con người
Câu 19: Để khắc chữ hay hình trên các vật liệu bằng thuỷ
tinh người ta phải làm như thế nào?
Trang 16(Hình ảnh khắc chữ lên ly thủy tinh – Nguồn internet)
Đáp án: Axit flohidric (HF) hoà tan dễ dàng SiO2 theo phảnứng:
Trang 17(Hình ảnh gói đường glucose – Nguồn internet)
Đáp án: Nếu bạn cho một thìa đường glucozơ vào lưỡi
trong cảm giác ngọt ngào mà bạn cảm nhận được còn có cảmgiác mát lạnh Ví sao vậy? Glucozơ tạo ra một dung dịch đườngtrên lưỡi, sự phân bố các phân tử đường trong quá trình hoà tan
là quá trình thu nhiệt, do đó ta cảm thấy đầu lưỡi mát lạnh
Câu 21: Dưa chuột là một loại cây thường được trồng ở
các nơi có khí hậu nhiệt đới (như Việt Nam) Nếu đem dưa chuộtsang trồng ở Nga, thì ta thấy rằng nằng suất thấp, khi thuhoạch quả dưa chuột không được to Hãy giải thích tại sao? Cóthể khắc phục tình hình trên bằng cách trồng dưa chuột trongnhà kính và thường xuyên cung cấp lượng CO2 thích hợp vàotrong nhà kính Giải thích?
Trang 18(Hình ảnh cây dưa chuột – Nguồn internet)
Đáp án: Cây xanh tổng hợp chất hữu cơ nhờ các quá trình
quang hợp:
6CO2 + 6H2O → C6H12O6 + 6O2
Để thực hiện quá trình này cần cung cấp đầy đủ nănglượng ánh sáng mặt trời Những cây trồng ở vùng nhiệt đới, quátrình quang hợp càng xảy ra mạnh và do đó cây cần nhiều ánhsáng mặt trời Vì vậy khi mang sang trồng ở một nước có khíhậu lạnh như ở Nga, lượng ánh sáng mặt trới là không đủ cungcấp, nên quá trình quang hợp diễn ra kém, thu hoạch nông sảnthấp, quả không to Khi trồng dưa chuột trong nhà kính sẽ giữđược nhiệt độ ổn định và có thể dễ dàng cung cấp CO2 mộtlượng thích hợp CO2 sẽ làm thúc đẩy quá trình quang hợp củacây xanh
Câu 22: Tại sao khi phun nước rửa sạch đường phố người
ta thường cho CaCl2 (rắn) xuống đường?
Đáp án: CaCl2 rắn có khả năng hút ẩm rất tốt, vì vậyngười ta cho CaCl2 để giữ hơi nước lâu hơn trên mặt đường
Câu 23: Tại sao đất chua người ta thường bón vôi, tại sao