Pháp luật về xử lý vi phạm của công ty chứng khoán ở việt nam

Tổng quan tình hình nghiên cứu Về vấn này, tác giả được biết hiện tại có một số công trình và bài viết như: Pháp luật về công ty chứng khoán ở Việt Nam, Lê Thị Thu Thủy, Nhà xuất bản Tư

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

ĐỖ THỊ NGỌC

PHÁP LUẬT VỀ XỬ LÝ VI PHẠM CỦA CÔNG TY

CHỨNG KHOÁN Ở VIỆT NAM

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Hà Nội – 2017

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

ĐỖ THỊ NGỌC

PHÁP LUẬT VỀ XỬ LÝ VI PHẠM CỦA CÔNG TY

CHỨNG KHOÁN Ở VIỆT NAM

Chuyên ngành : Luật Kinh tế

Mã số : 60 38 01 07

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Cán bộ hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Thị Thuận

Hà Nội – 2017

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nêu trong Luận văn chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Các số liệu, ví dụ và trích dẫn trong Luận văn đảm bảo tính chính xác, tin cậy và trung thực Tôi đã hoàn thành tất cả các môn học và đã thanh toán tất cả các nghĩa vụ tài chính theo quy định của Khoa Luật - Đại học Quốc gia

Hà Nội

Vậy tôi viết Lời cam đoan này đề nghị Khoa Luật xem xét để tôi có thể bảo vệ Luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

NGƯỜI CAM ĐOAN

Đỗ Thị Ngọc

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CÔNG TY CHỨNG KHOÁN, VI PHẠM PHÁP LUẬT CỦA CÔNG TY CHỨNG KHOÁN VÀ PHÁP LUẬT VỀ XỬ LÝ VI PHẠM CỦA CÔNG TY CHỨNG KHOÁN 8

1.1 Công ty chứng khoán 8

1.1.1 Khái niệm 8

1.1.2 Đặc điểm 11

1.1.3 Phân loại Công ty chứng khoán 15

1.1.4 Vai trò của công ty chứng khoán trên thị trường chứng khoán 17

1.2 Vi phạm pháp luật của công ty chứng khoán 20

1.2.1 Khái niệm 20

1.2.2 Đặc điểm 20

1.2.3 Phân loại các vi phạm 22

1.3 Xử lý vi phạm pháp luật của công ty chứng khoán 23

1.3.1 Khái niệm 23

1.3.2 Đặc điểm 23

1.4 Pháp luật về xử lý vi phạm của công ty chứng khoán 24

1.4.1 Khái niệm 24

1.4.2 Nội dung pháp luật về xử lý vi phạm của công ty chứng khoán 25

1.5 Vai trò của pháp luật về xử lý vi phạm 27

1.6 Pháp luật về xử lý vi phạm của công ty chứng khoán ở một số nước 28

1.6.1.Pháp luật Mỹ 28

1.6.2 Pháp luật Trung quốc 28

1.6.3.Pháp luật Hàn Quốc 29

CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ XỬ LÝ VI PHẠM CỦA CÔNG TY CHỨNG KHOÁN Ở VIỆT NAM 32

2.1.Thực trạng các quy định pháp luật về xử lý vi phạm của CTCK 32

2.1.1 Xử lý vi phạm nghĩa vụ dân sự 32

2.1.2.Xử phạt vi phạm hành chính 35

2.1.3.Xử lý vi phạm hình sự 45

2.2 Thực trạng thực thi pháp luật 50

CHƯƠNG 3 PHƯƠNG HƯỚNG VÀ CÁC GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ XỬ LÝ VI PHẠM CỦA CÔNG TY CHỨNG KHOÁN Ở VIỆT NAM 58

3.1.Yêu cầu phải hoàn thiện pháp luật xử lý vi phạm của công ty chứng khoán 58

3.2.Nội dung hoàn thiện pháp luật xử lý vi phạm của CTCK 60

3.3.Các giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật xử lý vi phạm của CTCK 62

KẾT LUẬN 70

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

1

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Công ty chứng khoán (CTCK) là tác nhân quan trọng thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế nói chung và của thị trường chứng khoán nói riêng CTCK là cầu nối giữa tổ chức phát hành và nhà đầu tư, là nhân tố tạo ra cơ chế huy động vốn linh hoạt, cung cấp cơ chế giá cả cho giao dịch và tạo ra tính thanh khoản cho các chứng khoán đồng thời là nhà tạo lập TTCK Bởi lẽ, CTCK đóng vai trò vừa mua và vừa bán chứng khoán cho chính mình, vừa mua chứng khoán cho khách hàng, vừa làm tư vấn cho doanh nghiệp niêm yết, vừa tư vấn cho nhà đầu tư và bảo lãnh phát hành cho tổ chức phát hành chứng khoán… Với đội ngũ hành nghề là các chuyên gia kinh doanh trong lĩnh vực chứng khoán, có nghiệp vụ chuyên môn cao, lành nghề và tổ chức bộ máy chặt chẽ để thực hiện vai trò trung gian trên thị trường chứng khoán (TTCK)

Với chức năng và vai trò quan trọng như trên cộng với xung đột lợi ích giữa CTCK và nhà đầu tư qua nghiệp vụ mua, bán chứng khoán cho chính mình nên vi phạm đạo đức kinh doanh cũng như vi phạm quy định pháp luật về kinh doanh chứng khoán của CTCK khó tránh khỏi Các quốc gia có TTCK phát triển lâu đời như Anh, Mỹ, Đức… đều có các quy định và chế tài xử lý vi phạm đối với chủ thể này hết sức chặt chẽ và rắn

để hạn chế đến mức thấp nhất các hành vi vi phạm nhằm ổn định và phát triển TTCK, ổn định nền kinh tế

Tại Việt Nam, ngay từ khi mới thành lập CTCK, Chính phủ Việt Nam cũng chủ trường và đề cao quan điểm này Ngay từ khi Nghị định 48/1998/NĐ-CP của Chính phủ ngày 11 tháng 07 năm 1998 về chứng khoán và thị trường chứng khoán cũng đưa ra những hành vi bị cấm để hạn chế vi phạm của các chủ thể

2

tham gia TTCK trong đó có CTCK Theo đó, Nghị định 22/2000/NĐ-CP của Chính phủ ngày 10 tháng 07 năm 2000 về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực chứng khoán và thị trường chứng khoán, đây là nghị định đầu tiên về xử lý

vi phạm hành chính về các hành vi trên TTCK trong đó có nhiều điều quy định

về CTCK Cùng với sự lớn mạnh của TTCK, CTCK thì các hành vi vi phạm pháp luật về chứng khoán và TTCK ngày càng tinh vi hơn

Theo đó, để quản lý TTCK và hạn chế đến mức thấp nhất những rủi ro từ

vi phạm pháp luật của các chủ thể trên TTCK trong đó có CTCK thì Chính phủ Việt Nam đã ban hành và thay thế hàng loạt các văn bản điều chỉnh về vấn đề này như: Nghị định 161/2004/NĐ-CP ngày 07/09/2004 của Chính phủ thay thế Nghị định 22/2000/NĐ-CP, Nghị định số 36/2007/NĐ-CP ngày 08/03/2007 thay thế Nghị định số 161/2004/NĐ-CP, Nghị định 85/2010/NĐ-

CP ngày 02/08/2010 thay thế Nghị định 36/2007/NĐ-CP, Nghị định 108/2013/NĐ-CP ngày 23/09/2013 thay thế Nghị định 85/2010/NĐ-CP

Như vậy có thể nói, việc quy định về xử phạt vi phạm hành chính đối với các hành vi vi phạm của các chủ thể tham gia trên TTCK trong đó có CTCK ở Việt Nam đã ban hành khá đầy đủ và càng ngày quy định mức xử phạt càng được nâng cao nhằm răn đe các hành vi vi phạm, trong đó có các quy định tại các tội phạm trong Bộ luật Hình sự Để đảm bảo sự phát triển ổn định của TTCK, đảm bảo sự an toàn, minh bạch trong các giao dịch và quyền lợi của các chủ thể tham gia thị trường chứng khoán

Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của TTCK, các hành vi vi phạm ngày càng tinh vi do mức xử phạt quá nhẹ, không mang tính răn đe, việc xử lý vi phạm còn hạn chế Vì vậy, việc ngăn ngừa hành vi vi phạm pháp luật chứng khoán và thị trường chứng khoán là cần thiết phải được xem xét lại nên tác giả xin chọn đề tài: “ Pháp luật về xử lý vi phạm của CTCK ở Việt Nam” nhằm góp phần đóng góp ý kiến, đê xuất cho các nhà làm luật hoàn thiện các

3

quy phạm pháp luật, điều chỉnh có hiệu quả hoạt động kinh doanh chứng khoán của CTCK

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu

Về vấn này, tác giả được biết hiện tại có một số công trình và bài viết

như: Pháp luật về công ty chứng khoán ở Việt Nam, Lê Thị Thu Thủy, Nhà xuất bản Tư pháp năm 2011; Hoàn thiện pháp luật về xử lý vi phạm trên thị trường chứng khoán ở Việt Nam, Luận văn thạc sỹ, Bùi Thanh Ngà, 2007; Vi phạm, xử lý vi phạm pháp luật chứng khoán và thị trường chứng khoán tại Việt Nam, Luận văn thạc sỹ, Nguyễn Ngọc Lương; Pháp luật về công ty chứng khoán ở Việt Nam, Luận văn Thạc sỹ, Nguyễn Hồng Nhung, khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội, 2009; Pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực chứng khoán và thị trường chứng khoán ở nước ta hiện nay – thực trạng và giải pháp, Khóa luận tốt nghiệp, Đại học Luật Hà Nội, Hà Nội , 2009; Pháp luật về xử lý vi phạm chứng khoán và thị trường chứng khoán Việt Nam, Khóa luận tốt nghiệp Vũ Mai Hoa, Hà Nội, 2011; Quá trình xây dựng và hoàn thiện khuôn khổ pháp luật về chứng khoán và thị trường chứng khoán ở Việt Nam, Lê Thị Thu Thủy, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp, Văn phòng Quốc hội, số 12/2007; Một số vấn đề pháp lý về công ty chứng khoán theo Luật chứng khoán năm 2006, NCS Vũ Văn Cương, Tạp chí Luật học, Đại học Luật

Hà Nội số tháng 08/2006; Những bất cập trong quy định về xử phạt vi phạm trong lĩnh vực chứng khoán và các kiến nghị sửa đổi, bổ sung, Ths Phan

Phương Nam, Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh, Tạp chí Nghiên cứu lập

pháp, ngày 5/1/2015; Quá trình xây dựng và hoàn thiện pháp luật về chứng khoán và thị trường chứng khoán ở Việt Nam, TS Lê Thị Thu Thủy, Tạp chí Khoa học, Đại học Quốc gia Hà Nội, Kinh tế - Luật, số 24 (2008); Luật Hình

sự và việc xử lý vi phạm trong lĩnh vực chứng khoán, Ths Phạm Hồng Giang, Văn phòng UBCKNN, 2005; Một số đề xuất hoàn thiện pháp luật nhằm phát triển bền vững thị trường chứng khoán ở Việt Nam, Lê Thị Thu Thủy, Đỗ Minh

4

Tuấn, Tạp chí Khoa học, Đại học Quốc gia Hà Nội, Luật học số 28 (2012),

254-264; Công tác thanh tra và xử lý vi phạm thị trường chứng khoán nhìn lại năm 2010 và mục tiêu, nhiệm vụ năm 2011, Tạp chí Chứng khoán Việt Nam số 147+148, tháng 1+2 năm 2011; Công tác xử lý vi phạm trong lĩnh vực chứng khoán và thị trường chứng khoán và các biện pháp hạn chế phòng ngừa vi phạm, Tạp chí Chứng khoán Việt Nam số 141, tháng 7 năm 2010

Pháp luật về xử lý vi phạm chứng khoán và thị trường chứng khoán ở Việt Nam là lĩnh vực rất rộng, điều chỉnh tất cả các chủ thể tham gia vào thị trường chứng khoán trong đó có CTCK Các công trình khoa học trên mới dừng lại ở mức độ nghiên cứu các nghiệp vụ kinh doanh, hoạt động của

CTCK, pháp luật về xử lý vi phạm trên thị trường chứng khoán nói chung nên

việc tiếp cận chuyên sâu về pháp luật xử lý vi phạm của công ty chứng khoán còn bỏ ngỏ Do đó, việc tiếp tục nghiên cứu và hoàn thiện pháp luật về xử lý

vi phạm của công ty chứng khoán là việc cần thiết cả về lý luận và thực tiễn nhằm tìm hiểu, nghiên cứu một cách hệ thống, chỉ ra những điểm bất cập trong quy định của pháp luật về xử lý vi phạm pháp luật trên thị trường chứng khoán để đưa ra kiến nghị, phương hướng hoàn thiện pháp luật về xử lý vi phạm chứng khoán và thị trường chứng khoán nói chung cũng như pháp luật

về xử lý vi phạm của công ty chứng khoán nói riêng

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Mục đích của luận văn là tìm hiểu các hành vi vi phạm quy định pháp luật

về kinh doanh chứng khoán, nguyên tắc xử lý vi phạm, các hình thức xử phạt vi phạm, thẩm quyền xử phạt vi phạm, pháp luật về xử lý vi phạm của công ty chứng khoán, thực tiễn vi phạm pháp luật về chứng khoán của công ty chứng khoán và xử lý vi phạm pháp luật của công ty chứng khoán, chỉ ra những bất

5

cập, vướng mắc còn tồn tại nhằm hoàn thiện pháp luật về xử lý vi phạm của công ty chứng khoán để phát triển thị trường chứng khoán ổn định và bền vững

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Từ mục đích nghiên cứu trên, nhiệm vụ đặt ra:

Một là, cần làm rõ một số vấn đề lý luận về công ty chứng khoán và

pháp luật về xử lý vi phạm của công ty chứng khoán ở thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng Cụ thể, tìm hiểu các khái niệm, đặc điểm, phân loại CTCK, vi phạm pháp luật của CTCK, pháp luật về xử lý vi phạm của CTCK

Hai là, qua việc nghiên cứu đó để đánh giá thực trạng pháp luật điều

chỉnh việc xử lý vi phạm của công ty chứng khoán và thực trạng thực thi pháp luật và xử lý vi phạm, rút ra các ưu điển, hạn chế, bất cập, tồn tại trong các quy định hiện hành trên cơ sở so sánh với các quy định trước đây và đảm bảo phù hợp với các quy định pháp luật, thông lệ quốc tế

Ba là, đề xuất phương hướng và các giải pháp, kiến nghị để phù hợp với

thực tế hoạt động của các CTCK và phương hướng hội nhập quốc tế sâu rộng

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu là các quy định của pháp luật hiện hành về xử lý

vi phạm pháp luật của CTCK ở Việt Nam, có sự so sánh với các quy định trước đó và so sánh với quy định của một số quốc gia trên thế giới nhằm rút ra bài học cho việc xây dựng, hoàn thiện pháp luật Việt Nam cho phù hợp với thông lệ quốc tế

Người viết tập trung vào thực trạng pháp luật về xử lý vi phạm của công

ty chứng khoán tại Việt Nam từ đó đề xuất một số giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về xử lý vi phạm trên thị trường chứng khoán

5 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn được nghiên cứu dựa trên cơ sở quan điểm của Chủ nghĩa Mác – Lênin và Tư tưởng Hồ Chí Minh, ứng dụng cơ sở phương pháp luận duy vật

6

biê ̣n chứng, duy vâ ̣t li ̣ch sử Nội dung của luận văn được phân tích dựa trên cơ

sở các đề tài nghiên cứu khoa học, các văn bản pháp luật, văn bản hướng dẫn

áp dụng pháp luật, các tài liệu pháp lý, tài liệu về hoạt động của CTCK và pháp luật xử lý vi phạm của CTCK

Bên ca ̣nh đó , luâ ̣n văn còn sử du ̣ng các phương pháp nghiên cứu khoa học khác nh ư phương pháp phân tích , so sánh , tổng hợp, phương pháp thu thâ ̣p và đánh giá thông tin , phương pháp thống kê và mô ̣t số phương pháp nghiên cứu khoa ho ̣c khác

6 Tính mới và những đóng góp của đề tài

Phân tích những vấn đề lý luận về CTCK, về vi phạm pháp luật của CTCK, xử lý vi phạm pháp luật của CTCK và pháp luật về xử lý vi phạm của CTCK, đối chiếu các quy định của pháp luật hiện hành với thực tiễn để phân tích, đánh giá làm rõ ưu điểm và hạn chế của các quy định, từ quy định của pháp luật đến thực tiễn vi phạm và pháp luật xử lý vi phạm của công ty chứng khoán để chỉ ra những điểm bất cập, khó khăn cần khắc phục

Việc nghiên cứu các vi phạm và biện pháp xử lý vi phạm đối với CTCK

có ý nghĩa quan trọng trong việc hoàn thiện pháp luật về hạn chế vi phạm và kiểm soát vi phạm của các CTCK Từ đó, mạnh dạn kiến nghị hướng sửa đổi, hoàn thiện pháp luật về xử lý vi phạm của công ty chứng khoán cho phù hợp với thực tế và phù hợp với xu hướng hội nhập quốc tế

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, phụ lục và danh mục tài liệu tham khảo, phần nội dung chính của luận văn được kết cấu thành 3 chương, gồm:

Chương 1: Những vấn đề lý luận về công ty chứng khoán, vi phạm pháp luật của công ty chứng khoán và pháp luật về xử lý vi phạm của công ty chứng khoán

7

Chương 2: Thực trạng quy định pháp luật về xử lý vi phạm của công ty chứng khoán ở Việt Nam

Chương 3: Phương hướng và các giải pháp hoàn thiện pháp luật về xử

lý vi phạm của công ty chứng khoán ở Việt Nam

8

CHƯƠNG 1

NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CÔNG TY CHỨNG KHOÁN, VI PHẠM PHÁP LUẬT CỦA CÔNG TY CHỨNG KHOÁN VÀ PHÁP LUẬT VỀ XỬ LÝ VI PHẠM CỦA CÔNG TY CHỨNG KHOÁN 1.1 Công ty chứng khoán

1.1.1 Khái niệm

Thị trường chứng khoán là nơi diễn ra các hoạt động giao dịch, mua bán các loại chứng khoán trung và dài hạn Để thị trường này hoạt động và phát triển thì một điều kiện không thể thiếu là có sự tham gia của các chủ thể kinh doanh trên thị trường chứng khoán và công ty chứng khoán là một trong những chủ thể kinh doanh chứng khoán có vị trí quan trọng Công ty chứng khoán là tác nhân quan trọng thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế nói chung

và của thị trường chứng khoán nói riêng Bởi lẽ, CTCK là cầu nối giữa nhà đầu tư và tổ chức phát hành chứng khoán Đây là tổ chức trung gian đóng vai trò kết nối và thực hiện giao dịch giữa người mua và người bán trên thị trường chứng khoán CTCK là chủ thể làm nhiệm vụ cầu nối giữa nhà phát hành và nhà đầu tư, một bên có nhu cầu về vốn và một bên là các nhà đầu tư có các khoản tiền nhàn rỗi

Nhờ các công ty chứng khoán mà chứng khoán được lưu thông từ nhà phát hành tới người đầu tư và có tính thanh khoản, qua đó huy động nguồn vốn từ nơi nhàn rỗi để phân bổ vào những nơi sử dụng có hiệu quả Thông qua hoạt động đại lý phát hành, bảo lãnh phát hành, các công ty chứng khoán

có vai trò tạo ra cơ chế huy động vốn phục vụ các nhà phát hành

Hơn nữa, với nghiệp vụ chuyên môn cao và đội ngũ nhân viên lành

nghề, CTCK còn là trung gian về thông tin, cung cấp thông tin tư vấn, các sản phẩm nghiên cứu nhằm hỗ trợ nhà đầu tư lựa chọn được các chứng khoán cho danh mục đầu tư của mình, giúp nhà đầu tư giảm được chi phí và thời gian

9

giao dịch CTCK được hiểu khác nhau ở các quốc gia khác nhau Cụ thể, pháp luật của mỗi nước đưa ra khái niệm CTCK như sau:

Theo Luật Chứng khoán nhân dân Trung Hoa ban hành ngày

19/12/1998, đưa ra định nghĩa công ty chứng khoán như sau: “ CTCK là một công ty trách nhiệm hữu hạn hoặc công ty cổ phần làm nghiệp vụ kinh doanh chứng khoán”

Còn Luật Chứng khoán và Giao dịch Hàn Quốc thì quy định: “ CTCK là công ty cổ phần được Bộ Tài chính và kinh tế cấp phép kinh doanh chứng khoán”

Luật Chứng khoán Thái Lan định nghĩa CTCK là: “ CTCK là công ty trách nhiệm hữu hạn, công ty hữu hạn đại chúng hoặc tổ chức tài chính được cấp giấy phép hoạt động kinh doanh chứng khoán”

Luật Chứng khoán Nhật Bản thì quy định: “CTCK là bất kỳ một công ty

cổ phần nào đó được Bộ trưởng Bộ Tài chính cấp phép kinh doanh chứng khoán”

Luật Chứng khoán của Liên minh Châu âu EU mở rộng các hình thức pháp lý, loại hình doanh nghiệp được phép kinh doanh lĩnh vực chứng khoán

quy định: “Công ty chứng khoán là pháp nhân hoặc không phải pháp nhân thực hiện các dịch vụ đầu tư kinh doanh chứng khoán cho bên thứ ba như là nghiệp vụ của chính mình”

Luật chứng khoán Mỹ cho phép CTCK được thành lập dưới cả ba hình thức đó là công ty cổ phần, công ty trách nhiệm hữu hạn và công ty hợp danh Tựu chung lại, pháp luật của các quốc gia đều quy định rõ về hình thức pháp

lý của CTCK có thể là mô hình trách nhiệm hữu hạn, cổ phần hoặc hợp danh được cấp phép kinh doanh và hoạt động kinh doanh chứng khoán

Không ngoại lê, pháp luật Việt Nam về chứng khoán đưa ra định nghĩa CTCK tại Điều 2 khoản 13 Nghị định 48/1998/NĐ-CP của Chính phủ ngày

10

11 tháng 7 năm 1998 về chứng khoán và thị trường chứng khoán là: “Công ty

cổ phần, công ty trách nhiệm hữu hạn được phép thực hiện một hoặc một số loại hình kinh doanh chứng khoán” Nghị định này cũng quy định rõ công ty

chứng khoán phải là công ty cổ phần hoặc công ty trách nhiệm hữu hạn, đáp ứng các điều kiện theo pháp luật quy định và được Ủy ban chứng khoán cấp phép hoạt động

Trên cơ sở kế thừa Nghị định 48/1998/NĐ-CP, ngày 24 tháng 04 năm

2007 Bộ Tài chính ban hành Quyết định số 27/2007/QĐ- BTC về việc Ban hành Quy chế tổ chức và hoạt động của Công ty chứng khoán đưa ra khái niệm công ty chứng khoán bị thu hẹp hơn so với Nghị định 48/1998/NĐ-CP,

cụ thể: “Công ty chứng khoán là tổ chức có tư cách pháp nhân hoạt động kinh doanh chứng khoán, bao gồm một, một số hoặc toàn bộ các hoạt động môi giới chứng khoán, tự doanh chứng khoán, bảo lãnh phát hành chứng khoán, tư vấn đầu tư chứng khoán”

Tiếp đó, tại Thông tư 210/2012/TT-BTC ngày 30 tháng 11 năm 2012 của

Bộ Tài chính hướng dẫn về thành lập và hoạt động công ty chứng khoán tại

khoản 1 Điều 2 có định nghĩa công ty chứng khoán là doanh nghiệp hoạt động kinh doanh chứng khoán, thực hiện một, một số hoặc toàn bộ các nghiệp vụ: môi giới chứng khoán, tự doanh chứng khoán, bảo lãnh phát hành chứng khoán, tư vấn đầu tư chứng khoán

Hiện nay, Luật Chứng khoán năm 2006 sửa đổi, bổ sung năm 2010 không đưa ra khái niệm về công ty chứng khoán Mới đây, tại Điều 2.1 Nghị định 86/2016/NĐ-CP của Chính phủ ngày 01 tháng 07 năm 2016 quy định về điều kiện đầu tư, kinh doanh chứng khoán có đưa ra định nghĩa về công ty chứng khoán như sau:

Công ty chứng khoán là doanh nghiệp thành lập và hoạt động theo pháp luật chứng khoán để thực hiện một, một số hoặc toàn bộ các nghiệp vụ: Môi

11

giới chứng khoán, tự doanh chứng khoán, bảo lãnh phát hành chứng khoán, tư vấn đầu tư chứng khoán và được cung cấp các dịch vụ tài chính theo quy định của pháp luật chứng khoán

Qua các quy định cụ thể của pháp luật chứng khoán có thể khái quát định

nghĩa về CTCK như sau: Công ty chứng khoán là công ty cổ phần hoặc công

ty TNHH được thành lập, hoạt động theo quy định pháp luật chứng khoán để thực hiện một, một số hoặc toàn bộ nghiệp vụ kinh doanh chứng khoán

1.1.2 Đặc điểm

Công ty chứng khoán là loại hình doanh nghiệp được thành lập, hoạt động trên cơ sở các quy định của pháp luật doanh nghiệp và Luật chứng khoán nên có đầy đủ đặc điểm của doanh nghiệp nói chung Bên cạnh đó, do công ty chứng khoán kinh doanh trong lĩnh vực đặc thù nên có những đặc điểm pháp lý riêng biệt giúp chúng ta nhận biết và phân biệt chúng với các doanh nghiệp kinh doanh khác, cụ thể:

Thứ nhất, về hình thức tổ chức pháp lý: Công ty chứng khoán được tổ

chức dưới hai hình thức phổ biến là công ty cổ phần hoặc công ty trách nhiệm hữu hạn Pháp luật các nước đều có những quy định riêng về loại hình, hình thức pháp lý của CTCK để phù hợp với tính chất thị trường tài chính của từng nước Nhưng hình thức chủ yếu đó là theo mô hình công ty trách nhiệm hữu hạn và công ty cổ phần

Quy định công ty chứng khoán là trách nhiệm hữu hạn hoặc cổ phần vì đây là mô hình phổ biến trong nền kinh tế thị trường, có quy chế pháp lý, tổ chức hoạt động chặt chẽ và đảm bảo cho công tác quản lý, giám sát hoạt động của CTCK so với các loại hình doanh nghiệp khác Bởi lẽ, loại hình này có nhiều ưu điểm trong việc huy động vốn so với công ty hợp danh, khả năng quản trị và giảm thiểu rủi ro tốt, chỉ đòi hỏi trách nhiệm của các thành viên trong số vốn góp

12

Ở Việt Nam, hình thức tổ chức của công ty chứng khoán cũng giống luật chứng khoán của nhiều quốc gia Công ty chứng khoán chỉ được tổ chức dưới hình thức công ty TNHH hoặc công ty cổ phần theo quy định của Luật Doanh nghiệp do Ủy ban chứng khoán nhà nước cấp giấy phép thành lập và hoạt động Công ty hợp danh và công ty hợp vốn đơn giản không được phép kinh doanh chứng khoán vì những loại hình này về mặt tổ chức quản lý không đáp ứng được yêu cầu của hoạt động kinh doanh chứng khoán đó là đảm bảo độ tin cậy cao và hạn chế rủi ro

Thứ hai, về lĩnh vực ngành nghề kinh doanh Công ty chứng khoán có

hoạt động kinh doanh chính, thường xuyên và mang tính nghề nghiệp là kinh doanh dịch vụ chứng khoán trên thị trường chứng khoán Chủ thể này kinh doanh chứng khoán dưới một trong các hình thức gồm môi giới, tự doanh, bảo lãnh phát hành, tư vấn đầu tư chứng khoán và các nghiệp vụ chứng khoán khác được nhà nước cho phép

Pháp luật các nước thường quy định cụ thể từng nghiệp vụ kinh doanh chứng khoán mà CTCK được thực hiện hoặc quy định chỉ cho phép CTCK thực hiện một số hoạt động nhất định mà không được thực hiện toàn bộ các hoạt động kinh doanh chứng khoán Hoặc nếu đã thực hiện hoạt động tự doanh thì không được hoạt động môi giới và ngược lại Chẳng hạn, Luật Chứng khoán Trung Quốc quy định CTCK đa năng có thể kinh doanh các nghiệp vụ chứng khoán gồm nghiệp vụ môi giới, nghiệp vụ tự doanh, nghiệp

vụ chứng khoán khác được cơ quan giám quản chứng khoán của Quốc Vụ viện phê chuẩn và quy định công ty môi giới chứng khoán chỉ được phép chuyên thực hiện nghiệp vụ môi giới chứng khoán [ 21, Điều 129, 130] Tuy nhiên, cũng có nước cho phép thực hiện tất cả các loại hình kinh doanh trong một công ty chứng khoán nhưng phải phải bảo đảm tách biệt các hoạt động kinh doanh này như pháp luật Mỹ và Việt Nam Ở Việt Nam,

13

CTCK được thực hiện một, một số hoặc toàn bộ nghiệp vụ kinh doanh gồm môi giới chứng khoán, tự doanh chứng khoán, bảo lãnh phát hành chứng khoán, tư vấn đầu tư chứng khoán Trong các hoạt động kinh doanh thuộc về công ty chứng khoán, pháp luật Việt Nam chỉ cho phép một công ty chứng khoán thực hiện nghiệp vụ bảo lãnh phát hành chứng khoán khi thực hiện nghiệp vụ tự doanh chứng khoán [17, Điều 60]

Như vậy, CTCK có thể thực hiện nhiều nghiệp vụ kinh doanh chứng khoán nếu có đủ điều kiện và được UBCKNN cấp giấy phép cho tất cả các hoạt động đó Đây là đặc trưng cơ bản để nhận biết với các chủ thể kinh doanh khác trên thị trường chứng khoán như: Công ty quản lý quỹ, công ty đầu tư chứng khoán…

Thứ ba, kinh doanh chứng khoán là ngành nghề kinh doanh có điều kiện,

vì vậy công ty chứng khoán phải thoả mãn những điều kiện cấp giấy phép thành lập và hoạt động mà pháp luật quy định và được cơ quan nhà nước có thẩm quyền cấp giấy phép Điều kiện để cấp giấy phép bao gồm điều kiện về vốn, nhân sự và cơ sở vật chất, trang thiết bị Điều kiện về vốn được đưa ra căn cứ vào mức độ rủi ro tương ứng với từng hoạt động nghiệp vụ, những nghiệp vụ rủi ro cao thì đòi hỏi vốn cao và ngược lại

Điều kiện về nhân sự được đặt ra do tính chất đặc thù của hoạt động kinh doanh chứng khoán, cụ thể đó là người điều hành và nhân viên thực hiện nghiệp vụ kinh doanh chứng khoán phải có lý lịch tốt, có trình độ chuyên môn

và tuân thủ đạo đức nghề nghiệp Những người quản lí hay nhân viên của công ty chứng khoán phải có đầy đủ kiến thức, kinh nghiệm và độ tín nhiệm Điều kiện cơ sở vật chất được đạt ra vì công ty chứng khoán thường có chức năng lưu giữ các chứng khoán và giấy tờ cần thiết, phải công bố thông tin cho người đầu tư…vì vậy cần có phương tiện cần thiết để bảo đảm an toàn

và công bố thông tin đầy đủ, thuận tiện

14

Thứ tư, pháp luật điều chỉnh và phương diện quản lý nhà nước:

Công ty chứng khoán là doanh nghiệp được thành lập và hoạt động trên

cơ sở luật chứng khoán và các quy định của pháp luật có liên quan Hầu hết pháp luật các nước đều quy định một chương trong luật chứng khoán để điều chỉnh về hoạt động của CTCK Nhằm mục đích đảm bảo cho CTCK hoạt động hiệu quả, bảo vệ lợi ích của các chủ thể tham gia thị trường chứng khoán bằng việc quy định chặt chẽ về điều kiện thành lập, tổ chức, quyền và nghĩa

vụ, nguyên tắc hoạt động của CTCK, các hoạt động nghiệp vụ chứng khoán được thực hiện…

Hơn nữa, về phương diện quản lý nhà nước thì CTCK đặt dưới sự quản

lý trực tiếp của cơ quan quản lý chuyên trách trong lĩnh vực chứng khoán với những tên gọi khác nhau ở các quốc gia khác nhau Ở Việt Nam thì cơ quan quản lý đó là Uỷ Ban Chứng khoán Nhà nước, ở Trung Quốc đó là Ủy ban Giám quản chứng khoán hoặc Bộ Tài chính và kinh tế (quy định của pháp luật Hàn Quốc)…

UBCKNN là cơ quan trực tiếp thực hiện chức năng quản lý nhà nước về chứng khoán và TTCK Đây là cơ quan đóng vai trò giám sát hoạt động của thị trường chứng khoán thông qua việc cấp phép, đăng ký, gia hạn, thu hồi, chấp thuận những thay đổi liên quan đến hoạt động chứng khoán, thực hiện công tác kiểm tra, thanh tra và cưỡng chế thực thi pháp luật về thị trường chứng khoán

Mặt khác, cơ quan này có quyền tham gia vào các quy trình tố tụng dân

sự, tố tụng hình sự và phối kết hợp với các cơ quan chức năng để giám sát, cưỡng chế thực thi pháp luật về thị trường chứng khoán Ví dụ như Ủy ban Chứng khoán Hàn quốc được tiến hành các cuộc điều tra khi nghi ngờ hay được thông báo về hành vi vi phạm pháp luật, các giao dịch không công bằng,

có quyền điều tra người liên quan đến giao dịch có nghi vấn [ 22, Điều 128]

1.1.3 Phân loại Công ty chứng khoán

(i) Căn cứ vào loại hình tổ chức: Căn cứ vào hình thức tổ chức pháp lý

doanh nghiệp, CTCK có hai loại hình tổ chức cơ bản đó là công ty cổ phần và công ty trách nhiệm hữu hạn Ngày nay, hai mô hình này được lựa chọn phổ biến hơn vì những ưu điểm trong việc huy động vốn, chuyển đổi quyền sở hữu và niêm yết chứng khoán

(ii) Căn cứ vào phạm vi hoạt động: Hiện nay, trên thế giới có 3 loại mô hình công ty chứng khoán cơ bản và phổ biến gồm:

Công ty chứng khoán chuyên doanh là công ty chỉ chuyên kinh doanh

trong lĩnh vực chứng khoán không được thực hiện nghiệp vụ ngân hàng và bảo hiểm Hoạt động kinh doanh chứng khoán sẽ do các công ty độc lập, chuyên môn hóa trong lĩnh vực chứng khoán đảm nhận và các ngân hàng không được tham gia vào kinh doanh chứng khoán Đây là loại hình này được

áp dụng khá rộng rãi ở các thị trường Mỹ, Nhật, Canada, Hàn Quốc, Thái Lan…Nhằm hạn chế rủi ro cho tổ chức tài chính, hệ thống ngân hàng và tạo điều kiện cho thị trường chứng khoán phát triển mang tính chuyên môn hóa cao, vì vậy các tổ chức tài chính, ngân hàng hay công ty bảo hiểm không được tham gia kinh doanh chứng khoán

Công ty chứng khoán đa năng một phần là sự kết hợp của hai mô hình

đó là công ty chứng khoán chuyên doanh và công ty chứng khoán đa năng toàn phần Vì vậy, các ngân hàng, công ty bảo hiểm muốn kinh doanh chứng khoán phải thành lập công ty chứng khoán trực thuộc có tư cách pháp nhân để tiến hành kinh doanh chứng khoán độc lập Hay nói cách khác, các ngân hàng

Âu lục địa như Anh, Canada…

Công ty kinh doanh chứng khoán đa năng hoàn toàn là loại hình tổ

chức kinh doanh chứng khoán được thực hiện đồng thời các nghiệp vụ kinh doanh chứng khoán và cả nghiệp vụ kinh doanh ngân hàng, bảo hiểm Công

ty chứng khoán sẽ là một tổ hợp dịch vụ tài chính tổng hợp bao gồm kinh doanh chứng khoán, kinh doanh tiền tệ và các dịch vụ tài chính khác Các ngân hàng thương mại hoạt động với tư cách là chủ thể kinh doanh chứng khoán, bảo hiểm và tiền tệ Các ngân hàng, công ty bảo hiểm được phép trực tiếp kinh doanh chứng khoán bên cạnh nghiệp vụ kinh doanh chính là tiền tệ, bảo hiểm

Mô hình công ty kinh doanh chứng khoán đa năng này có ở Đức, Úc…

Đây là sự kết hợp rất cao giữa kinh doanh chứng khoán, bảo hiểm và tiền tệ nhằm đa dạng hóa đầu tư, giảm thiểu rủi ro cho hoạt động kinh doanh chung, tận dụng được thế mạnh về vốn Tuy nhiên, vì hoạt động đa năng nên khả năng chuyên môn hóa không bằng các CTCK chuyên doanh, khi TTCK biến động mạnh sẽ gây ảnh hưởng tới hoạt động kinh doanh tiền tệ từ đó dễ gây khủng hoảng nền kinh tế tài chính

Ở nước ta, CTCK có thể thực hiện nhiều nghiệp vụ kinh doanh chứng khoán nếu có đủ điều kiện và được UBCKNN cấp giấy phép cho tất cả các hoạt động thuộc về nghiệp vụ của công ty chứng khoán Vì vậy mô hình CTCK tồn tại cả công ty chứng khoán đa năng với công ty chứng khoán chuyên doanh Đối với các tổ chức tín dụng, công ty bảo hiểm muốn tham gia kinh doanh chứng khoán phải thành lập công ty cổ phần hoặc công ty TNHH trực thuộc có tư cách pháp nhân đề kinh doanh chứng khoán

17

(iii) Căn cứ vào hình thức đầu tư và nguồn vốn chủ sở hữu, CTCK được

chia làm bốn loại, gồm: CTCK 100% vốn trong nước, CTCK 100% vốn nước ngoài, CTCK hỗn hợp và chi nhánh CTCK tại Việt Nam

(iv) Công ty chứng khoán niêm yết và công ty chứng khoán chưa niêm yết

Do CTCK được thực hiện kinh doanh nghiệp vụ tự doanh chứng khoán là việc kinh doanh chứng khoán của chính mình gồm việc mua và bán chứng khoán

Công ty chứng khoán niêm yết là công ty có chứng khoán được niêm yết

trên thị trường giao dịch tập trung sau khi đáp ứng đủ các điều kiện, tiêu chuẩn về niêm yết

Công ty chứng khoán chưa niêm yết là công ty chưa đáp ứng các điều

kiện, quy định của pháp luật để đưa cổ phiếu, trái phiếu giao dịch trên thị trường chứng khoán

1.1.4 Vai trò của công ty chứng khoán trên thị trường chứng khoán

CTCK là một tổ chức chuyên nghiệp trên thị trường chứng khoán, có vai trò cần thiết và quan trọng đối với các nhà đầu tư, các nhà phát hành đối với các

cơ quan quản lý thị trường và đối với thị trường chứng khoán nói chung

Bởi lẽ, một trong những nguyên tắc hoạt động của thị trường chứng khoán là nguyên tắc trung gian Nguyên tắc này yêu cầu những nhà đầu tư và những nhà phát hành không được mua bán trực tiếp chứng khoán mà phải thông qua các trung gian mua bán Vì vậy, CTCK sẽ thực hiện vai trò trung gian cho cả người đầu tư và nhà phát hành, là cầu nối quan trọng giữa nhà đầu

tư và tổ chức phát hành

Thứ nhất, vai trò của CTCK đối với tổ chức phát hành: Để việc phát

hành chứng khoán được thành công thì tổ chức phát hành chứng khoán phải bán được chứng khoán cho nhà đầu tư Tuy nhiên, việc xác định giá bán, số lượng, thời điểm phát hành, các thủ tục đăng ký phát hành và phân phối nếu

tổ chức phát hành tự tiến hành thì hiệu quả không cao Chính vì vậy, cần một

Thứ hai, vai trò đối với các nhà đầu tư: TTCK là nơi lưu thông của đa

dạng các loại chứng khoán và để đánh giá chính xác giá trị thực của chứng khoán thì nhà đầu tư phải có đầy đủ thông tin đáng tin cậy để có quyết định

đầu tư đúng đắn CTCK thông qua các hoạt động tư vấn đầu tư, môi giới

chứng khoán giúp nhà đầu tư xác định đúng giá trị thực của chứng khoán, tìm hiểu thông tin trước khi ra quyết định và theo dõi sự biến động, dự đoán xu hướng biến động giá trong thời gian nắm giữ, đầu tư chứng khoán để đưa ra những quyết định đầu tư hợp lý, giảm chi phí về thời gian, chi phí giao dịch

Vì vậy, CTCK có vị trí, vai trò rất lớn đối với nhà đầu tư, kết nối giữa tổ chức phát hành- bên bán và nhà đầu tư – bên mua nhanh chóng và tối ưu nhất CTCK kiểm soát rủi ro trong hoạt động đầu tư của khách hàng, đảm bảo

an toàn trong các giao dịch Với dịch vụ tư vấn, CTCK trở thành một kênh cung cấp thông tin hiệu quả cho nhà đầu tư gồm thông tin về giá cả các loại

cổ phiếu, trái phiếu, tình hình chính sách, môi trường kinh tế trong nước và ngoài nước Những thông tin này được CTCK cung cấp chính xác và kịp thời,

là cơ sở để các nhà đầu tư thực hiện được các quyết định mua bán của mình

19

Hơn nữa, bằng hoạt động lưu ký và đăng ký chứng khoán, các CTCK nắm được thông tin về các chứng khoán và tỷ lệ sở hữu chứng khoán của nhà đầu tư từ đó kịp thời đưa ra các quyết định xử lý khi tỷ lệ vượt quá mức quy định của pháp luật hiện hành

Thứ ba, đối với thị trường chứng khoán, CTCK thể hiện vai trò sau:

(i) Góp phần tạo lập giá cả, điều tiết thị trường Giá cả chứng khoán là

do thị trường quyết định Tuy nhiên, để đưa ra mức giá cuối cùng, người mua và người bán phải thông qua các công ty chứng khoán vì họ không được tham gia trực tiếp vào quá trình mua bán CTCK sẽ cùng nhà phát hành đưa

ra mức giá đầu tiên, định giá chứng khoán nhằm đảm bảo tính thanh khoản của chứng khoán Trên thị trường chứng khoán thứ cấp, tất cả các lệnh mua bán thông qua các CTCK được tập trung tại thị trường giao dịch và trên cơ

sở đó, giá chứng khoán được xác định theo quy luật cung cầu [3, tr 30] Các công ty chứng khoán còn thể hiện vai trò lớn hơn khi tham gia điều tiết thị trường Để bảo vệ những khoản đầu tư của khách hàng và bảo vệ lợi ích của chính mình, nhiều công ty chứng khoán đã dành một tỷ lệ nhất định các giao dịch để thực hiện vai trò bình ổn thị trường Theo quy định của luật chứng khoán các nước, đối với CTCK có nghiệp vụ tự doanh phải dành ra một tỷ lệ vốn nhất định để mua chứng khoán vào khi giá giảm và bán chứng khoán dự trữ ra khi giá tăng cao để điều tiết thị trường

(ii) Góp phần làm tăng tính thanh khoản của các tài sản tài chính

CTCK vừa giúp cho việc huy động các nguồn vốn lớn một cách nhanh chóng, phục vụ cho hoạt động sản xuất kinh doanh vừa giúp việc chuyển đổi

từ chứng khoán thành tiền và ngược lại dễ dàng, giảm thiểu rủi ro và tạo tâm

lý an toàn cho nhà đầu tư, tăng tính thanh khoản cho chứng khoán Bằng việc thực hiện các hoạt động như bảo lãnh phát hành, CTCK không những huy động một lượng vốn lớn đưa vào sản xuất kinh doanh cho nhà phát hành mà

20

còn làm tăng tính thanh khoản của các tài sản tài chính được đầu tư vì CTCK khoán giúp người đầu tư chuyển đổi chứng khoán thành tiền mặt và ngược lại

Thứ tư, đối với các cơ quan quản lý thị trường: CTCK có vai trò cung

cấp thông tin về thị trường chứng khoán cho các cơ quan quản lý thị trường

để thực hiện mục tiêu đó Các thông tin công ty chứng khoán có thể cung cấp bao gồm thông tin về các giao dịch mua, bán trên thị trường, thông tin về các

cổ phiếu, trái phiếu và tổ chức phát hành, thông tin về các nhà đầu tư… Nhờ các thông tin này, các cơ quan quản lý thị trường có thể kiểm soát và chống

các hiện tượng thao túng, lũng đoạn thị trường

1.2 Vi phạm pháp luật của công ty chứng khoán

1.2.1 Khái niệm

Vi phạm pháp luật là hành vi có tính chất trái pháp luật, gây thiệt hại

cho xã hội, có lỗi, do chủ thể có năng lực hành vi (năng lực trách nhiệm pháp

lý) thực hiện [1, tr412]

Vi phạm pháp luật của công ty chứng khoán là các hành vi trái pháp

luật của công ty chứng khoán xâm hại tới các quan hệ xã hội được pháp luật chứng khoán và thị trường chứng khoán xác lập và bảo vệ Chủ thể này phải chịu trách nhiệm pháp lý do hành vi vi phạm gây ra theo quy định của pháp luật chứng khoán

1.2.2 Đặc điểm

Thứ nhất, chủ thể thực hiện hành vi vi phạm pháp luật là các công ty

chứng khoán Công ty chứng khoán là các tổ chức trung gian của thị trường giao dịch tập trung nên trong hoạt động kinh doanh chứng khoán sẽ phát sinh những vi phạm như giao dịch nội gián, các điều kiện hành nghề của tổ chức kinh doanh chứng khoán như vốn điều lệ thực có chưa bằng vốn pháp định,

nhân viên công ty chứng khoán chưa có chứng chỉ hành nghề

21

Thứ hai, việc vi phạm pháp luật này xuất phát từ những lợi ích vật chất

Các quan hệ được thiết lập trên thị trường chứng khoán đều là các quan hệ kinh tế giữa các chủ thể tham gia thị trường hoặc quan hệ quản lý kinh tế giữa các chủ thể tham gia thị trường và các chủ thể quản lý thị trường Các mối quan hệ được thiết lập đều nhằm đạt được lợi ích kinh tế nhất định do vậy mục đích lợi ích vật chất hay lợi nhuận luôn được đặt lên hàng đầu

Nhằm đạt đến mục tiêu cuối cùng là lợi nhuận và lợi ích vật chất nên CTCK đã thực hiện những hành vi vượt quá ranh giới quy định của pháp luật,

từ đó xâm hại đến quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể có liên quan và ảnh hưởng đến sự bình ổn của thị trường

Thứ ba, hầu hết các vi phạm pháp luật đều được thực hiện do lỗi cố ý

Công ty chứng khoán khi thực hiện các hành vi vi phạm pháp luật đều ý thức được hậu quả của những hành vi này Tuy nhiên, để đạt được mục tiêu lợi ích kinh tế, họ có thể vượt qua những rào cản của pháp luật Do vậy, có thể nói các hành vi vi phạm pháp luật phát sinh trong lĩnh vực này đều được thực hiện một cách cố ý

Thứ tư, xác định được hành vi của công ty chứng khoán này rất khó và

phức tạp Có những hành vi vi phạm trực tiếp có thể xác định rõ ràng, cụ thể Có những hành vi vi phạm gián tiếp, thông qua nhiều hành vi hợp pháp và thông qua nhiều chủ thể khác nhau do đó nhận dạng các hành vi vi phạm trong lĩnh vực này đòi hỏi phải có sự nhạy bén, tinh tế của cơ quan có thẩm quyền hay nói cách khác là cần phải có những công cụ, biện pháp mang tính chuyên nghiệp, nghiệp vụ cao để đưa ra những cách thức xử lý thích hợp và hiệu quả

Thứ năm, các hành vi vi phạm trong lĩnh vực chứng khoán có tính đặc thù

là phát sinh nhanh, nằm ngoài sự kiểm soát của các quy định pháp luật do bản thân các hoạt động của CTCK tham gia trên thị trường phát triển rất năng động

Vì vậy, cần có biện pháp giải quyết kịp thời để tránh gây hậu quả tiêu cực, tác

22

động đến sự bình ổn của toàn thị trường Hầu như các vi phạm pháp luật trong lĩnh vực chứng khoán và thị trường chứng khoán đều bắt nguồn từ việc lợi dụng những khe hở của pháp luật, có những nội dung, những mối quan hệ pháp luật chưa kịp thời điều chỉnh hoặc chưa đề cập đến sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho các

vi phạm xuất hiện mà vẫn né tránh được các quy định của pháp luật

(ii) Căn cứ vào mức độ vi phạm: Có thể chia vi phạm pháp luật của

Công ty chứng khoán thành vi phạm pháp luật dân sự, vi phạm pháp luật hành chính và vi phạm pháp luật hình sự

Vi phạm pháp luật dân sự của CTCK: là những hành vi trái pháp luật, có

lỗi, gây thiệt hại về tài sản đối với chủ thể là tổ chức, cá nhân tham gia thị trường chứng khoán CTCK phải chịu trách nhiệm dân sự về những hành vi vi phạm này

Vi phạm hành chính được hiểu là hành vi có lỗi do cá nhân, tổ chức thực hiện, vi phạm quy định của pháp luật về quản lý nhà nước mà không phải là tội phạm và theo quy định của pháp luật phải bị xử phạt vi phạm hành chính [20, Điều 2.1]

Từ đó, vi phạm pháp luật hành chính của CTCK là hành vi của CTCK

thực hiện do lỗi cố ý hoặc vô ý vi phạm các quy định của pháp luật về quản lý nhà nước trong lĩnh vực chứng khoán, thị trường chứng khoán được xử lý

23

theo các quy phạm pháp luật hành chính, các vi phạm này chưa đến mức độ nghiêm trọng để truy cứu trách nhiệm hình sự

Vi phạm pháp luật hình sự của CTCK hay còn gọi là tội phạm chứng

khoán là những hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật Hình sự, do người có năng lực pháp luật hình sự gây ra, do lỗi cố ý hoặc vô ý gây thiệt hại đến quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể khác và làm ảnh hưởng đến hoạt động của thị trường chứng khoán

(iii) Căn cứ vào nghiệp vụ, lĩnh vực kinh doanh của CTCK: Vi phạm

pháp luật của CTCK được chia thành vi phạm trong lĩnh vực môi giới chứng khoán, tự doanh chứng khoán, bảo lãnh phát hành chứng khoán và tư vấn đầu

tư chứng khoán

Trong khuôn khổ của luận văn, tác giả đi sâu nghiên cứu các hình thức

xử lý vi phạm của CTCK căn cứ vào mức độ vi phạm và sẽ được nghiên cứu

cụ thể ở Chương 2

1.3 Xử lý vi phạm pháp luật của công ty chứng khoán

1.3.1 Khái niệm

Xử lý vi phạm pháp luật của CTCK là một bộ phận của pháp luật về xử

lý vi phạm trong lĩnh vực chứng khoán và thị trường chứng khoán

Xử lý vi phạm pháp luật của công ty chứng khoán là hoạt động của các

chủ thể có thẩm quyền, các cơ quan nhà nước có thẩm quyền, căn cứ vào các quy định pháp luật hiện hành về chứng khoán và thị trường chứng khoán, quyết định áp dụng các biện pháp xử lý và các biện pháp cưỡng chế khác theo quy định của pháp luật đối với công ty chứng khoán vi phạm pháp luật về chứng khoán và thị trường chứng khoán

1.3.2 Đặc điểm

Một là, chủ thể tiến hành xử lý vi phạm đó là cơ quan nhà nước có thẩm

quyền được quy định bởi pháp luật về chứng khoán và các văn bản có liên

24

quan, có quyền lựa chọn các hình thức và mức độ xử lý vi phạm đối với CTCK có hành vi vi phạm

Hai là, đối tượng bị xử lý vi phạm là CTCK đã có hành vi vi phạm các

quy định của pháp luật điều chỉnh lĩnh vực chứng khoán Tùy thuộc vào tính chất của từng loại vi phạm mà việc xử lý đối với các vi phạm đó được căn cứ theo các văn bản quy phạm pháp luật khác nhau như: Luật Chứng khoán, Pháp lệnh xử lý vi phạm hành chính, Luật xử lý vi phạm hành chính, Nghị định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực chứng khoán và thị trường chứng khoán, Luật dân sự đối với các vi phạm dân sự, Luật hình sự

Ba là, xử lý vi phạm pháp luật đối với CTCK phải tuân thủ các nguyên

tắc, thủ tục, trình tự mà pháp luật quy định Khung pháp lý điều chỉnh hoạt động kinh doanh chứng khoán và thị trường chứng khoán luôn được chú trọng, quan trọng nhất là Luật Chứng khoán số 70/2006/QH11 được Quốc hội khóa XI thông qua ngày 29 tháng 06 năm 2006 và tiếp đó là Luật Chứng khoán số 62/2010/QH12 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Chứng khoán được thông qua ngày 24 tháng 11 năm 2010

Bốn là, mục đích của việc xử lý vi phạm pháp luật đối với CTCK nhằm

mục đích trừng phạt, giáo dục, răn đe tổ chức có hành vi vi phạm để các chủ thể khác có ý thức tôn trọng pháp luật, tôn trọng quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể có liên quan như nhà đầu tư, tổ chức phát hành, đảm bảo sự

ổn định của thị trường chứng khoán

1.4 Pháp luật về xử lý vi phạm của công ty chứng khoán

1.4.1 Khái niệm

Pháp luật về xử lý vi phạm của công ty chứng khoán là tổng hợp các quy

phạm pháp luật về chứng khoán và thị trường chứng khoán để điều chỉnh, xử

lý các hành vi vi phạm pháp luật của công ty chứng khoán theo mức độ vi phạm và trình tự, thủ tục nhất định

Hai là, về hình thức pháp luật và giá trị của văn bản pháp luật điều

chỉnh hành vi vi phạm của CTCK Pháp luật về xử lý vi phạm trên thị trường chứng khoán theo quy định của các nước đều được thể hiện dưới hình thức văn bản luật Chẳng hạn, ở Mỹ việc xử lý hình sự được quy định trong Luật Chứng khoán năm 1934 và Luật về các giao dịch nội gián năm 1984 Ở Anh trách nhiệm hình sự được quy định trong Đạo luật về tư pháp hình sự năm

1993 và đạo luật về các giao dịch nội gián năm 1985

Mặt khác, đối với các nước thuộc hệ thống án lệ, việc xử lý vi phạm pháp luật trên thị trường chứng khoán được căn cứ vào các quyết định xét xử của toàn án hay quyết định hành chính của cơ quan quản lý nhà nước về chứng khoán và thị trường chứng khoán

26

Về giá trị pháp lý của văn bản pháp luật điều chỉnh hành vi vi phạm của CTCK thì hiện nay trên thế giới có hai cách quy định pháp luật về xử lý vi phạm đó là quy định ngay trong luật chuyên ngành (Luật chứng khoán) hoặc quy định trong luật chung như luật hình sự Pháp luật về xử lý vi phạm của công ty chứng khoán ở các nước khác nhau được quy định tại các hình thức văn bản khác nhau Một số nước như Mỹ, Singgapore, Australia quy định về việc xử lý vi phạm của CTCK trong các đạo luật chuyên ngành như dành một chương trong Luật Chứng khoán để quy định về vấn đề này và quy định về

hình thức xử phạt hình sự đối với tội phạm về chứng khoán Ví dụ như trong

Luật chứng khoán năm 1934 và Luật về giao dịch nội gián của Mỹ quy định

rõ trách nhiệm hình sự đối với hành vi giao dịch nội gián

Ba là, các hình thức xử lý vi phạm pháp luật gồm hình thức xử lý dân

sự, xử lý hành chính và xử lý hình sự Pháp luật của hầu hết các quốc gia trên thế giới đều thống nhất phân chia vi phạm pháp luật trên thị trường chứng khoán thành ba mức độ trên và hình thức xử lý hành chính đều áp dụng một trong hai hình phạt chính đó là phạt tiền hoặc cánh cảo đối với hành vi vi phạm Hình phạt tiền xuất phát từ đặc thù của vi phạm trong lĩnh vực chứng khoán đó là lợi ích vật chất, nhằm thu lợi bất chính trong các giao dịch chứng khoán nên đây là hình phạt hiệu quả và thiết thực nhất đề điều chỉnh và hạn chế vi phạm pháp luật trong lĩnh vực chứng khoán

Việc xử lý vi phạm của CTCK được phân chia theo ba cấp độ khác nhau

đó là xử lý dân sự, xử lý hành chính và xử lý hình sự

Xử lý dân sự là hoạt động của tòa án dân sự căn cứ vào quy định của pháp

luật chứng khoán, pháp luật dân sự để quyết định các biện pháp xử lý dân sự đối với tổ chức vi phạm Việc xử lý các hành vi vi phạm dân sự trong lĩnh vực chứng khoán và thị trường chứng khoán được thực hiện thông qua Tòa án dân

sự Hình thức xử lý có thể là phạt vi phạm hay buộc bồi thường thiệt hại

27

Xử lý hành chính được áp dụng bởi cơ quan quản lý nhà nước về chứng

khoán và thị trường chứng khoán Đây là hoạt động của các chủ thể có thẩm quyền căn cứ vào quy định của pháp luật chứng khoán để quyết định áp dụng các biện pháp xử phạt hành chính và biện pháp cưỡng chế hành chính đối với chủ thể có hành vi vi phạm

Xử lý hình sự được áp dụng đối với hành vi vi phạm nghiêm trọng, gây

thiệt hại với số đông nhà đầu tư, gây ảnh hưởng xấu đến thị trường chứng khoán Đây là hình thức xử lý nghiêm khắc nhất đối với cá nhân, tổ chức có hành vi vi phạm và chỉ áp dụng một trong các hình thức phạt đó là cảnh cáo, phạt tiền và phạt tù

Bốn là, về thẩm quyền xử lý vi phạm trong lĩnh vực chứng khoán

thuộc về cơ quan quản lý nhà nước về chứng khoán và thị trường chứng khoán Mặc dù là cơ quan quản lý nhà nước trong lĩnh vực này song thẩm quyền của cơ quan này không chỉ dừng lại ở các hoạt độn quản lý hành chính, xử lý vi phạm theo thủ tục hành chính mà nhiều nước còn cho phép

cơ quan này tham gia trực tiếp vào các thủ tục tố tụng

1.5 Vai trò của pháp luật về xử lý vi phạm

Thứ nhất, pháp luật về xử lý vi phạm chứng khoán và thị trường

chứng khoán nói chung và với CTCK nói riêng là một khuôn khổ pháp lý đảm bảo cho thị trường chứng khoán hoạt động an toàn, công bằng, công khai và tạo sự minh bạch trong hoạt động mua, bán chứng khoán, sự cạnh tranh lành mạnh trong hoạt động kinh doanh chứng khoán của các công ty chứng khoán Pháp luật điều chỉnh các hành vi xử sự của các chủ thể tham gia thị trường, cấm các hành vi xâm phạm đến trật tự, an toàn trong lĩnh vực chứng khoán nhằm ngăn ngừa, răn đe, trừng trị và nâng cao ý thức tôn trọng, tuân thủ pháp luật

Thứ hai, bảo vệ quyền và lợi ích của nhà đầu tư, là cơ sở giữ vững sự

ổn định, an toàn cho hoạt động của thị trường chứng khoán vận hành và phát

28

triển mạnh, trên cơ sở đó tạo đà cho sự phát triển của thị trường chứng khoán,

mở rộng thị trường đầu tư, kinh doanh chứng khoán

1.6 Pháp luật về xử lý vi phạm của công ty chứng khoán ở một số nước

1.6.1.Pháp luật Mỹ

Ủy ban chứng khoán Mỹ (SEC) là cơ quan độc lập, được thành lập vào năm 1934 để thi hành luật chứng khoán SEC hoạt động nhằm mục đích giám sát thị trường chứng khoán và hành vi của các chuyên gia chứng khoán để chống lại các sai phạm trong việc mua bán chứng khoán, thao túng thị trường và các hành vi làm tổn hại đến lòng tin của nhà đầu tư Theo quy định của Luật chứng khoán năm 1934, Luật cưỡng chế lừa đảo và giao dịch nội gián năm 1988 thì Ủy ban chứng khoán Mỹ có nhiệm vụ điều tra và yêu cầu đưa ra sổ sách, báo cáo …để điều tra Nếu đơn vị, cá nhân được yêu cầu không chấp hành, SEC có quyền yêu cầu tòa án liên bang cưỡng chế thi hành SEC có thẩm quyền giải quyết các vụ việc theo thủ tục dân sự và thủ tục xử lý hành chính

Các hình phạt hình sự đối với hành vi vi phạm được quy định ngay trong Luật chứng khoán 1934 Khi một cá nhân bị kết tội cố ý vi phạm pháp luật chứng khoán liên bang hay cố ý thưc hiện việc tuyên truyền thông tin sai lệch

và không đúng các tài liệu đã đăng ký hoặc trốn tránh, không chấp những những yêu cầu về tài liệu đnăg ký có thể bị phạt lên đến 1 triệu USD hoặc bị kết án từ không quá 10 năm hoặc cả hai hình phạt trên

1.6.2 Pháp luật Trung quốc

Khác với Luật Chứng khoán Mỹ, pháp luật chứng khoán của Trung quốc không quy định cụ thể về trách nhiệm hình sự đối với hành vi vi phạm pháp luật hình sự trong pháp luật chứng khoán Nếu hành vi cấu thành tội phạm thì

sẽ áp dụng các quy định theo Luật Hình sự Cơ quan giám quản chứng khoán của Quốc vụ viện khi tiến hành giám sát, quản lý được quyền điều tra, xử lý

29

các hành vi vi phạm pháp luật Căn cứ vào mức độ vi phạm, cơ quan này có thẩm quyền ra quyết định xử phạt đối với hành vi vi phạm theo hình phạt cảnh cáo; tịch thu các khoản thu phi pháp; phạt tiền và các biện pháp khắc phục khác như đình chỉ, hủy bỏ giấy phép hành nghề

của công ty cổ phần, Đạo luật chứng khoán và giao dịch chứng khoán…

Thẩm quyền của UBCK Hàn Quốc được mở rộng hơn so với Việt Nam, được tiến hành các cuộc họp điều tra khi nghi ngờ hay được thông báo về hành vi vi phạm pháp luật, các giao dịch bị nghi vấn

Khi có dấu hiệu vi phạm nghiêm trọng pháp luật hình sự, UBCK sẽ chuyển giao các bằng chứng, kết quả điều tra cho Tòa án để xử phạt Tùy thuộc vào mức độ nghiêm trọng của hành vi vi phạm mà chủ thể vi phạm có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự hay dân sự với hình phạt có thể là phạt tiền hay phạt tù hoặc xử phạt đồng thời vừa bị bỏ từ và phải nộp phạt

Qua việc nghiên cứu pháp luật của một số nước trên, nhận thấy việc xây dựng pháp luật về xử lý vi phạm trên thị trường chứng khoán ở từng quốc gia được dựa trên cơ sở lý luận và thực tiễn để phù hợp với điều kiện của từng nước Một số nước như Mỹ, Singgapore quy định chế tài phạt tiền, phạt tù trong các đạo luật chuyên ngành như luật chứng khoán nhưng cũng có nước như Trung Quốc lại quy định chế tài phạt tù trong một văn bản riêng đó là Bộ luật Hình sự Hai cách thức này đều có ưu điểm và hạn chế nhất định nhưng hiện nay cách thức quy định trách nhiệm hình sự ngay trong luật chứng khoán đang chiếm ưu thế và được áp dụng ở nhiều quốc gia

30

Đối với pháp luật Việt Nam nên hoàn thiện theo hướng mở rộng thẩm quyền xử lý vi phạm trong lĩnh vực chứng khoán và thị trường chứng khoán của cơ quan quản lý nhà nước đó là Ủy ban Chứng khoán Nhà nước Thẩm quyền của UBCKNN không chỉ dừng lại ở các hoạt động quản lý hành chính, xử

lý vi phạn theo thủ tục hành chính mà cho phép cơ quan này tham gia trực tiếp vào các thủ tục tố tụng, được tiến hành các cuộc điều tra, lục soát, tịch thu tang vât, thẩm vấn đương sự, đề nghị truy tố bị can và đưa ra bằng chứng…

31

Tiểu kết Chương 1

1 CTCK là một loại hình doanh nghiệp hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực chứng khoán Đây là công ty cổ phần hoặc công ty TNHH được thành lập, hoạt động theo quy định pháp luật về chứng khoán để thực hiện một, một

số hoặc toàn bộ nghiệp vụ kinh doanh chứng khoán Việc tác giả đi sâu phân tích khái niệm, đặc điểm, phân loại cũng như vai trò của CTCK để có cái nhìn toàn diện về các vấn đề liên quan đến CTCK trong thị trường chứng khoán

2 Vi phạm pháp luật của CTCK là các hành vi trái pháp luật của CTCK xâm hại tới các quan hệ xã hội được pháp luật chứng khoán và thị trường chứng khoán xác lập và bảo vệ CTCP phải chịu trách nhiệm pháp lý do hành

vi vi phạm gây ra theo quy định của pháp luật chứng khoán

3 Qua việc nghiên cứu pháp luật xử lý vi phạm của CTCK ở một số nước trên thế giới, từ đó rút ra những bài học kinh nghiệm trong việc xây dựng, hoàn thiện pháp luật xử lý vi phạm đối với CTCK ở Việt Nam

32

CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ XỬ LÝ VI PHẠM

CỦA CÔNG TY CHỨNG KHOÁN Ở VIỆT NAM

Từ khi thị trường chứng khoán Việt Nam ra đời cho đến nay đã góp phần thúc đẩy sản xuất, kinh doanh ở nước ta phát triển Tuy nhiên, bên cạnh đó cũng xuất hiện ngày càng nhiều các vi phạm trong lĩnh vực chứng khoán và thị trường chứng khoán gây ảnh hưởng đến môi trường đầu tư một cách nghiêm trọng, tác động tiêu cực đến trật tự quản lý kinh tế

Tùy thuộc vào tính chất của từng loại vi phạm sẽ được quy định ở các văn bản pháp luật khác nhau Đối với các vi phạm hành chính thì việc xử lý các vi phạm được căn cứ trên cơ sở các quy định của Luật Chứng khoán, Luật

Xử lý vi phạm hành chính và các văn bản hướng dẫn thi hành liên quan Ngoài văn bản pháp luật chuyên ngành thì pháp luật xử lý vi phạm đối với CTCK còn được quy định tại pháp luật dân sự và hình sự Việc quy định này nhằm nâng cao tầm quan trọng, hiệu lực pháp lý của các quy định và đảm bảo sức răn đe, ngăn chặn các hành vi vi phạm trên TTCK

2.1.Thực trạng các quy định pháp luật về xử lý vi phạm của CTCK 2.1.1 Xử lý vi phạm nghĩa vụ dân sự

Hoạt động trên thị trường chứng khoán có rất nhiều vấn đề liên quan đến pháp luật dân sự đó là các chế định về hợp đồng dân sự như các hợp đồng bảo lãnh phát hành, hợp đồng tư vấn phát hành, hợp đồng mở tài khoản ký kết giữa công ty chứng khoán với khách hàng…

Các vi phạm dân sự của CTCK thường là các vi phạm liên quan đến việc thực hiện nghĩa vụ hợp đồng Khi bên có nghĩa vụ không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ thì phải chịu trách nhiệm dân sự đối với bên có quyền Hình thức xử lý có thể là phạt vi phạm hoặc buộc bồi thường thiệt hại, trong trường hợp các bên không có thỏa thuận về biện pháp bảo đảm thực

vụ nhưng không thực hiện hoặc thực hiện không đúng thì phải chịu trách nhiệm dân sự đối với bên có quyền Trách nhiệm dân sự được Tòa án áp dụng đối với người có hành vi vi phạm pháp luật để tiếp tục thực hiện nghĩa vụ hoặc phải bồi thường thiệt hại, khắc phục hậu quả vật chất cho người bị vi phạm Trách nhiệm bồi thường và nộp tiền phạt là trách nhiệm đồng thời khi

vi phạm Nếu tài sản không đủ để thực hiện hai loại trách nhiệm này đồng thời thì trách nhiệm bồi thường dân sự ưu tiên được áp dụng trước

Phán quyết của Tòa án dựa trên cơ sở hợp đồng dân sự được ký kết giữa CTCK và khách hàng, hợp đồng môi giới chứng khoán giữa khách hàng và công ty chứng khoán Khi giải quyết tranh chấp, Tòa án sẽ dựa trên cơ sở hợp đồng giao kết để đưa ra phán quyết, quyết định xử lý

Thiệt hại trong quan hệ dân sự ảnh hưởng nhiều đến quyền và lợi ích của người bị thiệt hại, để đảm bảo được sự công bằng, thỏa đáng thì thiệt hại phải được bồi thường toàn bộ và kịp thời Ngoài ra, trong quan hệ dân sự, thỏa thuận giữa các bên, nếu không vi phạm quy định của pháp luật, thì luôn được

ưu tiên lên hàng đầu Vì vậy, các bên có thể tự thỏa thuận về mức bồi thường, hình thức bồi thường bằng tiền hay hiện vật hoặc thực hiện một công việc, phương thức bồi thường… [12, Điều 585] Tuy nhiên, nếu các bên không thỏa thuận được về việc bồi thường thiệt hại khi vi phạm nghĩa vụ thì Tòa án hoặc

cơ quan nhà nước có thẩm quyền khác sẽ thay đổi mức bồi thường

Việc bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng được tòa án tuyên nếu một trong các bên vi phạm nghĩa vụ dân sự ngoài hợp đồng Cơ sở của trách