Dạy học văn bản trung đại Việt Nam để thấy được bảnsắc tâm hồn, văn hoá của con người Vịêt Nam trong thời kì lịch sử là mục tiêuphấn đấu của các giáo viên trực tiếp giảng dạy môn Ngữ văn
Trang 11 MỞ ĐẦU 1.1 Lý do chọn đề tài
Đất nước ta đang trên con đường công nghiệp hóa, hiện đại hóa đòi hỏi phải
có sự đổi mới ở mọi lĩnh vực, mọi ngành nghề Ngành giáo dục nói chung và mônNgữ Văn nói riêng cũng cần phải đổi mới toàn diện, đặc biệt là đổi mới vềphương pháp Nghị quyết Trung ương 4 khóa VII, Nghị quyết Trung ương 2 khóaVIII và trong luật Giáo dục 1998, được cụ thể hóa trong các chỉ thị của Bộ Giáodục và Đào tạo, trong Luật Giáo dục, điều 24.2 đã ghi rõ: “Phương pháp giáo dụcphổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinhphù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học Bồi dưỡng phương pháp tự họcrèn luyện kỹ năng vận dụng kến thức vào thực tiễn Tác động đến tình cảm, đemlại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”
Từ việc học sinh thụ động tiếp thu tri thức như trước đây thì nay học sinh làngười chủ động tiếp thu tri thức và biết vận dụng sáng tạo những gì đã học đượctrên ghế nhà trường vào đời sống góp phần phát triển xã hội Để làm được điềunày không phải dễ dàng bởi nhiều năm trở lại đây có rất ít học sinh học môn NgữVăn do nhiều nguyên nhân khác nhau trong đó phải nói tới nguyên nhân quantrọng đó là phương pháp giảng dạy Bởi phương pháp giảng dạy có vai trò quantrọng tới sự thành bại của một tiết học
Văn học trung đại là một thời kì lớn trong lịch sử văn học nhân loại và vănhọc Việt Nam, đồng thời cũng là một trong hai bộ phận lớn của văn học bên cạnhvăn học cổ đại và văn học hiện đại Văn học viết trung đại Việt Nam là một thời
kì phát triển rất phong phú, kéo dài suốt mười thế kỷ( từ thế kỷ X đến hết thế kỷ
XI X và đã đạt được những thành tựu lớn Qua các tác phẩm con người Việt Namđược tái hiện hết sức cụ thể từ tâm hồn tư tưởng đến tính cách, hành động và cảnỗi niềm riêng tư sâu kín Dạy học văn bản trung đại Việt Nam để thấy được bảnsắc tâm hồn, văn hoá của con người Vịêt Nam trong thời kì lịch sử là mục tiêuphấn đấu của các giáo viên trực tiếp giảng dạy môn Ngữ văn trong trường THCS(Trung học cơ sở)
Trong mấy năm gần đây, khi có cải cách môn ngữ văn, phần văn học trung đạichiếm một tỉ lệ khá lớn, góp phần làm phong phú thêm kiến thức văn học và bồiđắp tâm hồn tư tưởng, tình cảm cho học sinh, làm cho các em thêm tự hào về quákhứ của dân tộc và hiểu rõ hơn trách nhiệm đối với đất nước Nhưng một thực tếcho thấy, văn học trung đại hay nhưng rất khó Khó cả đối với giáo viên lẫn họcsinh Điều đó chứng minh rõ ở trường tôi, nhiều giáo viên dạy văn khi dạy đếnphần văn học trung đại thường lúng túng, luôn lo lắng, trăn trở trước một tiết dạyvăn học trung đại nhiều hơn so với một tác phẩm văn học hiện đại hay văn họcdân gian Tuy vậy hiệu quả vẫn chưa cao, kết quả học sinh vẫn chưa cảm nhậnđược giá trị thẩm mỹ của văn học trung đại, nhìn chung nhiều tác phẩm các emhọc như đang cưỡi ngựa xem hoa Chính vì vậy, mà việc dạy học phần văn học
Trang 2trung đại Việt Nam trong nhà trường đang là một vấn đề đáng được quan tâm hơn.
Là một giáo viên đã nhiều năm vào nghề luôn trăn trở trước các tác phẩm vănhọc trung đại Việt Nam, tôi nhận thấy tầm quan trọng của phương pháp giảng dạytác phẩm văn học trung đại Với phạm vi đề tài này, tôi xin mạnh dạn đưa ra mộtvài sáng kiến của bản thân khi dạy tác phẩm văn học trung đại với đề tài:
“Phương pháp dạy tác phẩm văn chương (phần trung đại) thông qua văn bản:
“ Nước Đại Việt ta”( Trích Bình Ngô đại cáo) của Nguyễn Trãi – Ngữ văn 8, tập 2.”
1 2 Mục đích nghiên cứu
Đề tài nhằm hướng tới thực hiện mục đích nghiên cứu sau:
- Bước đầu nghiên cứu những cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn về phương phápdạy tác phẩm văn học trung đại
- Xây dựng và đề xuất một số biện pháp, phương pháp dạy tác phẩm văn họctrung đại thông qua văn bản “ Nước Đại Việt ta”
1.3 Đối tượng nghiên cứu
Phương pháp dạy tác phẩm văn chương (phần trung đại) thông qua văn bản: “Nước Đại Việt ta”( Trích Bình Ngô đại cáo) của Nguyễn Trãi cho học sinh lớp 8Trường THCS Quảng Hải
1.4 Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp điều tra khảo sát thực tế.
- Phương pháp phân tích số liệu
- Phương pháp thống kê, tổng hợp khái quát, hiệu quả học tập của học sinh trước hai cách soạn giáo án
2 NỘI DUNG
2.1 Cơ sở lý luận
Như chúng ta đã biết văn học trung đại Việt Nam là những tác phẩm được sángtác từ thế kỷ X đến hết thế kỷ XIX là tinh hoa của dân tộc Song không phải aiđọc cũng hiểu ngay, bởi các tác phẩm đều viết bằng chữ Hán, chữ Nôm - những
Trang 3thứ chữ quen thuộc của cha ông ta xưa kia nhưng lại xa lạ với giáo viên và họcsinh hiện nay nên họ không hiểu hoặc không rõ.Sự ngăn cách của hàng rào ngônngữ đã làm cho sự tiếp nhận càng khó khăn Bởi văn học trung đại được các tácphẩm sáng tác bằng chữ Hán, một thứ chữ vừa uyên bác, vừa rất hàm súc, nhưnglại có sức chứa về mặt nội dung rất lớn( ý tại- ngôn ngoại).
Mặt khác, văn học trung đại là sản phẩm tinh thần của dân tộc, phản ánh tâmhồn tư tưởng của dân tộc ta thời kỳ trung đại, là cách quan niệm về vũ trụ và cuộcsống của con người với lí tưởng nhân sinh mà đến nay những lí tưởng ấy trở nên
xa lạ, khó hiểu hoặc khó chấp nhận với học sinh Nói đến văn học trung đại, nhất
là thơ là nói đến cảm xúc, suy tư, tư tưởng của nhà thơ Khi sáng tác các nhà thơtrung đại một mặt tuân thủ theo những khuôn mẫu nghệ thuật có sẵn, đã thànhcông thức như loại thể, thi liệu văn học, phép đối, tính ước lệ, tượng trưng…Mặtkhác, trong quá trình sáng tác, với cá tính sáng tạo của mình, họ đã có những cáchtân, từng bước phá vỡ tính quy phạm để cho hồn thơ, tài thơ nở hoa kết trái mộtcách tự nhiên hơn
Phát hiện ra điều đó, tìm hiểu ra những mâu thuẫn thể hiện nội dung, hình thứchay chỉ ra cái hay cái đẹp trong cách dùng điển tích, chỉ ra cái tình cái ý của vănhọc trung đại là một việc làm khó khăn, thậm chí không thể làm được, nhất là đốivới học sinh lớp 8 khi tiếp xúc với các văn bản được sáng tác theo các thể loạimang tính chức năng như “chiếu, hịch, cáo” Điều đó, đòi hỏi người giáo viên phảitìm ra một giải pháp hợp lí để giúp học sinh hứng thú học các tác phẩm vănchương trung đại
Trường có đội ngũ giáo viên hầu hết còn trẻ, đều tốt nghiệp đại học nênđược trang bị kiến thức hiện đại, toàn diện và có phương pháp dạy học mới, đápứng được nhu cầu đổi mới giáo dục hiện nay
Bên cạnh đó thì tài liệu học tập của học sinh và giáo viên cũng được trang bị đầy
đủ, cập nhật nhiều tác phẩm văn chương có tính nhân văn, có tính thẩm mĩ, có tácdụng bồi đắp tư tưởng và tình cảm cho học sinh nên tạo điều kiện cho giáo viêndạy tốt, học sinh hứng học tập hơn
2.2.2 Khó khăn
Rào cản đầu tiên đối với việc tiếp nhận tác phẩm văn học trung đại đó là vấn
đề ngôn ngữ Việc dạy và học tác phẩm văn học viết trung đại trên văn bản gốc(nhất là văn bản chữ Hán) là việc làm hiếm khi xảy ra Cả giáo viên và học sinh
Trang 4hầu như chỉ tiếp cận chúng thông qua các văn bản dịch nghĩa và dịch thơ Rất ítgiáo viên có đủ trình độ chữ Hán nhất là tiếng Hán cổ hay chữ Nôm để có thểgiúp học sinh tiếp cận văn bản gốc Học sinh cũng chỉ chú ý đến văn bản dịch Dovậy, việc hiểu sai hoặc hiểu chưa đầy đủ các lớp nội dung ý nghĩa cũng như vẻđẹp hình thức nghệ thuật của các tác phẩm cũng thường xuyên xảy ra
Hơn nữa, rất nhiều tác phẩm văn học viết trung đại được dạy và học trongchương trình và sách giáo khoa phổ thông là những văn bản “hành chức”, đượcsáng tác theo các thể loại mang tính chức năng như chiếu, hịch, cáo, không phải làvăn chương mang tính hình tượng thuần tuý nên ít gây hứng thú đối với học sinhngày nay Vì vậy, nhiều khi giảng bài thơ cổ giáo viên như thuyết minh cho mộtvấn đề lịch sử Giáo viên cũng không giảng được ý nghĩa của không gian nghệthuật, thời gian nghệ thuật cũng như không hình thành cho học sinh quan niệmnghệ thuật về con người của văn học trung đại, do đó chưa khai thác hết giá trị màtác phẩm gửi gắm, như chất anh hùng ca, chất sử thi, chất nhân văn cũng như “tấclòng” mà thi nhân gửi gắm vào câu thơ
Ngoài ra, việc vận dụng các tri thức về sự phát triển của lịch sử xã hội gópphần vào việc lí giải nội dung của các tác phẩm văn học thời kì này cũng gặpnhiều khó khăn
Khi dạy văn học trung đại, giáo viên dạy theo kinh nghiệm cũ, thầy nói trònghe, không phát huy được vai trò chủ động sáng tạo của học sinh Đó là nhữngkhó khăn mà nhìn chung giáo viên dạy ngữ văn THCS nói chung và giáo viên ngữvăn trường tôi nói riêng đang mắc phải
Từ các cơ sở nêu trên, từ yêu cầu đổi mới về phương pháp dạy học hiện nay,một yêu cầu đặt ra cho giáo viên là làm sao cho giờ học ngữ văn phải thật sự làmột giờ văn, học sinh phải là “ Bạn đọc sáng tạo”, là người giữ vai trò tích cực vàtrở thành trung tâm của quá trình học tập Muốn đạt được điều đó đòi hỏi ngườigiáo viên không chỉ có kinh nghiệm cảm thụ cá nhân mà còn phải có phươngpháp, biện pháp khoa học, phù hợp để thúc đẩy quá trình tiếp nhận và sự tự hoạtđộng của học sinh Chính vì vậy văn học trung đại đối với các em học sinh lạicàng khó khăn, đòi hỏi sự nỗ lực của cả giáo viên và học sinh, phải tìm ra phươngpháp, biện pháp cụ thể hoá hình thức học tập của học sinh
Để hiểu rõ thực trạng dạy và học tác phẩm văn học trung đại ở THCS tôi đã tìmhiểu HS lớp 8 của trường các năm học trước, qua các tiết dạy trên lớp theo phươngpháp cũ Và để có kết quả cụ thể tôi tiến hành khảo sát 2 lớp 8A, 8B năm học 2014-2015
Kết quả cụ thể cho thấy:
Lớp Tổng
số
Sốlượng
Tỉlệ(%)
Sốlượng
Tỉlệ(%)
Sốlượng
Tỉlệ(%)
Sốlượng
Tỉlệ(%)
Trang 58B 34 2 5,9 9 26,5 13 38,2 12 35,3Qua kết quả khảo sát và thực tế dạy học cho thấy:
Không khí lớp học trầm, buồn, học sinh ít phát biểu, nhiều học sinh còn tỏ ra mệtmỏi trong tiết học Tôi đã ra bài kiểm tra đánh giá chất lượng nắm bắt kiến thứccủa học sinh qua tiết học, thì kết quả còn quá thấp Từ đó, tôi luôn trăn trở để tìm
ra phương pháp mới khi dạy một tác phẩm văn học trung đại
3 Giải pháp thực hiện
3.1 Những yêu cầu chung khi dạy tác phẩm văn chương trung đại ở THCS
Như chúng ta đã biết, văn học trung đại Việt Nam là những tác phẩm đượcsáng tác từ thế kỉ X đến hết thế kỷ XIX, là tinh hoa của dân tộc Song không phải
ai đọc cũng hiểu ngay, bởi các tác phẩm đều viết bằng chữ Hán, chữ Nôm nhữngthứ chữ quen thuộc của cha ông ta xưa kia nhưng lại xa lạ đối với giáo viên vàhọc sinh hiện nay nên họ không biết, không hiểu hoặc không rõ Sự ngăn cách củahàng rào ngôn ngữ đã làm cho sự tiếp nhận càng thêm khó khăn Vì vậy yêu cầuđầu tiên đối với giáo viên là phải bồi dưỡng vốn từ Hán và từ Hán Việt để từ đógiáo viên dạy cho học sinh đúng hơn góp phần khắc phục khoảng cách về ngônngữ
Mặt khác, văn học trung đại là sản phẩm của tinh thần dân tộc Phản ánh tâmhồn, tư tưởng của dân tộc ta trong thời trung đại, là quan niệm về vũ trụ và cuộcsống con người với lí tưởng nhân sinh mà đến nay những tư tưởng ấy trở nên xa
lạ, khó hiểu hoặc khó chấp nhận Để hiểu được giá trị nội dung, giá trị thẩm mỹcuả từng tác phẩm văn học trung đại giáo viện cần giúp học sinh tái tạo lại đượckhông khí lịch sử để học sinh “sống” với quan niệm, tư tưởng, với lẽ sống của chaông ta gửi trong từng bài thơ Muốn khắc phục được khoảng cách thẩm mĩ chohọc sinh khi học văn học trung đại cần phải sử dụng nhuần nhuyễn các phươngpháp dạy học như đọc, cắt nghĩa và chú giải sâu, giảng bình, tạo tình huống cóvấn đề, tái tạo hoàn cảnh ra đời của tác phẩm Trong đó, phương pháp giảng bìnhđóng vai trò quan trọng nhất
Nói đến văn học trung đại nhất là thơ là nói đến cảm xúc, suy tư, tư tưởng củanhà thơ Trong thơ trung đại có khi lại có sự mâu thuẫn giữa tư tưởng, thế giớiquan của nhà thơ với khát vọng vươn tới cuộc sống tốt đẹp, hoà đồng với cảm xúccủa nhà thơ trước cuộc sống, trước những vấn đề đặt ra của xã hội, con người Đó
là mâu thuẫn giữa hiện thưc cuộc sống với ước vọng tâm huyết, là mâu thuẫn giữatính quy phạm và phá vỡ tính quy phạm biểu hiện trong các tác phẩm Khi sángtác nhà thơ trung đại một mặt tuân thủ theo những khuôn mẫu nghệ thuật có sẵn,
đã thành công thức như loại thể, thi liệu văn học, phép đối, tính ước lệ, tượngtrưng Mặt khác trong quá trình sáng tác, với cá tính sáng tạo của mình, họ đã cónhững cách tân, từng bước phá vỡ tính quy phạm để cho hồn thơ, tài thơ đơm hoakết trái một cách tự nhiên hơn Phát hiện ra điều đó, tìm ra được mâu thuẫn thểhiện trong nội dung hình thức hay chỉ ra cái hay, cái đẹp trong cách dùng điển
Trang 6tích, chỉ ra cái tình, cái ý của văn học trung đại là một việc làm khó khăn, thậmchí không thể làm được đối với học sinh bậc THCS Vì thế nhiệm vụ của giáoviên dạy văn là phải giúp các em nắm được đặc trưng thi pháp văn học trung đại Một vấn đề khác đặt ra nữa là văn học trung đại sáng tác trong thời đạiphong kiến, một xã hội được gây dựng trên những nguyên tắc tôn ti trật tự tuyệtđối phục tùng uy quyền của vua chúa, nghệ thuật cũng phải chịu theo quy địnhcủa xã hội Vì thế, văn học trung đại có một hệ thống thi pháp, một quan niệmriêng về nghệ thuật , về con người, về không gian, về thời gian, kết cấu ngôn ngữ.Song trên thực tế đây là vấn đề khó giảng nhất đối với giáo viên THCS và họcsinh bậc THCS Chính điều này đã ngăn trở sự tiếp nhận của giáo viên và họcsinh,tạo ra một khoảng cách thẩm mỹ mà không hiểu nó sẽ không dễ gì vượt quađược Do đó, yêu cầu người giáo viên phải giúp học sinh hiểu được bối cảnh lịch
sử mà tác phẩm ra đời để có thể tái hiện được bức tranh lịch sử được phản ánhtrong tác phẩm và khắc phục khoảng cách thẩm mỹ giữa học sinh với tác phẩm,giúp các em hiểu sâu sắc tác phẩm văn chương và nâng tầm nhận thức cho các em
để từ đó giúp các em thêm yêu mến, quý trọng di sản mà cha ông để lại
Như vậy, trong giảng dạy văn học trung đại ở bậc THCS, muốn nâng cao hiệuquả giáo dục, nâng cao chất lượng giờ học và phát huy tính tích cực, chủ động,sáng tạo của học sinh chúng ta phải tìm hiểu đầy đủ hơn nữa cơ sở lí luận cũngnhư khả năng vận dụng các phương pháp dạy học tác phẩm văn chương
Giảng tác phẩm văn học trung đại phải hiểu được đặc trưng thi pháp văn họctrung đại thì mới có cơ sở để hiểu quan niệm nghệ thuật của tác giả cũng như cách
sử dụng ngôn ngữ, dụng nhuần nhuyễn các phương pháp dạy học như đọc, cắtnghĩa và chú giải sâu, bình giảng tạo tình huống có vấn đề, tái tạo hoàn cảnh rađời của tác phẩm (như đã nói trên) Đó là điều đòi hỏi bất kì người giáo viên nàodạy ngữ văn cũng phải làm được
3.2 Một số phương pháp dạy tác phẩm văn chương trung đại
Phương pháp dạy học văn học trung đại nói riêng và tiết học văn chương nói
chung đều phải trả lời những câu hỏi: Dạy và học để làm gì? Dạy và học cái gì? Dạy và học như thế nào? Nhưng để tiết dạy có hiệu quả chắc chắn có nhiều
phương pháp, song qua kinh nghiệm dạy của bản thân tôi nhận thấy một số biệnpháp dạy sau đây đã đem lại hiệu quả thiết thực cho tiết dạy, đặc biệt đã tạo khôngkhí lớp học sôi nổi hơn so với phương pháp dạy truyền thống Cụ thể:
3.2.1 Hướng dẫn học sinh đọc tác phẩm
Đọc là chiếc cầu nối tác giả với bạn đọc thông qua văn bản, do vậy việc đọc rấtquan trong, nó không thể là chỉ đọc cho đúng câu, đúng chữ mà trong quá trìnhđọc phải có sự phân tích, bình giá tác phẩm, phát hiện ra những chi tiết nghệ thuậtđộc đáo để đọc cho nổi nhạc sáng hình, đem lại hứng thú về cái đẹp cho ngườinghe và giúp họ nhìn ra cái bề sâu, bề xa của tác phẩm Đối với học sinh bậcTHCS đòi hỏi người giáo viên phải biết vận dụng mọi tri thức về văn học, về lịch
Trang 7sử về vốn sống để việc đọc được thành công và đạt hiệu quả cao Giáo viên cònphải huy động toàn bộ kinh nghiệm, vốn sống, vốn hiểu biết với nhu cầu, thị hiếuthói quen và trình độ của học sinh để các em đọc và hiểu văn học trung đại, cónhư vậy tiếp nhận mới sâu Việc đọc còn giúp các em tìm ra mối quan hệ giữa nộidung và hình thức nghệ thuật, giữa cá tính sáng tạo với những đóng góp mới trongtác phẩm Đọc tác phẩm là hình thức hoạt động đặc thù của nhận thức văn học,nhằm tạo sự hoà đồng giữa bạn đọc và tác giả, làm cho khoảng cách giữa khán giả
và độc giả được rút ngắn Giọng đọc biến đổi theo những xúc động, rung cảm củangươi đọc, từ đó họ dần dần cảm nhận được chiều sâu tư tưởng tác phẩm và ý đồnghệ thuật của tác giả gửi gắm trong đó Nói đến đọc là nói đến sự nắm bắt nhạybén trước âm thanh, vần điệu, độ ngân vang dài của từ Một số kiểu đọc văn họctrung đại như: Đọc đúng, đọc kĩ, đọc hay, đọc chéo, đọc có định hướng mục đich,đọc diễn cảm
Đối với tác phẩm hịch, hoặc cáo thì người đọc phải nắm được hoàn cảnh rađời của tác phẩm Đối với hịch thì ý đồ của người viết là nêu lên sự cấp bách, sựnguy cấp của đất nước trước sự xâm lược của giặc ngoại xâm và kêu gọi mọingười phải thức tỉnh để cùng đứng lên đồng tâm đánh giặc cứu nước Từ đó phải
có giọng đọc mạnh mẽ, hùng hồn, khúc chiết, phải làm âm vang lên từng chữ,từng câu trong văn bản, phải thổi linh hồn vào các từ ngữ cho chúng sống dậy, đilại, tác động vào tình cảm, trí tuệ của người nghe….Giọng đọc phải vừa da diết,căm thù, vừa khích lệ khiến người nghe hiểu rõ tình hình và cùng đồng cảm vớitác giả Đọc cáo, từ việc nắm rõ hoàn cảnh ra đời của tác phẩm để đọc với giọnglúc trang trọng, lúc hùng hồn, lúc trầm lắng, lúc hào sảng, lúc căm thù, uất nghẹn,lúc say sưa, sảng khoái lúc trữ tình khiến người nghe như được sống lại trongkhông khí lịch sử hào hùng của dân tộc…
3.2.2 Dạy học văn học trung đại thông qua cắt nghĩa và chú giải
Cắt nghĩa là giải thích có suy nghĩ Cắt nghĩa là để tìm ra ý nghĩa của văn bản.Thông qua việc cắt nghĩa các yếu tố, các hình ảnh, các từ, câu, các bộphận….trong chỉnh thể của mạch văn, làm cho chúng bộc lộ ý nghĩ riêng của từngthành phần
Nếu đọc văn không hiểu nghĩa của từ, câu và mối quan hệ của chúng trong vănbản thì các em cũng không thể tiếp nhận được ý đồ của tác giả Quá trình cắtnghĩa chính là làm cho ý nghĩa của từ của câu, ý nghĩa của hình ảnh nổi bật trongvăn bản Do đó đòi hỏi người cắt nghĩa phải có sự hiểu biết nhất định về phongtục tập quán, nếp sống, văn hoá xã hội, lịch sử; có kinh nghiệm sống kinh nghiệmthẩm mỹ thì mới có sự cắt nghĩa một cách chính xác Việc cắt nghĩa bao gồm: cắtnghĩa từ, cắt nghĩa câu, cắt nghĩa hình ảnh
3.2.3 Dạy học VHTĐ thông qua việc xây dựng hệ thống câu hỏi
Trong giờ giảng dạy văn không phải giáo viên chỉ đọc và giảng cho học sinhghi chép đầy đủ những kiến thức của mình mà giữa giáo viên và học sinh phải
Trang 8trao đổi, đàm luận nhằm tạo ra bầu không khí văn chương và phát huy khả năngtiếp nhận sáng tạo của học sinh Việc đặt câu hỏi trong một giờ giảng văn do đó làbiện pháp không thể thiếu nhằm tạo ra sự băn khoăn, buộc học sinh phải tìm kiếmcách giải quyết Từ đó, các câu hỏi có khả năng tác động tích cực tới tư duy logíc
và tư duy thẩm mỹ của học sinh Để sử dụng câu hỏi trong giảng văn có hiệu quả,các câu hỏi thường có các đặc điểm sau:
- Câu hỏi phải hướng học sinh tập trung vào giá trị thẩm mỹ của tác phẩm làvấn đề trung tâm, cơ bản, cốt lõi của mỗi tác phẩm Trung tâm thẩm mỹ nóthường thể hiện rõ ràng nội dung tác phẩm, ý đồ nghệ thuật của tác giả, làm bậtsáng tư tưởng chủ đề tác phẩm
- Câu hỏi phải hướng vào mối quan hệ hữu cơ giữa các yếu tố cụ thể với nhữngvấn đề tổng hợp của tác phẩm như chủ đề, tác dụng, ý nghĩa của tác phẩm
- Câu hỏi phải chứa đựng tính phức tạp, tính mâu thuẫn để học sinh từng bướctìm ra chiều sâu của tác phẩm
- Câu hỏi phải có nhiệm vụ thu hút, lôi cuốn học sinh đáp ứng các nhu cầu và
có khả năng xâu chuỗi các phạm vi hiểu biết của các em, đồng thời phải tươngứng với bản chất của văn chương, với lôgíc khoa học về văn học
- Câu hỏi phải có sự cân đối giữa câu hỏi cụ thể và câu hỏi tổng hợp, gợi vấnđề
Trong một tiết học văn, giáo viên nên sử dụng nhiều loại câu hỏi từ thấp đếncao, phân loại được học sinh; đồng thời tạo ra sự sinh động, tránh nhàm chán vàgiúp học sinh tiếp cận được vấn đề từ thấp lên cao, từ dễ đến khó, từ khái quát đến
cụ thể hoặc từ cụ thể đến khái quát Tuy câu hỏi đa dạng, phong phú như vậynhưng chung quy lại có các loại câu hỏi sau:
+ Câu hỏi tái hiện: Loại câu hỏi này nhằm giúp học sinh nhớ lại những kiếnthức đã học để tiếp thu những kiến thức mới, để khái quát và hệ thống kiến thức + Câu hỏi gợi mở: Đây là loại câu hỏi giúp học sinh từng bước phát hiện, phântích ,đánh giá từng bộ phận của tác phẩm Câu hỏi gợi mở có thể dựa vào một sốvấn đề then chốt về nội dung và nghệ thuật của tác phẩm giúp học sinh khơi sâunăng lực cảm thụ ban đầu
+ Câu hỏi phát hiện: Nhằm nâng cao khả năng sáng tạo của học sinh trong quátrình nghiên cứu tác phẩm
+ Câu hỏi nêu vấn đề: Loại câu hỏi này tạo nên mâu thuẫn giữa những cái đãbiết với những cái chưa biết, giữa cái cũ với cái mới trong nhận thức của họcsinh, mâu thuẫn giữa nhận thức của học sinh với ý đồ nghệ thuật của tác giả, giữahọc sinh với nhau về một vấn đề trung tâm nào đó trong tác phẩm
3.2.4 Dạy học VHTĐ thông qua bình giảng
Bình giảng là khâu quen thuộc của giáo viên trong giảng dạy văn chương là
phương pháp đặc thù của cảm thụ và truyền thụ thơ văn Không có bình giảng thìkhó đạt hiệu quả cao
Trang 9Người bình giảng phải từ chỗ mình cảm thấy hay mà truyền thụ đến chỗ ngườikhác những rung động khám phá của mình để họ cùng cảm nhận được cái hay,cái đẹp của văn thơ, giúp họ thưởng thức tác phẩm một cách sâu sắc Bình giảngphải đi từ sự phân tích hình thức nghệ thuật đến nội dung, phải kết hợp linh hoạtgiảng với bình Giảng phải chính xác gọn, rõ Giảng là giới thiệu, thuyết minh,giải thích, làm cho học sinh hiểu được văn bản một cách toàn vẹn với những điềutinh tế, sâu sắc, hàm ẩn, nắm bắt được lớp lang mạch lạc của tác phẩm Lời bìnhsâu sắc sẽ làm cho giờ văn trên lớp tiết kiệm được thời gian mà lắng đọng, khêugợi trí tưởng tượng, sự xúc cảm của học sinh Quá trình giảng văn là quá trìnhgiảng và bình để dẫn dắt học sinh tiếp nhận tác phẩm văn chương Giảng thơ cổ làphải làm rõ mạch cảm xúc, đặc điểm thi pháp cũng như cái “lí nghệ thuật”gửi vàotrong câu chữ của văn bản Mục đích của giảng là để thấy cái hay, cái đẹp, cáimới, do đó, tất yếu giảng phải gắn liền với bình Bình là sự đánh giá, khen, chêđối với giá trị của tác phẩm Có giảng thì bình mới có sức thuyết phục
3.3 Áp dụng phương pháp dạy học trên thông qua văn bản “ Nước Đại Việt ta” (Trích Bình Ngô đại cáo)- Nguyễn Trãi- Ngữ văn 8, tập 2 cho học sinh lớp 8 Trường THCS Quảng Hải
Bước 1: HD học sinh tiếp cận văn bản:
+ Những hiểu biết về thể Cáo
+ Khái quát chung về tác phẩm Bình Ngô đại cáo
Bước 2: HD học sinh đọc- tìm hiểu chung :
+ Tìm hiểu về tác giả, tác phẩm
+ HD học sinh cách đọc văn bản thuộc thể cáo: Dựa vào hoàncảnh ra đời của tác phẩm, HD học sinh phải đọc đúng giọng lúc hùng hồn, lúctrầm lắng, lúc hào sảng, lúc say sưa, lúc trữ tình khiến cho người nghe như sốnglại trong không khí hào hùng lich sử dân tộc
Bước 3: GV dùng phương pháp cắt nghĩa để giải thích nhan đề “ Bình Ngô đại
cáo” và tìm hiểu một số chú giải cần thiết trong văn bản, như: “nhân nghĩa”, ‘yêndân”, “trừ bạo”, “ văn hiến”…
Bước 4: Xây dựng hệ thống câu hỏi thông qua thiết kế bài giảng: GV có thể
vận dụng một số câu hỏi sau:
- Câu hỏi tái hiện: Chẳng hạn khi dạy phần tác giả GV hỏi: Nêu hiểu biết của
em về tác giả Nguyễn Trãi qua phần đã học ở lớp 7( Bài ca Côn Sơn)?
- Câu hỏi gợi mở: Khi dạy phần“ tư tưởng nhân nghĩa và niềm tự hào dân tộc”
GV hỏi: Tư tưởng nhân nghĩa được Nguyễn Trãi thể hiện như thế nào? Giải nghĩahai câu đầu?
- Câu hỏi phát hiện: Em hiểu “ văn hiến” nghĩa là gì?
- Câu hỏi nêu vấn đề: Tại sao nói quan niệm về Độc lập dân tộc của NguyễnTrãi tiến bộ, toàn diện, sâu sắc hơn so với tư tưởng độc lập thời Lý qua văn bản
“Nam quốc sơn hà” l- ngữ văn 7?
Trang 10Bước 5: GV vận dụng phương pháp bình giảng để khắc sâu nội dung, nâng cao
vấn đề.(Chẳng hạn Bình về tư tưởng nhân nghĩa Bình về sự phát biểu một cáchtoàn diện quan niệm tiến bộ của Nguyễn Trãi về quốc gia dân tộc, về chân lí của
1 Kiến thức: - Sơ giản về thể cáo
- Hoàn cảnh lịch sử liên quan đến sự ra đời của Bình Ngô đại cáo
- Nội dung tư tưởng tiến bộ của Nguyễn Trãi về đất nước, dân tộc
- Đặc điểm văn chính luận của Bình Ngô đại cáo ở một đoạn trích
2 Kĩ năng:
- Đọc hiểu một văn bản viết theo thể cáo
-Nhận thấy đặc điểm của kiểu văn bản nghị luận trung đại ở thể loại cáo
3 Thái độ: Học tập, rèn luyện, xác định giá trị của bản thân, trách nhiệm của bản
thân đối với đất nước, dân tộc
II Chuẩn bị phương tiện dạy học.
- Soạn giáo án đầy đủ
- Chuẩn bị máy chiếu
III Tổ chức các hoạt động dạy - học
1 Kiểm tra bài cũ
2 Giới thiệu bài mới
Bình Ngô đại cáo của Nguyễn Trãi đã được công bố đến nay ngót sáu thế kỷ Đã
đi vào trái tim biết bao thế hệ con em đất Việt kì diệu thay, đến thế kỉ XXI nàyđọc đi, đọc lại “áng thiên cổ hùng văn” đó dù qua bản dịch, vẫn nhận thấy vănchương sao mà mới lắm, xúc động lắm, hiện đại lắm và thiết thực bổ ích Tiết họcngày hôm nay, cô trò chúng ta sẽ đi tìm hiểu áng văn thiên cổ đó qua phần một
“Nước Đại Việt ta”: Cái áng văn đã khơi dậy cả một thời đại đấu tranh kiên cường,bất khuất của dân tộc ta vì một nền nhân nghĩa chân chính của loài người…
Hoạt động của GV và HS
Gv: Sử dụng (câu hỏi tái hiện): Hãy nêu
hiểu biết của em về tác giả Nguyễn Trãi?
( Chú ý phần lớp 7 các em đã được học
qua văn bản Bài ca Côn Sơn)
Nội dung kiến thức cần đạt
I Đọc- tìm hiểu chung
1 Tác giả
- Nguyễn Trãi là nhà yêu nước lớn,anh hùng dân tộc, danh nhân văn
Trang 11GV nhấn mạnh thêm vài nét cơ bản về
Nguyễn Trãi
?Bình Ngô đại cáo ra đời trong bối cảnh
lịch sử, xã hội như thế nào?
- Quân Minh xâm lược nước ta năm 1407
- Lê Lợi dấy binh khởi nghĩa ở Lam Sơn
Đến mùa đông 1427, nghĩa quân đã đập
tan 15 vạn quân tiếp viện của giặc Minh,
nước ta hoàn toàn được giải phóng, mở ra
một kỉ nguyên độc lập dân tộc
+ Nhân sự kiện đó, đầu năm 1428, Lê Lợi
lên ngôi hoàng đế đặt tên hiệu là Thuận
Thiên và cử Nguyễn Trãi soạn bài Bình
Ngô đại cáo để tuyên bố cho toàn dân biết
cuộc kháng chiến chống giặc Minh đã
thắng lợi rực rỡ Đồng thời khẳng định chủ
quyền độc lập dân tộc và tương lai đất
nước vì thế được coi là bản tuyên ngôn
độc lập
?Văn bản được viết theo thể loại nào?
?Em hãy nêu thế nào là “ Cáo”? Đặc điểm
chính của thể cáo trên các mặt:
- Nguyễn Trãi anh hùng và NguyễnTrãi bi kịch đều ở mức tột cùng
2 Tác phẩm
a Hoàn cảnh ra đờiViết năm 1428, trong không khí hàohùng, chiến thắng chống quân Minhxâm lược
b Thể loại: Cáo
- Cáo là một thể văn nghị luận cổ,thường được vua chúa hoặc thủ lĩnhdùng để trình bày một chủ trươnghay công bố kết quả một sự nghiệp
để mọi người cùng biết
+ Mục đích:Trình bày chủ trươnghay công bố kết quả sự nghiệp
+ Lời văn: Thường viết theo lốivăn biền ngẫu
+ Tác giả: Vua chúa hoặc thủ lĩnhviết
c Vị trí, phương thức biểu đạt và bốcục