vì thế đổi mới phương pháp, cách thức tổ chức vừa hiệuquả, vừa tạo được hứng thú cho các em đối với môn ngữ văn là rất cần thiết.Vậy nhiệm vụ của giáo viên ngữ văn là phải làm cho học si
Trang 11 PHẦN MỞ ĐẦU
1.1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
cố thủ tướng phạm văn Đồng từng nói: ''văn học là một hình thái ý thức
xã hội, là môn nghệ thuật vận dụng ngôn từ một cách tài tình và sáng tạo để nhận thức và phản ánh đời sống xã hội để biểu hiện tâm lí, tư tưởng con người Văn học đã trở thành công cụ để giáo dục con người, cải tạo xã hội rất mạnh
mẽ, nó là thứ vũ khí tư tưởng rất sắc bén có tác dụng to lớn, sâu rộng và bền bỉ
mà lịch sử loài người từ trước đến nay đã xác nhận''[1] văn học ''chắp đôi cánh'' để các em vươn tới thời đại văn minh với mọi nền văn hóa, xây dựng cho
các em niềm tin vào cuộc sống con người, trang bị cho các em vốn sống, hướngcác em tới đỉnh cao của chân -thiện- mĩ
Vì vậy môn Ngữ văn trong nhà trường có vị trí rất quan trọng, nó khôngnhững cung cấp cho các em kiến thức về tác phẩm văn học mà còn có giá trịcao trong việc giáo dục quan điểm, tư tưởng, tình cảm cho học sinh như vậymôn Ngữ văn ''dạy sống, dạy người, dạy mở mang trí tuệ'' không dừng lại ở đó
mà nó còn trang bị cho các em khả năng tiếp nhận văn học một cách có lí luận
và tiếp nhận văn học một cách văn học Dạy học không phải là ''rót'' kiến thứcvào'' bình chứa ''mà quan trọng là phải làm sao để trang bị cho các em phươngpháp nghiên cứu, học tập, phương pháp giải quyết các vấn đề để các em hiểu vàvận dụng được tốt hơn Để đọc hiểu tác phẩm văn chương đòi hỏi ở người đọckhông chỉ là trực quan thẩm mĩ, thưởng thức, rung cảm mà còn ở khả năng phântích, lí giải, nhìn nhận vấn đề Mục đích cuối cùng và cao nhất của dạy học văntrong nhà trường là phát triển toàn diện học sinh Điều đó đặt ra một yêu cầu làtăng cường tính thực hành, gắn học với hành, gắn kiến thức với thực tiễn hết sứcphong phú, sinh động của cuộc sống
Thế hệ học sinh ngày nay rất ít em có hứng thú trong việc học văn, có emchưa nắm được vai trò quan trọng của môn Ngữ văn trong đời sống và phát triển
tư duy của con người vì thế đổi mới phương pháp, cách thức tổ chức vừa hiệuquả, vừa tạo được hứng thú cho các em đối với môn ngữ văn là rất cần thiết.Vậy nhiệm vụ của giáo viên ngữ văn là phải làm cho học sinh hiểu được cáihay, cái đẹp của tác phẩm văn học, kích thích hứng thú học văn ở các em Vìvậy, để nâng cao hiệu quả giáo dục ở bộ môn ngữ văn nói chung và phân môntập làm văn nói riêng trong nhà trường THCS hiện nay, giáo viên cần chú trọnghơn nữa trong việc rèn luyện kĩ năng nói và tạo lập văn bản cho học sinh Đểviết được bài văn hay đòi hỏi học sinh cần phải có kiến thức văn học và kĩ năng
cơ bản trong viết bài Những kiến thức, kĩ năng đó có từ đâu? Đó chính là từnhững bài giảng, từ sự hướng dẫn của giáo viên và cách cảm thụ của học sinh.Trong dạy phân môn tập làm văn nói chung và dạy kiểu bài nghị luận nóiriêng, nhất là kiểu bài nghị luận văn học ở lớp 9 là dạy cho các em những bướcđầu tiên biết tìm tòi và khám phá thế giới văn chương dưới sự cảm nhận, đánhgiá của bản thân mình để chuẩn bị cho các lớp cao hơn Mỗi tác phẩm văn học
dù nhỏ nhất (1 câu tục ngữ, 1 bài ca dao hay cao hơn là 1 tác phẩm truyện, mộtbài thơ) đều có giá trị về nội dung và nghệ thuật Làm thế nào để giúp học sinh
Trang 2đồng cảm với những giá trị tư tưởng nhân văn, đó là nhiệm vụ của giáo viêngiảng dạy Chân lí là quý báu! Nhưng cách tìm ra chân lí còn khó hơn nhiều.Trong chương trình ngữ văn THCS học sinh đã học thể loại văn nghị luận ở lớp
7 lên lớp 9 đã có sự kế thừa và nâng cao kiến thức một cách rõ rệt về văn nghịluận, các em được học về nghị luận xã hội và nghị luận văn học trong các dạngnghị luận thì nghị luận văn học là một dạng khó, kiểu bài này đòi hỏi học sinhphải có năng lực phân tích, đánh giá từ khái quát đến cụ thể, có sự hiểu biết vềvăn học, lịch sử… và đặc biệt là kỹ năng trình bày văn bản Đối với học sinh lớp
9 THCS, đặc biệt ở những vùng khó khăn, vùng núi sâu sa sự hiểu biết của các
em về tác phẩm còn ít, các em chỉ được học qua lời thầy cô giáo giảng màkhông có điều kiện tham khảo mở rộng, nâng cao Thậm chí kỹ năng viết văn cơbản của các em còn nhiều hạn chế Có em còn dựa vào bài văn mẫu nên không
có tính sáng tạo, các em chưa thật sự rung động với tác phẩm Vì vậy để làm tốtmột bài văn nghị luận văn học phải có một quá trình rèn luyện từ viết đúng, dầndần hướng tới viết hay và có sức thuyết phục
Xuất phát từ tình hình trên, qua thực tế giảng dạy, tôi luôn trân trọng, đánhgiá cao những bài làm văn có nét riêng, thể hiện cảm xúc chân thật, phân tíchtinh khôi, sáng tạo của các em đối với tác phẩm Đó cũng chính là nguồn độngviên giúp tôi tổng kết kinh nghiệm này, góp phần nâng cao chất lượng dạy vàhọc của giáo viên và học sinh Qua đây tôi xin được góp tiếng nói, một ý kiến
nho nhỏ của bản thân trong việc: Hướng dẫn học sinh lớp 9 cách làm bài nghị luận văn học có hiệu quả.
- Nắm vững những kiến thức lý thuyết liên quan đến kĩ năng làm bài
- Nhận diện, phân loại các dạng đề
- Hiểu được phương pháp, cách thức làm kiểu bài nghị luận văn học
- Luyện tập một số đề để rèn kĩ năng làm bài
- Góp phần nâng cao chất lượng bộ môn, đáp ứng yêu cầu thực tiễn
- Đề tài này cũng có thể coi là tài liệu để các giáo viên trong trường thamkhảo khi dạy Nghị luận văn học hoặc ôn thi học sinh giỏi cho học sinh
1.3 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
- Văn nghi luận; Học sinh lớp 9 Trường THCS Thạch Định - Năm học2015- 2016 và Năm học 2016-2017
1.4.PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Sáng kiến đã sử dụng các phương pháp sau
- Phương pháp nghiên cứu xây dựng cơ sở lý thuyết
- Phương pháp thống kê
- Phương pháp phân tích, tổng hợp
Trang 3- Phương pháp so sánh
- Phương pháp điều tra
2 PHẦN NỘI DỤNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
2.1 Cở sở lí luận
Đất nước đang trên đà đổi mới và phát triển, ngành giáo dục đang có nhữngbước chuyển mình theo nhịp bước của thời đại để hội nhập với sự phát triển củathế giới Do đó việc đổi mới phương pháp dạy học là yêu cầu cần thiết và quantrọng trong tình hình hiện nay mà một trong những biện pháp tối ưu trong quátrình dạy học là phương pháp, kĩ thuật dạy học tích cực và dạy học theo chuẩnkiến thức kĩ năng, dạy học mang tính tích hợp và rèn kỹ năng sống cao Điều màhiện nay ai trong chúng ta cũng biết: việc thay đổi sách giáo khoa, đổi mớiphương pháp dạy học trong nhà trường phổ thông đã đạt được những thành tựunhất định Tuy nhiên còn gặp không ít khó khăn và bất cập, vì nó còn phụ thuộcvào điều kiện tình hình thực tế của từng địa phương Đây là công việc khôngphải đòi hỏi trong ngày một ngày hai, bởi vì dạy học không phải là'' rót'' kiếnthức vào'' bình chứa'' mà cái quan trọng là rót như thế nào? Và nó mang lại hiệuquả ra sao?
Chính vì vậy, để nâng cao hiệu quả dạy học ở bộ môn văn trong nhà trườnghiện nay, giáo viên cần đặc biệt chú trọng hơn nữa việc rèn luyện kỹ năng nóinhất là rèn kỹ năng tạo lập văn bản nghị luận ở bậc THCS theo chuẩn kiến thức
kỹ năng mà ngành yêu cầu tác phẩm văn học bao giờ cũng là một tổng thểhoàn chỉnh giữa nội dung và nghệ thuật Nghị luận văn học là trình bày nhận xétđánh giá của người viết về các phương diện đó bản chất của việc nghị luận vềtác phẩm văn học là người viết vận dụng những thao tác, kỹ năng( giải thích,chứng minh, phân tích, bình luận, tổng hợp…) để từ đó giúp các em trình bàymột cách có lí lẽ, hấp dẫn những cảm nhận suy nghĩ, đánh giá của mình về cáihay, cái đẹp của một vấn đề văn học như vậy để đáp ứng yêu cầu làm một bàinghị luận văn học, giáo viên cần cho học sinh hiểu rõ tính chất tổng hợp củakiểu bài này
Giáo sư lê trí viễn cũng có lời nhắn nhủ: ''dạy văn lấy cảm làm đầu”[2],
người giáo viên dạy học sinh phương pháp làm văn nghị luận không thể nghèonàn cảm xúc Bởi những trang thơ, trang văn hay đều có những số phận nhânvật, cuộc đời riêng, có tư tưởng, tình cảm, nội tâm phong phú, đa dạng Cho nênhướng gợi ý cho học sinh cảm nhận, đánh giá phải xuất phát từ những rung cảmchân thật, thẩm mĩ, phát huy tính tích cực sáng tạo của từng học sinh chứ không
gò ép theo khuôn mẫu người giáo viên phải biết khơi gợi, kích thích, nuôidưỡng và phát triển ở học sinh nhu cầu đồng cảm và khát vọng nhận thức cáimới học làm văn nghị luận cũng như mọi loại hình học tập khác là phải biếtxây dựng từ sự hiểu biết cơ bản đến mức độ cao khi rèn luyện kỹ năng làm bàinghị luận văn học mỗi một giáo viên cần chú ý phát huy tính sáng tạo của họcsinh, phải biết khơi những nguồn chưa ai khơi Phải xác định rõ đây là rèn luyệnphương pháp, kỹ năng làm văn chứ không phải giảng văn Vì thế tránh sa vàobình giảng một tác phẩm cụ thể dạy như thế nào, học sinh cần phải học như thế
Trang 4nào để có hiệu quả giáo dục ngày càng đi lên, đó là vấn đề mà thầy cô giáo phảiquan tâm và chú trọng.
2.2 Thực trạng của vấn đề nghiên cứu
Văn học vốn rất gần gũi với cuộc sống, nó là vũ khí thanh tao bồi đắp tâmhồn con người trở nên trong sáng, phong phú và sâu sắc hơn vậy mà một thựctrạng đáng lo ngại của học sinh hiện nay là các em thờ ơ với môn Ngữ văn,không còn hứng thú khi học văn, dẫn đến cảm thụ văn, viết văn không còn cảmxúc, không còn mang tính văn chương nữa Ban đầu những người trực tiếp dạymôn Ngữ văn chỉ biết than thở với nhau nhưng nay đã trở thành vấn đề mà dưluận xã hội phải lên tiếng Ai đã trực tiếp dạy và chấm bài làm văn của học sinhnhững năm gần đây mới thấy sự cần thiết phải có nhưng thay đổi trong suy nghĩ
và phương pháp dạy học văn hiện nay
Qua công tác giảng dạy tôi nhận thấy một thực tế những năm gần đây nhiềungười quan tâm đến công tác giáo dục không khỏi lo ngại đến một thực trạng đó
là tâm lí xem nhẹ các môn khoa học xã hội ở trường phổ thông trong đó có mônNgữ văn học sinh chưa nhận thức rõ giá trị lâu dài của môn học, dẫn đến thiênhướng học lệch, chạy theo các môn học thời thượng Điều này đã tạo nên một lỗhổng về kiển thức rất lớn Mà yêu cầu của con người trong xã hội hiện đại là pháttriển toàn diện để hội nhập với xu thế chung của thế giới Cho nên đây là điều trăntrở cho những người làm công tác giáo dục Điều đáng buồn nhất cho giáo viêndạy văn là khi chọn học sinh vào đội tuyển văn thì các em không muốn tham gia,
mà có vào thì cũng không thoải mái thậm chí nếu được lựa chọn môn thi thì các
em sẽ lựa chọn môn tự nhiên Điều này ảnh hưởng không nhỏ đến chất lượngmũi nhọn của nhà trường
bản thân hoạt động của phân môn tập làm văn là một hoạt động mang tínhtích hợp, tích hợp tri thức văn học, tiếng việt vào việc tạo lập văn bản mới.Như vậy Tập làm văn đặt trọng tâm ở thực hành Thế nhưng học sinh của chúng
ta lại yếu về khâu thực hành để tạo lập một văn bản mới, mặc dù đã là học sinhlớp 9 nhưng mỗi lần viết tập làm văn các em cảm thấy rất khó khăn ở khả năngtrình bày, không biết mở đầu như thế nào, trình bày ra sao, kết thúc như thế nào?Trong quá trình làm bài kiểm tra thường xuyên trên lớp, thi học sinh giỏi hay thituyển vào lớp 10 phổ thông thì phần nghị luận văn học rất quan trọng, chiếmkhoảng 50% số điểm toàn bài Tuy nhiên khi làm bài các em còn nhiều hạn chế,mắc nhiều lỗi sai cơ bản như bố cục không rõ ràng, diễn đạt lan man, vừa thiếu
ý, vừa thừa ý, lạc đề, dựa vào bài văn mẫu, hoặc có viết nhưng viết rất ngắn,thậm chí có những ý nghĩ thiên lệch về cuộc sống, xã hội… Những hạn chế này
do nhiều nguyên nhân Một trong những lí do trực tiếp đó là trong quá trình làmbài học sinh chưa đọc kĩ đề và xác định yêu cầu của đề bài, các em cứ cầm đềbài đọc sơ qua và làm ngay Khi làm văn học sinh thường bỏ qua một số bước
cơ bản như tìm ý, lập dàn ý, đọc lại mà viết trực tiếp vào bài Thực trạng nàykhiến cho các thầy cô giáo dạy văn phải trăn trở, suy nghĩ làm thế nào để định
Trang 5hướng cho các em phương pháp làm bài văn nghị luận nói chung và nghị luậnvăn học nói riêng đạt hiệu quả cao để làm cơ sở cho các em ở các lớp cao hơn.
Kết quả của thực trạng: Bài viết Tập làm văn số 6 ở nhà ( Tiết 120) và Bài viết tập làm văn số 7 ( Tiết 134 + 135) Năm học 2015-2016 trường THCS Thạch
kỹ năng sống phù hợp với xã hội hiện đại, sống có trách nhiệm với mọi người, biết rung động để lĩnh hội kiến thức cơ bản
Trong phạm vi sáng kiến này tôi sẽ hướng dẫn cho các em quy trình thựchành để làm tốt một bài viết về nghị luận tác phẩm văn học:
* Hướng dẫn học sinh tích lũy những tri thức cần thiết cho viết bài nghị
luận văn học
* Hướng dẫn cách phân tích đề cho bµi v¨n nghị luận văn học
* Hướng dẫn c¸ch t×m ý cho bµi v¨n nghị luận văn học
* Hướng dẫn c¸ch lập dàn ý cho bµi v¨n nghị luận văn học
* Hướng dẫn kĩ năng dựng đoạn, viết bài nghị luận văn học
- Cách viết mở bài
- Cách viết đoạn văn ở thân bài
- Cách viết kết bài
Để làm được điều này yêu cầu:
- Đối với học sinh: Cần đọc kĩ văn bản, thuộc dẫn chứng, nắm chắc kiếnthức, chú ý quá trình hướng dẫn viết bài của giáo viên để từ đó biết cách xâydựng một bài nghị luận văn học đạt hiệu quả cao Học sinh học khá giỏi mônNgữ văn cần có thêm: sổ tay văn học để ghi chép những điều hay trong quá trìnhhọc tập, tập làm những bài thơ, đoạn văn ngắn Đọc và tự tìm hiểu những vấn đềliên quan, trao đổi với thầy cô, bạn bè những vấn đề chưa hiểu
- Đối với giáo viên: Cần giúp học sinh xác định được trọng tâm kiến thức
để học sinh nắm được vấn đề đặt ra trong tác phẩm từ đó có cách viết, cách thểhiện cảm xúc của mình khi tạo lập văn bản Để viết tốt, giáo viên cần giúp học sinh
có ý thức yêu thích môn học để các em có tâm thế chiếm lĩnh tri thức tác phẩm văn
Trang 6học Luôn luôn linh họat trong phương pháp và cách thức tổ chức dạy học: thảoluận, trắc nghiệm, đố vui bằng câu hỏi nhanh khuyến khích học sinh lấy điểm 10,tập viết đoạn văn ngắn, đóng kịch, trình bày vấn đề trước đông người, thi hát, đọcdiễn cảm thơ, bắt thăm thuộc thơ… Đặc biệt là ứng dụng công nghệ thông tin vàocác tiết dạy học.
2.3.2 các biện pháp tổ chức thực hiện
Muốn học sinh viết một bài nghị luận văn học từ đạt yêu cầu đến hay giáoviên cần định hướng cho các em những kỹ năng trong quá trình làm bài từ khâubồi dưỡng kiến thức đến khâu hướng dẫn phương pháp làm bài
2.3.2.1 Hướng dẫn học sinh tích lũy tri thức.
Tích lũy tri thức là công việc diễn ra thường xuyên trong quá trình học tậpcủa học sinh Tuy nhiên, trong quá trình làm văn, giáo viên cần phải định hướng
để các em nắm được một số kiến thức cơ bản, từ đó các em vận dụng nhữngkiến thức ấy vào việc tạo lập văn bản mới
Tập làm văn là môn học mang tính tích hợp, nó có mối quan hệ chặt chẽvới phân môn văn, tiếng Việt và các môn học khác Cho nên muốn học sinhlàm tốt một bài văn nghị luận văn học thì trước hết giáo viên cần cung cấp chocác em kiến thức cụ thể về tác phẩm văn học, hướng dẫn các em có được kiếnthức văn học sử, kiến thức lí luận văn học Ngoài ra còn định hướng cho các em
có được kiến thức tổng hợp về văn hóa, xã hội
Trước hết là kiến thức cụ thể về tác phẩm văn học tác phẩm văn học làmnên diện mạo phong phú đa dạng của nền văn học, cũng là đối tượng nghiên cứucủa các môn như văn học sử, lí luận văn học Học văn chính là học tác phẩm vănhọc cụ thể, bởi vậy nếu không nắm được tác phẩm thì mọi kiến thức về văn học
sử, lí luận văn học, kỹ năng làm bài không có ý nghĩa Kiến thức về tác phẩmvăn học là những hiểu biết cụ thể của học sinh về tác phẩm trong và ngoàichương trình gồm kiến thức cơ bản và kiến thức mở rộng, nâng cao
kiến thức cơ bản mà học sinh cần nhớ là: Đề tài, chủ đề ; nét chính về tácgiả: Thân thế sự nghiệp, phong cách; hoàn cảnh ra đời tác phẩm; khái quát nộidung ý nghĩa, đặc sắc nghệ thuật Những kiến thức cơ bản này các em được giáoviên truyền thụ trong quá trình học văn học Để nắm được kiến thức cơ bản, vớitruyện: học sinh phải tóm tắt tác phẩm trên cơ sở xác định được nhân vật, ngôi
kể, các chi tiết tiêu biểu, tình huống… Với thơ: học thuộc lòng thơ, chú ýnhững ý tứ hay, đẹp, dấu hiệu đặc biệt về hình thức( dấu câu, biện pháp tu từ,viết hoa )
Kiến thức mở rộng: Là kiến thức ngoài văn bản Mảng kiến thức này đa sốdành cho học sinh khá giỏi
- Kiến thức này có thể là kiến thức hoàn chỉnh của tác phẩm, còn trongsách giáo khoa các em mới chỉ học đoạn trích( Ví dụ : Đoạn trích: Chiếc lượcngà )
Trang 7- Các tác giả, tác phẩm khác có chung đề tài: Ví dụ: cùng chủ đề người línhnhưng ở thời kì khác nhau: Đồng chí ( chính hữu), bài thơ về tiểu đội xe khôngkính (Phạm tiến Duật), Ánh trăng ( Nguyễn Duy).
- Các nhận định , ý kiến đánh giá về tác phẩm văn học
Kiến thức mở rộng thường dùng để nâng cao, so sánh mở rộng cho các em.Đồng thời đánh giá được khả năng văn học của học sinh
Yêu cầu học sinh khi nắm kiến thức tác phẩm văn học là phải chính xác,chi tiết những câu thơ hay, tình huống đặc sắc để khi trích dẫn trong bài làmtránh rơi vào bỏ qua hoặc không khai thác hết cái hay, cái đẹp của tác phẩm Hệthống kiến thức vận dụng khi làm bài cần có sự chọn lọc, tiêu biểu Kiến thứctrong sách giáo khoa là cơ bản, sau đó là kiến thức tham khảo Tránh trình bàytràn lan, không trọng tâm, kiến thức trong chương trình thì lơ mơ, còn kiến thức
mở rộng thì trình bày nhiều
Sau khi chọn lọc phải sắp xếp có hệ thống, có nhiều cách sắp xếp kiếnthức: Theo tiến trình lịch sử, theo đề tài, theo thể loại Tùy theo sự lựa chọn củahọc sinh miễn sao đảm bảo khi sử dụng phải thuận lợi chính xác Như vậy việcxác định kiến thức về tác phẩm là rất quan trọng đối với học sinh trong quá trìnhlàm bài nghị luận văn học
Sau kiến thức cụ thể về tác phẩm là kiến thức văn học sử Như chúng tabiết văn học là phản ánh cuộc sống bằng hình tượng nghệ thuật, văn học là mộthiện tượng lịch sử ra đời và phát triển theo thời gian Từ xưa đã quan niệm
“văn, sử, triết bất phân'', cho nên dạy văn không nên tách rời lịch sử Kiến thứcvăn học sử là kiến thức về các bộ phận hợp thành nền văn học, quá trình ra đờitrào lưu, tác giả , tác phẩm trong những bối cảnh xã hội nhất định Như vậy vănhọc sử cung cấp một hệ thống kiến thức cơ bản cho người học văn, giúp họcsinh có sự hình dung khái quát về nền văn học hay giai đoạn văn học, biết đặttác phẩm vào bối cảnh ra đời để cảm nhận, đánh giá chính xác, sâu sắc hơn Đốivới lớp 9, kiến thức này còn ít, chưa hệ thống, chủ yếu có một phần nhỏ ở giớithiệu tác giả, tác phẩm cuối sách giáo khoa ngữ văn 9 mới có một bài mangtính sơ lược Cho nên trong quá trình làm bài nghị luận văn học giáo viên phảihướng dẫn cho các em, tìm tòi , nghiên cứu Khi các em giới thiệu khái quát tácgiả, tác phẩm, hoàn cảnh ra đời ở phần mở bài cũng là các em đang vận dụngkiến thức văn học sử
Chẳng hạn khi càm nhận về bài thơ ''Mùa xuân nho nhỏ'' của Thanh Hải
trong Ngữ văn 9 tập 2 các em không thể bỏ qua hoàn cảnh ra đời tác phẩm baogồm hoàn cảnh riêng của nhà thơ và hoàn cảnh chung của đất nước Trước hết làhoàn cảnh riêng đặc biệt của nhà thơ, bài thơ ra đời trước khi tác giả qua đờichưa đầy một tháng, khi tác giả đang nằm trên giường bệnh, từng ngày đối mặtvới cái chết nhưng đọc bài thơ ta không thấy bất cứ hình ảnh nào của sự lụi tàn,héo úa, không có tâm trạng bi quan, tuyệt vọng của con người sắp phải từ giãcuộc đời cả bài thơ tràn ngập âm thanh, màu sắc của mùa xuân và khát vọngsống rạo rực Điều này khiến ta khâm phục nghị lực, khát vọng sống mãnh liệtcủa tác giả Đặt bài thơ vào bối cảnh chung của đất nước năm 1980, đất nước ta
Trang 8bước ra khỏi chiến tranh, nhiệm vụ của toàn dân tộc là xây dựng đất nước.nhiệm vụ ấy đòi hỏi mỗi công dân việt nam yêu nước phải góp sức mình vàocông cuộc xây dựng đất nước ta sẽ hiểu vì sao khát vọng đóng góp một phầnnhỏ bé của mình cho đất nước qua hình ảnh'' mùa xuân nho nhỏ'' lại mãnh liệtđến như vậy Hoàn cảnh chung và riêng trên chính là kiến thức văn học sử màcác em cần sử dụng khi làm bài
Bên cạnh kiến thức văn học sử, giáo viên cần trang bị cho các em hệ thốngkiến thức lí luận văn học Đây là phần kiến thức khó so với học sinh THCS nómang tính chất tổng kết, khám phá những vấn đề cốt lõi bản chất của văn học.Việc vận dụng kiến thức này vào bài làm cũng khá linh hoạt tùy theo từngtrường hợp mà có yêu cầu khác nhau Trong bài nghị luận văn học, học sinhthường xuyên phải sử dụng các thuật ngữ, khái niệm lí luận văn học như : hìnhảnh , hình tượng, hư cấu, điển hình, nhân vật… Nếu không có sự hiểu biết đầy
đủ sẽ dẫn đến dùng sai khái niệm Ở cấp THCS lí luận văn học chưa thành bài
cụ thể nhưng nó xuất hiện nhiều trong quá trình học văn, nhất là làm kiểu bàinghị luận văn học Vì thế, nắm kiến thức này có nghĩa là giúp các em trang bịcẩm nang cho việc cảm thụ, phân tích tác phẩm văn học, nếu học sinh khôngđược trang bị những kiến thức này sẽ gặp khó khăn khi làm văn Nói tóm lại đây
là mảng kiến thức cơ bản cơ sở không thể thiếu để các em viết một bài nghị luậnvăn học đạt kết quả cao Một số khái niệm lí luận văn học thường gặp:
Truyện là khái niệm chỉ các tác phẩm tự sự nói chung, biểu hiện qua lốivăn trần thuật
Thơ là hình thức sáng tác văn học, thể hiện tâm trạng cảm xúc bằng ngônngữ giàu cảm xúc, hình ảnh, giàu nhạc điệu
Đề tài là thuật ngữ chỉ phạm vi các sự kiện tạo nên cơ sở chất liệu đời sốngcho tác phẩm nghệ thuật, là những mảng hiện thực khách quan được phản ánhtrong tác phẩm thông qua lăng kính chủ quan của nhà văn.Ví dụ: Đề tài về người
lính trong hai bài thơ ''Đồng chí'','' Bài thơ về tiểu đội xe không kính''.
Chủ đề là vấn đề cơ bản được đặt ra qua nội dung cụ thể của tác phẩm Ví dụ:
Chủ đề trong bài thơ ''Đồng chí''- Chính hữu là tình đồng đội, đồng chí gắn bó keo
sơn làm nên sức mạnh của anh bộ đội cụ Hồ những năm đầu kháng chiến chốngPháp
Như vậy khái niệm đề tài bao hàm khái niệm chủ đề Trong quá trình dạygiáo viên cần giúp học sinh phân biệt hai khái niệm này để giúp các em có cáinhìn chính xác khi phân tích tác phẩm
Ngoài các kiến thức cơ bản trên, muốn có được một bài văn nghị luận vănhọc không những đúng mà còn hay học sinh còn phải trau dồi vốn kiến thức vềvăn hóa xã hội, tích hợp với các môn liên quan Đây là vốn kiến thức học sinhtrau dồi trong quá trình học tập các môn, qua thực tế cuộc sống , qua các phươngtiện thông tin đại chúng…Chẳng hạn: Khi cảm nhận về vẻ đẹp của mùa xuân
trong đoạn trích '' cảnh ngày xuân'' (Nguyễn du) các em cần vận dụng cả kiến
thức hội họa để thấy được sự phối màu, đường nét tài tình của Nguyễn Du để tạonên một bức tranh xuân nổi tiếng bằng thơ Khi phân tích hình ảnh khó khăn của
Trang 9những người lính lái xe trong “bài thơ về tiểu đội xe không kính” ( Phạm Tiến
duật) có câu '' Bụi phun tóc trắng như người già'' hay ''Mưa tuôn mưa xối như
ngoài trời''.Ta phải biết tác giả lấy cơ sở từ tự nhiên, sự khác biệt giữa khí hậu
sườn Đông và sườn tây của dãy Trường Sơn (Bên nắng gắt bên mưa quay).Kiến thức này các em tiếp nhận từ môn Địa lí
Nói tóm lại các kiến thức cơ bản về tác phẩm là rất cần thiết trong quá trìnhtạo lập văn bản Bên cạnh nguồn cung cấp kiến thức từ thầy cô, từ bài học trênlớp thì chính các em phải luôn có ý thức tự học, tự tìm hiểu, tích lũy để sử dụnghiệu quả trong quá trình học và viết văn
2.3.2.2 Hướng dẫn học sinh viết bài nghị luận văn học đạt hiệu quả
Muốn làm tốt một bài văn nói chung và nghị luận văn học nói riêng họcsinh cần thực hiện các bước: Tìm hiểu đề, tìm ý, lập dàn ý, viết bài, đọc sửa bài
a Hướng dẫn học sinh phân tích đề
tác phẩm văn học là sản phẩm của nghệ thuật ngôn từ một đề tập làm vănđược xem là một bài toán nghệ thuật ngôn từ Bởi vì bao giờ trong một đề tậplàm văn cũng có những yêu cầu bắt buộc mà người thực hiện đề bài phải tìm raphương pháp giải Vì thế bước phân tích đề được xem là khâu đầu tiên có vai tròquyết định'' dẫn đường chỉ lối'' cho người làm bài nếu phân tích đúng yêu cầucủa đề bài thì sẽ có hướng đi đúng nếu phân tích sai sẽ dẫn đến không đáp ứngđược yêu cầu của đề bài Vì thế giáo viên phải hướng dẫn cho học sinh phân tích
kỹ đề bài để các em xác định đúng thể loại, yêu cầu, nội dung nghị luận của đềbài đó Một đề văn nghị luận văn học không đồng nhất một dạng đề mà nó cónhiều dạng Trước hết, học sinh cần đọc kỹ đề bài xác định mệnh lệnh của đề bàinghị luận văn học là phân tích, suy nghĩ hay cảm nhận Giáo viên phân biệt chohọc sinh rõ 3 mệnh lệnh này:
+ Phân tích là chia tách đối tượng thành các phương diện, các khía cạnhkhác nhau để tìm hiểu, khám phá, cắt nghĩa Từ đó đi đến tổng hợp khái quát,chỉ ra được sự thống nhất
+ Cảm nhận là cảm thụ của người viết về một hay nhiều ấn tượng mà tácphẩm để lại trong lòng người đọc về nội dung hay nghệ thuật
+ Suy nghĩ là nhận xét, nhận định, phân tích về tác phẩm của người viết ởgóc nhìn nào đó về chủ đề, nhân vật, nghệ thuật
Như vậy phân tích là chỉ định về phương pháp, suy nghĩ là nhấn mạnh tớinhận định, cảm nhận là cảm thụ của người viết Nếu học sinh không hiểu mệnhlệnh đề thì đề bài yêu cầu gì đi nữa thì học sinh đều phân tích hết một đề vănnghị luận văn học không bao giờ đồng nhất một dạng đề đơn điệu Ta thườnggặp những dạng sau:
Dạng đề 1: Suy nghĩ về nhân vật, tác phẩm hoặc một khía cạnh của nhân
vật, tác phẩm hoặc suy nghĩ về đoạn thơ, bài thơ
Ví dụ: Suy nghĩ về nhân vật bé thu trong đoạn trích truyện ngắn'' chiếc lược ngà'' của Nguyễn Quang Sáng ( ngữ văn 9- Tập 1).
Trang 10Hoặc: Suy nghĩ về khổ thơ kết thúc bài thơ ''Ánh trăng'' ( SGK-Trang
99-Ngữ văn 9- Tập 2)
Dạng đề 2: Phân tích, cảm nhận đặc điểm nhân vật, tác phẩm hoặc một
khía cạnh của tác phẩm ( Đoạn trích truyện, đoạn thơ, bài thơ)
Ví dụ: Phân tích diễn biến cốt truyện trong truyện ngắn '' làng'' của Kim
lân ( SGK- Trang 65 Ngữ văn 9- tập 1)
Phân tích tình yêu quê hương trong bài thơ '' Quê hương'' của Tế Hanh
( SGK Trang 80 – Ngữ văn 9- Tập 2)
Dạng đề 3: Phân tích để nêu ra nhận xét hoặc làm sáng tỏ vấn đề nào đó
được đặt ra trong tác phẩm
Ví dụ: Suy nghĩ về đời sống tình cảm gia đình trong chiến tranh qua truyện
ngắn '' Chiếc lược ngà '' của Nguyễn Quang Sáng.
Tùy theo mỗi dạng đề mà giáo viên hướng dẫn học sinh các thao tác làmbài khác nhau Đối với dạng đề 1 và 2 học sinh thường hay nhầm lẫn, giáo viênphải hướng dẫn để học sinh phân biệt suy nghĩ và phân tích suy nghĩ thiên vềcảm nhận chủ quan của người viết không nhất thiết phải đầy đủ mà có thể chọnnhững nét nổi bật mà mình câm nhận sâu sắc nhất để viết Còn phân tích nhânvật là yêu cầu người viết phải đánh giá, nhận xét đầy đủ từng đặc điểm của nhânvật, từng giá trị nội dung, nghệ thuật Đối với dạng đề 3: Đây là dạng đề ở mức
độ cao hơn, khái quát hơn, yêu cầu học sinh phải biết tích hợp kiến thức để giảiquyết vấn đề Với ví dụ ở dạng 3: Trước hết học sinh phải phân tích được nhữngbiểu hiện cụ thể tình cảm cha con của hai nhân vật ông sáu và bé Thu Sau đóphải trình bày cảm nhận của mình về tình cha con trong chiến tranh: Đó là tìnhcảm cảm động, thiêng liêng nhưng phải chịu nhiều thiệt thòi, mất mát, chia ly.Cuối cùng học sinh mới trình bày suy nghĩ về tình cha con, tình cảm gia đình,tình yêu quê hương đất nước hòa quện với nhau Đây là tình cảm đáng trântrọng, vun đắp, giữ gìn, phát huy Vì đó là đạo lí tốt đẹp của người Việt nam
Như vậy các mệnh lệnh đề trên chỉ khác nhau về sắc thái chứ không phải
là các kiểu bài khác nhau Ngoài dạng đề có mệnh lệnh đề còn có những đề bàikhông có mệnh đề (Đây là dạng đề mở), yêu cầu người viết phải tự xác địnhhướng làm để bày tỏ ý kiến của mình trước vấn đề nêu ra trong đề Đây là dạng
đề khó phù hợp với học sinh khá giỏi Dù ở dạng nào thì trước khi làm bài HScần tìm hiểu đề Để làm tốt bài nghị luận văn học cần xác định đúng nội dungyêu cầu của đề Khi xác định đề cần xác định những nội dung sau:
- Đề thuộc loại đề nào?
- Vấn đề ( nội dung) nghị luận là gi?
- Yêu cầu vận dụng những phương pháp nghị luận nào?
- Phạm vi kiến thức cần vận dụng là gì?
Chẳng hạn: Với đề bài: Cảm nhận của em về bức tranh thu trong bài thơ
Sang thu của Hữu Thỉnh ( SGK ngữ văn 9- Tập 2).
Học sinh cần xác định đề như sau:
+ Thể loại: Nghị luận văn học: bài thơ Sang thu của hữu thỉnh