Từ thực tế trên, tôi mạnh dạn thực hiện đề tài " Vận dụng một số kỹ thuật dạy học tích cực để gây hứng thú và nâng cao chất lượng giáo dục Học sinh trong giảng dạy địa lí 11" chương trìn
Trang 1PHẦN I: MỞ ĐẦU
1 LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Ngày nay cùng với sự phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế xã hội, của chínhsách mở cửa và nền kinh tế thị trường đang tác động và làm thay đổi mạnh mẽđến nhiều lĩnh vực của cuộc sống, trong đó có giáo dục Thực tế cho thấy xuhướng của giáo dục ngày nay đang có sự thay đổi nhanh chóng theo chiềuhướng thực dụng của nền kinh tế và yêu cầu xã hội Chính vì lẽ đó trong hệthống giáo dục có nhiều môn học không đáp ứng được yêu cầu của điều kiệnnền kinh tế xã hội, nên phần lớn học sinh không chú ý đến việc học tập các mônhọc đó, trong đó có môn Địa lí Mặt khác, cùng với sự phát triển mạnh mẽ củanền kinh tế xã hội đã tác động mạnh mẽ vào ý thức của con người, đặc biệt làhọc sinh tạo cho các em có những nhận thức cao, cũng như tính sáng tạo tronghọc tập và tiếp cận kiến thức Vì thế trong dạy học có nhiều giáo viên khôngtiếp cận không đổi mới, sáng tạo mà vẫn giữ lối dạy học thụ động (đọc chép,thuyết trình )đã gây ra sự nhàm chán trong môn học, đặc biệt là với môn học Địa
lí Việc vận dụng một số kĩ thuật dạy học tích cực gây hứng thú và nâng cao chấtlượng học sinh là rất cần thiết đối với môn học Trong điều kiện hiện nay để ápdụng thành công các kĩ thuật dạy học tích cực đòi hỏi cả người dạy và người họcphải có một vốn kiến thức nhất định để tiếp cận và thực hiện
Từ thực tế trên, tôi mạnh dạn thực hiện đề tài " Vận dụng một số kỹ thuật dạy học tích cực để gây hứng thú và nâng cao chất lượng giáo dục Học sinh trong giảng dạy địa lí 11" (chương trình chuẩn) với hy vọng cùng chia sẽ kinh
nghiệm, hiểu biết về kỹ thuật dạy học với đồng nghiệp, đồng thời cùng nhau vậndụng vào thực tiễn dạy học để nâng cao chất lượng môn địa lí
Trang 2Việc nghiên cứu đề tài nhằm tạo ra sự hứng thú tích cực trong quá trìnhhọc tập của bộ môn Địa lí cũng như đem lại hiệu quả tốt cho công tác giảng dạycủa giáo viên trong thời kì mới.
Nghiên cứu đề tài còn nhằm thúc đẩy phát triển tư duy, trí tuệ của học sinhtrong quá trình tự vận động để tiếp cận, tìm tòi và khám phá đối tượng nghiêncứu một cách chủ động, tích cực nhất
3 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
- Vận dụng một số kỹ thuật dạy học tích cực để gây hứng thú và nâng cao
chất lượng giáo dục Học sinh trong giảng dạy địa lí 11 (chương trình chuẩn)
- Đối tượng là học sinh khối lớp 11 Trường Trung học Phổ Thông QuảngXương 1
4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Do thời gian có hạn nên đề tài của tôi chỉ đề cập đến hai kĩ thuật dạy học
tích cực để gây hứng thú và nâng cao chất lượng học sinh đó là (kĩ thuật mảnh
ghép và kĩ thuật khăn phủ bàn) áp dụng hai kĩ thuật trên vào việc giảng dạy một
số bài trong chương trình Địa lí 11 (chương trình chuẩn)
Trang 3Phần II: NỘI DUNG
I CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI.
1 Phương pháp dạy học
Phương pháp dạy học là cách thức tương tác giữa giáo viên và học sinhtrong phạm trù hoạt động dạy và học nhằm mục đích giáo dục và trau dồi họcvấn cho thế hệ trẻ
Phương pháp dạy học theo quan niệm hiện nay là cách thức hướng dẫn vàchỉ đạo của giáo viên nhằm tổ chức hoạt động nhận thức và hoạt động thực hànhcủa học sinh, dẫn tới việc học sinh lĩnh hội vững chắc nội dung học vấn, hìnhthành thế giới quan và phát triển năng lực nhận thức
Theo quan điểm này thì dạy học chính là quá trình tổ chức cho học sinhlĩnh hội tri thức Vai trò của học sinh trong quá trình dạy học là quá trình chủđộng Như vậy việc dạy học theo những phương pháp dạy học tích cực là vấn đềthật cần thiết
2 Kĩ thuật dạy học
Kỹ thuật dạy học là biện pháp, cách thức tiến hành các hoạt động dạy họcdựa vào các phương tiện thiết bị nhằm đảm bảo chất lượng và hiệu quả giảngdạy và giáo dưỡng hay có thể nói cách khác đó là cách thức hoạt động dạy học,
tổ chức hoạt động giáo dưỡng để bảo đảm hiệu quả, chất lượng giảng dạy
Các kỹ thuật dạy học chưa phải là các phương pháp dạy học độc lập,chúng là những thành phần của phương pháp dạy học Kỹ thuật dạy học là đơn
vị nhỏ nhất của phương pháp dạy học Trong mỗi phương pháp dạy học có nhiều
kỹ thuật dạy học khác nhau, kỹ thuật dạy học khác với phương pháp dạy học.Tuy nhiên, vì đều là cách thức hành động của giáo viên và học sinh, nên kỹ thuật dạyhọc và phương pháp dạy học có những điểm tương tự nhau, khó phân biệt rõ ràng
Năng lực sử dụng các kỹ thuật dạy học khác nhau trong từng giáo viên và
nó được xem là rất quan trọng đối với người đứng lớp, nhất là trong bối cảnh đổimới phương pháp dạy học hiện nay ở trường phổ thông Rèn luyện để nâng caonăng lực này là một nhiệm vụ, một vấn đề thật cần thiết của mỗi giáo viên,nhằm đáp ứng yêu cầu nâng cao chất lượng dạy và học ở nhà trường
Kỹ thuật dạy học tích cực là những kỹ thuật dạy học có ý nghĩa đặc biệttrong việc phát huy sự tham gia tích cực của học sinh vào quá trình dạy học,kích thích tư duy, sự sáng tạo và sự cộng tác làm việc của học sinh
Có rất nhiều kỹ thuật dạy học khác nhau mà người giáo viên có thể sửdụng trong quá trình giảng dạy để phát huy tính tích cực của học sinh Trong đề tàinày chỉ mới đề cập đến một số kỹ thuật dạy học tích cực thường xuyên sử dụng
trong giảng dạy Địa lí 11 (chương trình chuẩn) Bao gồm các kỹ thuật: Kỹ thuật
đặt câu hỏi, kỹ thuật khăn phủ bàn, kỹ thuật mảnh ghép, kỹ thuật sơ đồ tư duy
Trang 4II THỰC TRẠNG CỦA VẤN ĐỀ
Theo chương trình của Bộ Giáo dục thì đến năm 2017 sẽ thực hiện thaysách giáo khoa mới Vì vậy việc áp dụng những phương pháp và kỹ thuật dạyhọc tích cực vào trong quá trình dạy học là hết sức cần thiết
Hiện nay, việc áp dụng các kỹ thuật dạy học tích cực vào giảng dạy cònhạn chế Nguyên nhân là do một số giáo viên vẫn còn có quan điểm cho rằngnhững kỹ thuật dạy học tích cực rất khó áp dụng vào giảng dạy trong thời gian
45 phút trên lớp nên cũng rất ít sử dụng các kỹ thuật này Ngoài ra còn do cơ sởvật chất phục vụ cho việc dạy học còn hạn chế Đời sống một bộ phận cán bộgiáo viên còn nhiều khó khăn nên chưa đầu tư thỏa đáng vào việc đổi mớiphương pháp kỹ thuật dạy học
Đối với học sinh, đa số chú ý nghe giảng, tập trung suy nghĩ trả lời các câuhỏi mà giáo viên đặt ra như các em đã chuẩn bị bài mới ở nhà, trả lời các câu hỏicuối mục trong bài cho nên khi học các em luôn chú ý để nắm chắc bài hơn Đa
số học sinh đều tích cực thảo luận nhóm và đã đưa lại hiệu quả cao trong quátrình lĩnh hội kiến thức
Tuy nhiên vẫn còn một số học sinh lười học, chưa có sự say mê học tập,một bộ phận học sinh thường xuyên không chuẩn bị bài ở nhà, không làm bàitập đầy đủ, trên lớp các em thiếu tập trung suy nghĩ, cho nên không nắm vữngđược nội dung bài học Một số học sinh chỉ có thể trả lời được những câu hỏi dễ,đơn giản (như trình bày), còn một số câu hỏi tổng hợp, phân tích, giải thích, sosánh…thì còn rất lúng túng khi trả lời hoặc trả lời mang tính chất chung chung Qua các lần kiểm tra đối với lớp 11C3,11C4,11C5 tôi có sử dụng đồ dùngdạy học và một số phương pháp dạy học thông thường, chủ yếu học sinh khá-giỏi tham gia học tập, số học sinh yếu ít tham gia hoạt động Chính vì thế nênviệc học tập thường ít hứng thú, nội dung đơn điệu, giáo viên ít quan tâm đếnphát triển năng lực cá nhân
III GIẢI PHÁP VÀ TỔ CHỨC THỰC HIỆN
Trong quá trình giảng dạy Địa lí 11(chương trình cơ bản) bản thân tôi đã
tích cực sử dụng tối đa các kỹ thuật dạy học tích cực trong quá trình giảng dạy
để nâng cao chất lượng giảng dạy Các kỹ thuật dạy học chủ yếu được áp dụnglà: Kỹ thuật mảnh ghép và kỹ thuật khăn phủ
1 Kỹ thuật mảnh ghép:
1.1 Khái niệm:
Trang 5- Kỹ thuật mảnh ghép là kĩ thuật tổ chức hoạt động học tập hợp tác kết hợpgiữa cá nhân, nhóm và liên kết giữa các nhóm nhằm mục tiêu:
+ Giải quyết một nhiệm vụ phức hợp
+ Kích thích sự tham gia tích cực của học sinh trong hoạt động nhóm
+ Nâng cao vai trò của cá nhân trong quá trình hợp tác (Không chỉ nhậnthức hoàn thành nhiệm vụ ở Vòng 1 mà còn phải truyền đạt kết quả và hoànthành nhiệm vụ ở Vòng 2)
+ Tăng cường tính độc lập, trách nhiệm của mỗi cá nhân
1.2 Cách tiến hành
Kỹ thuật mảnh ghép được tiến hành qua 2 giai đoạn:
- Giai đoạn 1: “Nhóm chuyên sâu”: Lớp học được chia thành các nhóm, mỗi
nhóm được giao nhiệm vụ tìm hiểu sâu 1 vấn đề Sau 1 thời gian nhất định thảoluận, mỗi thành viên trong nhóm đều nắm vững và trình bày được kết quả củanhóm
- Giai đoạn 2: “Nhóm mảnh ghép”: Sau khi hoàn thành nhiệm vụ ở giai đoạn
1, mỗi học sinh ở các nhóm chuyên sâu khác nhau lại tập hợp lại thành nhómmới là nhóm mảnh ghép Và nhóm “mảnh ghép” nhận được một nhiệm vụ mới,nhiệm vụ này mang tính khái quát, tổng hợp toàn bộ nội dung đã được tìm hiểu
( Tiết 2)
Mục 1: Tự do lưu thông
Tiết 15 Bài 8 Liên Bang Nga (Tiết 1) Mục II: Điều kiện tự nhiên.Tiết 20 Bài 9 Nhật Bản (Tiết 1) Mục I: Điều kiện tự nhiên.Tiết 23 Bài 10 Cộng hòa nhân dân Trung
Hoa (Tiết 1)
Mục II: Điều kiện tự nhiên
Tiết 28 Bài 11 Khu vực Đông Nam
Á(Tiết 1)
Mục 2,3: Đặc điểm tựnhiên
-Trong điều kiện giảng dạy trên lớp, trong thời gian 1 tiết học, kỹ thuậtmảnh ghép thích hợp nhất là vào những phần khi thảo luận bao gồm 2 nội dungchính Cách tiến hành như sau:
Trang 6+ Trong giai đoạn 1: giáo viên chia lớp thành 8 hoặc 10 nhóm theo cácbàn Yêu cầu các nhóm 1,3 thảo luận 1 nội dung; các nhóm 3,4 thảo luận 1 nộidung, các nhóm 5,6 thảo luận 1 nội dung, các nhóm 7,8 thảo luận 1 nội dung bàihọc Sau thời gian 2 đến 3 phút các thành viên trong nhóm đã nắm vững nộidung thảo luận của nhóm mình.
Sang giai đoạn 2: giáo viên yêu cầu các nhóm lẻ sẽ quay xuống dưới vàtạo thành nhóm mới là các nhóm: 1 và 2 tạo thành nhóm A; 3 và 4 là nhóm B; 5
và 6 là nhóm C; 7 và 8 tạo thành nhóm D Như vậy ở vòng 2 này các nhóm mới
đã biết đầy đủ nội dung bài học và điền kết quả thảo luận vào bảng phụ để trìnhbày trước lớp
Khi áp dụng kỹ thuật mảnh ghép nếu chia nhóm như ở trên thi học sinhkhông phải thay đổi chỗ ngồi nhiều gây lộn xộn lớp Đồng thời tham gia tíchcực quá trình thảo luận và nắm vững nội dung bài học
Ví dụ cụ thể: Tiết 28 – bài 11 Khu vực Đông Nam Á
(Tiết 1): Tự nhiên dân cư và xã hội
Mục 2 ,3: Đặc điểm tự nhiên và đánh giá điều kiện tự nhiên của Đông Nam Á.
*Vòng 1 :Thành lập nhóm chuyên sâu
Trong mục 2: Đặc điểm tự nhiên Giáo viên giao nhiệm vụ cho mỗi nhóm
“chuyên sâu” tìm hiểu một số đặc điểm tự nhiên
Giáo viên chia lớp thành 8 nhóm (theo 8 bàn), yêu cầu các nhóm dựa vào sgk +hiểu biết của bản thân + bản đồ ĐNA trên bảng làm vào phiếu học tập
+ Nhóm 1,2: Tìm hiểu địa hình ,đất đai,khí hậu của Đông Nam Á lục địa?
+ Nhóm 3,4: Tìm hiểu Sông ngòi,Biển,Khoáng sản của Đông Nam Á lục địa?+ Nhóm 5,6: Tìm hiểu địa hình, đất đai,khí hậu của Đông Nam Á Biển đảo? + Nhóm 7,8,: Tìm hiểu Sông ngòi, Biển, Khoáng sản của Đông Nam Á Biển đảo
Trang 7Ảnh “Nhóm chuyên sâu” đang cùng nhau thảo luận
Các nhóm thực hiện nhiệm vụ được giao, tìm hiểu thảo luận nhóm đảmbảo mỗi thành viên trong nhóm phải nắm chắc nội dung nhóm mình được giao
nhiệm vụ để trình bày trong nhóm mới- Nhóm mảnh ghép ở vòng 2.Như vậy vai
trò của cá nhân trong nhóm không chỉ hoàn thành nhiệm vụ hoạt động cá nhân
mà còn phải trình bày truyền đạt lại kết quả và thực hiện tiếp nhiệm vụ ở mức độcao hơn
Sông ngòi Có nhiều sông lớn:Mê Công,Mê Nam,Sông Hồng…
Biển: Đường bờ biển dài (4/5 nước giáp biển)
Khoáng sản: Giàu khoáng sản: Than đá, sắt, thiếc, đồng, chì, vàng
-Kiến thức cần đạt của nhóm 5, 6
Địa hình: Nhiều đồi, núi và núi lửa,ít đồng bằng
Trang 8Đất: Màu mỡ
Khí hậu: Xích đạo và nhiệt đới gió mùa ẩm
Kiến thức cần đạt của nhóm 7, 8
Sông ngòi: Dày đặc chủ yếu nhỏ,ngắn và dốc
Biển:Bao phủ rộng lớn xung quanh
Khoáng sản: Giàu khoáng sản: Dầu mỏ, than, thiếc, đồng
* Vòng 2: Nhóm mảnh ghép
- Sau khi hoàn thành nhiệm vụ ở vòng 1, mỗi thành viên từ các nhóm chuyênsâu khác nhau hợp lại thành các nhóm mới, gọi là nhóm “mảnh ghép” Lúc này,mỗi học sinh “chuyên sâu ” trở thành những mảnh ghép trong “nhóm mảnhghép” Từng học sinh từ các nhóm “chuyên sâu” trong nhóm “mảnh ghép” lầnlượt trình bày lại nội dung tìm hiểu của nhóm mình Đảm bảo tất cả các thànhviên trong nhóm “mảnh ghép” nắm bắt được đầy đủ nội dung của các nhómchuyên sâu
- Các “nhóm mảnh ghép” thực hiện nhiệm vụ mới “3.Đánh giá điều kiện tựnhiên của Đông Nam Á có những thuận lợi và khó khăn gì đối với phát triểnkinh tế”
Nhóm mảnh ghép cùng thảo luận
Thuận lợi:
- Khí hậu nóng ẩm + đất đai màu mỡ => Thuận lợi phát triển nông nghiệp nhiệt đới
Trang 9- Vùng biển rộng lớn, giàu có =>Phát triển tổng hợp kinh tế biển.
- Giàu khoáng sản, rừng nhiệt đới phong phú và đa dạng =>Phát triển CN, lâm nghiệp
Khó khăn:
- Động đất, núi lửa, sóng thần
- Bảo, lũ lụt, hạn hán
- Tài nguyên rừng và tài nguyên khoáng sản khai thác không hợp lí => suy giảm
Đại diện các nhóm “ mảnh ghép” trình bày kết quả
Trang 10Giáo viên chuẩn kiến thức của các nhóm
Tuy nhiên để hoạt động nhóm có hiệu quả giáo viên cần hình thành ở họcsinh thói quen học tập hợp tác và những kỹ năng xã hội, tính chủ động, tinh thầntrách nhiệm trong học tập Cần lựa chọn nội dung/chủ đề phù hợp Từ đó xácđịnh một nhiệm vụ phức hợp để giải quyết ở vòng 2 dựa trên kết quả các nhiệm
vụ khác nhau đã được thực hiện ở vòng 1 Đồng thời giáo viên cần theo dõi quátrình hoạt động của các nhóm để đảm bảo tất cả mọi học sinh ở các nhóm đềuhiểu nhiệm vụ và hoàn thành nhiệm vụ được giao
2 Kỹ thuật “khăn phủ bàn”
2.1 Khái niệm
Là kĩ thuật tổ chức hoạt động học tập mang tính hợp tác kết hợp giữa hoạtđộng cá nhân và nhóm nhằm:
- Kích thích, thúc đẩy sự tham gia tích cực
- Tăng cường tính độc lập, trách nhiệm của cá nhân học sinh
- Phát triển mô hình có sự tương tác giữa học sinh với học sinh
2.2 Cách tiến hành
- Chia học sinh thành các nhóm và phát cho mỗi nhóm một tờ giấy A0
- Trên giấy A0 chia thành các phần gồm phần chính giữa và các phần xungquanh Phần xung quanh được chia theo số thành viên của nhóm Mỗi ngườingồi vào vị trí tương ứng với phần xung quanh
- Mỗi cá nhân làm việc độc lập trong khoảng vài phút, tập trung suy nghĩtrả lời câu hỏi theo cách hiểu riêng của mỗi cá nhân và viết vào phần giấy củamình trên tờ A0
- Trên cơ sở ý kiến của mỗi cá nhân học sinh thảo luận nhóm, thống nhất ýkiến và viết vào phần chính giữa của tờ giấy A0 “khăn phủ bàn”
2.3 Vận dụng kỹ thuật “khăn phủ bàn” vào Địa lý 11 (Chương trình chuẩn)
có thể sử dụng kĩ thuật khăn phủ bàn vào tất cả các bài học Tuy nhiên kỹ
thuật này cũng mất nhiều thời gian nên trong giảng dạy địa lí 11(Chương trình
Trang 11cơ bản) b n thân tôi ã s d ng v o m t s b i v i nh ng câu h i th o lu nảng dạy Địa lí 11, có thể áp dụng kỹ thuật “mảnh đã sử dụng vào một số bài với những câu hỏi thảo luận ử dụng vào một số bài với những câu hỏi thảo luận ụng kỹ thuật “mảnh ào các bài sau: ột số bài với những câu hỏi thảo luận ố bài với những câu hỏi thảo luận ào các bài sau: ới những câu hỏi thảo luận ững câu hỏi thảo luận ỏi thảo luận ảng dạy Địa lí 11, có thể áp dụng kỹ thuật “mảnh ật “mảnh
l câu h i m nh sau:ào các bài sau: ỏi thảo luận ở như sau: ư sau:
Mục I: Bùng nổdân số
Dân số tăng nhanh và giàhóa dân số dẫn tới nhữnghậu quả gì về mặt kinh tế-xãhội
Tiết 5 Bài5
Một số vấn
đề của khuvực và châulục(Tiết 1)
Mục I: Một sốvấn đề về tựnhiên
Trình bày vấn đề về tựnhiên ở Châu Phi, nêu cácgiải pháp
Tiết 6 Bài5
Một số vấn
đề của khuvực và châulục(Tiết 2)
II.Một số vấn đề
về kinh tế
Em hãy trình bày thựctrạng,nguyên nhân và giảipháp đối với nền kinh tế Mĩ
La Tinh?
Tiết 7 Bài5
Một số vấn
đề của khuvực và châulục(Tiết 3)
Mục 2: Xung độtsắc tộc, xung độttôn giáo và nạnkhủng bố
Trình bày hiện trạng,nguyên nhân và kết quả củacuộc Xung đột sắc tộc, xungđột tôn giáo và nạn khủngbố
Mục 1,2: Phânhóa lãnh thổnông nghiệp vàcông nghiệp
Tại sao có sự phân hóa lãnhthổ nông nghiệp và côngnghiệp như vậy?
Mục 1.Sự ra đời
và phát triển
Cho biết mức độ liên kếtthống nhất của EU ngàycàng cao từ liên kết kinh tếđơn thuần đến liên kết kinh
sử dụng đồng tiền chung
ơ-rô có ý nghĩa như thế nàođối với việc phát triển EU?