Quy định của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 về quyền và nghĩa vụ của người bị hại và hoàn thiện quy định này

Pháp luật hình sự và tố tụng hình sự Việt Nam đang có sự mất cân đối giữa địa vị pháp lí của người bị hại với sự quan tâm ghi nhận và bảo vệ quyền của người bị hại. Trong BLTTHS năm 2003 quy định về quyền và nghĩa vụ của người bị hại vẫn có vị trí khá mờ nhạt và áp dụng vào thực tiễn thì đang tồn tại nhiều bất cập, hạn chế, vướng mắc. Vị trí, vai trò của người bị hại chưa được xem là một mắt xích quan trọng trong quá trình giải quyết vụ án. Và người bị hại cũng chưa hiểu rõ và ý thức được quyền lợi của mình trong tố tụng. Để tìm hiểu rõ hơn về vấn đề này, em xin chọn đề bài số 02: “Quy định của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 về quyền và nghĩa vụ của người bị hại và hoàn thiện quy định này”

MỞ ĐẦU

Pháp luật hình sự và tố tụng hình sự Việt Nam đang có sự mất cân đối giữa địa vị pháp lí của người bị hại với sự quan tâm ghi nhận và bảo vệ quyền của người

bị hại Trong BLTTHS năm 2003 quy định về quyền và nghĩa vụ của người bị hại vẫn có vị trí khá mờ nhạt và áp dụng vào thực tiễn thì đang tồn tại nhiều bất cập, hạn chế, vướng mắc Vị trí, vai trò của người bị hại chưa được xem là một mắt xích quan trọng trong quá trình giải quyết vụ án Và người bị hại cũng chưa hiểu rõ và ý thức được quyền lợi của mình trong tố tụng Để tìm hiểu rõ hơn về vấn đề này, em

xin chọn đề bài số 02: “Quy định của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 về quyền

và nghĩa vụ của người bị hại và hoàn thiện quy định này”

NỘI DUNG

I Quyền và nghĩa vụ của người bị hại theo quy định của Bộ luật tố tụng

hình sự năm 2003

1 Khái niệm người bị hại

Theo Khoản 1 Điều 51 BLTTHS năm 2003: “Người bị hại là người bị thiệt hại

về thể chất, tinh thần, tài sản do tội phạm gây ra.”

Luật tố tụng hình sự nước ta chỉ quy định người bị hại là công dân, không coi cơ quan tổ chức là người bị hại Người bị hại là con người cụ thể bị hành vi phạm tội trực tiếp xâm hại, trong đó đối tượng bị xâm hại là thể chất, tinh thần, tài sản của

họ Thiệt hại về thể chất là thiệt hại về tính mạng, sức khỏe; thiệt hại về tinh thần là thiệt hại về danh dự, nhân phẩm; thiệt hại về tài sản là tài sản bị mất, bị chiếm đoạt,

bị hủy hoại hoặc bị làm hư hỏng.Thiệt hại của người bị hại phải là thiệt hại thực tế, nếu thể chất, tinh thần, tài sản của một người chưa bị thiệt hại do hành vi phạm tội gây ra thì người đó không được coi là người bị hại Người bị thiệt hại về thể chất,

tinh thần, tài sản do tội phạm gây ra chỉ trở thành người bị hại trong tố tụng hình sự khi họ được cơ quan có thẩm quyền công nhận là người bị hại thông qua hành vi triệu tập họ đến khai báo với tư cách người bị hại Trong trường hợp hành vi phạm tội không bị phát hiện và xử lí hoặc trường hợp không xác định được người bị thiệt hại mặc dù trên thực tế có người bị thiệt hại về thể chất, tinh thần, tài sản do hành

vi phạm tội gây ra thì người đó cũng không phải là người bị hại trong vụ án hình sự

Trong trường hợp người bị hại chết thì người đại diện hợp pháp của họ có những quyền của người bị hại Nếu người bị hại đã chết có nhiều người đại diện hợp pháp có quyền lợi đối lập nhau thì Tòa án phải triệu tập tất cả những người đó

để nghe họ trình bày ý kiến Người bị hại chưa thành niên hoặc là người có nhược điểm về thể chất hoặc tâm thần thì người đại diện hợp pháp của họ sẽ cùng tham gia tố tụng

2 Quyền của người bị hại

2.1 Đưa ra tài liệu, đồ vật, yêu cầu (Điểm a Khoản 2 Điều 51 BTLTTHS )

Thứ nhất, người bị hại có quyền đưa ra tài liệu, đồ vật: Người bị hại có thể là người chứng kiến hành vi phạm tội, biết các tình tiết liên quan đến vụ án, nhờ vào các tài liệu, đồ vật đó để chứng minh tội phạm đã gây thiệt hại cho mình Ví dụ: Hợp đồng, giấy tờ, giấy chứng nhận mức độ thương tật

Thứ hai, người bị hại có quyền yêu cầu: người bị hại có quyền yêu cầu trong các giai đoạn tố tụng Ví dụ: quyền yêu cầu khởi tố vụ án và rút đơn yêu cầu khởi tố vụ

án trong một số trường hợp, quyền yêu cầu đòi bồi thường thiệt hại

Quy định này đảm bảo luật hóa quy định tại Điều 122 BLTTHH: “Khi người tham gia tố tụng có yêu cầu về những vấn đề liên quan đến vụ án thì Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát trong phạm vi trách nhiệm của mình, giải quyết yêu cầu của họ

và báo cho họ biết kết quả Trong trường hợp không chấp nhận yêu cầu thì Cơ quan điều tra hoặc Viện kiểm sát phải trả lời và nêu rõ lý do” Đồng thời đảm bảo

tính xác thực của vụ án (Điều 10 BLTTHS ) và đảm bảo bình đẳng trước Tòa án(Điều 19 BLTTHS)

2.2 Được thông báo về kết quả điều tra (Điểm b Khoản 2 Điều 51 BLTTHS)

Người bị hại được thông báo kết quả điều tra để họ biết những vấn đề thuộc nội dung vụ án,quy định này vừa đảm bảo tình minh bạch của cơ quan điều tra ,vừa tạo đièuu kiện cho người bị hại chuẩn bị thêm những chứng cứ cần thiết,yêu cầu để buộc tội bị can(bị cáo) hay để chứng minh thiệt hại bị can(bị cáo) đã gây thiệt hại

2.3 Đề nghị thay đổi người tiến hành tố tụng, người giám định, người phiên

dịch theo quy định của Bộ luật này (Điểm c Khoản 2 Điều 51 BLTTHS)

Quy định này phù hợp với quy định tại Khoản 2 Điều 43 về người có quyền đề nghị thay đổi người tiến hành tố tụng có người bị hại Và Điều 60, 61 đã quy định

về trường hợp người giám định , người phiên dịch bị thay đổi Khi có căn cứ cho rằng người tiến hành tố tụng, người giám định, người phiên dịch không vô tư trong giải quyết trong giải quyết vụ án thì người bị hại có quyền thay đổi họ Quyền này của người bị hại đảm bảo cho nguyên tắc tại Điều 14 quy định về Bảo đảm vô tư của những người tiến hành hoặc người tham gia tố tụng

2.4 Đề nghị mức bồi thường và các biện pháp bảo đảm bồi thường(Điểm d

Khoản 2 Điều 51 BLTTHS)

Theo quy định thì người bị hại có quyền yêu cầu mức bồi thường, và các biện pháp bảo đảm bồi thường như kê biên tài sản, phong tỏa tài sản,tạm giữ tài sản Mức bồi thường này sẽ được Tòa án xem xét và đưa ra mức bồi thường thích đáng cho người bị hại Người bị hại và người bị thiệt hại về thể chất, tinh thần, tài sản

cho nên quy định cho họ quyền này để đảm bảo thực hiện được nguyện vọng và bù đắp lại những thiệt hại mà bị cáo gây ra

2.5 Tham gia phiên toà; trình bày ý kiến, tranh luận tại phiên toà để bảo vệ

quyền và lợi ích hợp pháp của mình(Điểm đ Khoản 2 Điều 51 BLTTHS)

Quy định này đảm bảo theo Điều 19 bảo đảm bình đẳng trước phiên tòa Tại phiên tòa người bị hại có thể đưa ra chứng cứ, tài liệu, đồ vật , trình bày ý kiến, tranh luận để buộc tội bị cáo hoặc chứng minh mức độ thiệt hại và yêu cầu bồi thường Người bị hại tham gia phiên tòa còn có vai trò như người giám sát phiên tòa, nếu chưa đồng ý với bản án của tòa án thì có thể tiến hành kháng cáo Trong nhiều trường hợp, sự vắng mặt của người bị hại tại phiên tòa mà gây trở ngại thì Hội đồng xét xử phải quyết định hoãn phiên tòa (Khoản 1 Điều 191)

2.6 Khiếu nại quyết định, hành vi tố tụng của cơ quan, người có thẩm quyền

tiến hành tố tụng; kháng cáo bản án, quyết định của Toà án về phần bồi thường cũng như về hình phạt đối với bị cáo (Điểm e Khoản 2 Điều 51BLTTHS)

Quyền khiếu nại quyết định, hành vi tố tụng của cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng Người có quyền khiếu nại quy định tại 325: “Cơ quan, tổ chức,

cá nhân có quyền khiếu nại quyết định hành vi tố tụng của cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng khi có căn cứ rằng quyết định,hành vi đó là trái pháp luật, xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của mình” Như vậy, trong quá trình tố tụng nếu

người bị hại phát hiện thấy quyết định hoặc hahf vi của cơ quan, người có thẩm quyền có những điểm bất hợp lí thì họ có quyền khiếu nại quyết định, hành vi đó theo thủ tục theo quy định của BLTTHS

Quyền kháng cáo bản án, quyết định của Toà án về phần bồi thường cũng như

về hình phạt đối với bị cáo Khi giải quyết vụ án hình sự, quan hệ pháp luật là quan

hệ nhà nước với bị cáo, người bị hại , còn quan hệ giữa bị cáo với người bị hại chỉ

là quan hệ dân sự trong việc bồi thường thiệt hại cho người bị hại Những bồi thường của bị cáo chỉ bồi thường được một phần về tài sản, trong khi người bị hại

có thể bị thiệt hại về thể chất và tinh thần không thể bù đắp hết được Cho nên để đảm bảo quyền lợi cho người bị hại thì họ có quyền kháng cáo về hình phạt đối với

bị cáo

2.7 Trình bày lời buộc tội tại phiên tòa của người bị hại hoặc của người đại

diện hợp pháp của họ trong trường hợp khởi tố vụ án theo yêu cầu của người bị hại và rút yêu cầu khởi tố vụ án quy định tại Điều 105 BLTTHS

Theo quy định tại Điều 105 quy định :

“1 Những vụ án về các tội phạm được quy định tại khoản 1 các điều 104,

105, 106, 108, 109, 111, 113, 121, 122, 131 và 171 của Bộ luật hình sự chỉ được khởi tố khi có yêu cầu của người bị hại hoặc của người đại diện hợp pháp của người bị hại là người chưa thành niên, người có nhược điểm về tâm thần hoặc thể chất.

2 Trong trường hợp người đã yêu cầu khởi tố rút yêu cầu trước ngày mở phiên tòa sơ thẩm thì vụ án phải được đình chỉ.

Trong trường hợp có căn cứ để xác định người đã yêu cầu khởi tố rút yêu cầu khởi tố trái với ý muốn của họ do bị ép buộc, cưỡng bức thì tuy người đã yêu cầu khởi tố rút yêu cầu, Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án vẫn có thể tiếp tục tiến hành tố tụng đối với vụ án.

Người bị hại đã rút yêu cầu khởi tố thì không có quyền yêu cầu lại, trừ trường hợp rút yêu cầu do bị ép buộc, cưỡng bức.”

Trong những trường hợp tội phạm như quy định trên thì người bị hại hoặc người đại diện hợp pháp là những người duy nhất có quyền khởi tố vụ án hình sự Và chỉ người yêu cầu khởi tố vụ án là người có quyền rút yêu cầu khởi tố.Khoản 3 Điều 51

BLTTHS: “ Trong trường hợp vụ án được khởi tố theo yêu cầu của người bị hại quy định tại Điều 105 của Bộ luật này thì người bị hại hoặc người đại điện hợp pháp của họ trình bày lời buộc tội tại phiên tòa” Do các tội quy định trong Điều

105 là các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm và danh dự; quyền tự do, dân chủ của công dân; trật tự quản lí kinh tế ở mức độ nhẹ nhất, cho nên pháp luật tôn trọng, thể hiện sự quan tâm tới người bị hại nên cho họ được phép buộc tội bị cáo tại phiên tòa

2.8 Quyền nhờ luật sư, bào chữa viên nhân dân hoặc người khác bảo vệ

quyền lợi của mình

Khoản 1 Điều 59 BLTTHS: “Người bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án hình sự có quyền nhờ luật sư, bào chữa viên nhân dân hoặc người khác được Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Toà án chấp nhận bảo vệ quyền lợi cho mình” Theo quy định này, ngoài việc tự bảo vệ

quyền và lợi ích của mình thì người bị hai có thể nhờ luật sư, bào chữa viên nhân dân hoặc người khác có quyền bào chữa hỗ trợ, bảo vệ quyên lợi cho mình

2.9 Quyền đối với kết quả giám định

Khoản 1 Điều 158 BLTTHS: “ Bị can, những người tham gia tố tụng khác được trình bày những ý kiến của mình về kết luận giám định, yêu cầu giám định bổ sung hoặc giám định lại” Kết luận giám định là một trong những chứng cứ quan trọng

giúp cho cơ quan tiến hành tố tụng xác minh sự thật khách quan của vụ án Nếu giám định không chính xác có thể dẫn đến đánh giá sai về tội phạm, ảnh hưởng đến quyền lợi của người bị hại Quyền này cũng tương ứng như quyền cung cấp đồ vật, tài liệu của người bị hại vì đây đều là cung cấp chứng cứ cho vụ án để xác định đúng người, đúng tội

3 Nghĩa vụ của người bị hại

3.1 Có mặt theo giấy triệu tập của cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án

(Khoản 4 Điều 51 BLTTHS)

Người bị hại cần có mặt khi cơ quan tiến hành tố tụng triệu tập để thực hiện các quyền và nghĩa vụ của mình Người bị hại sẽ khai báo tình tiết của vụ án, đưa ra những tình tiết quan trọng, cung cấp nguồn chứng cứ, chứng cứ Nhiều trường hợp, khi không có sự hợp tác của người bị hại thì việc giải quyết vụ án sẽ gặp rất nhiều khó khăn Trong phiên tòa, người bị hại vừa có quyền, vừa có nghĩa vụ tham gia theo yêu cầu của Tòa án Sự vắng mặt của người bị hại có thể khiến phiên tòa không thể diễn ra và Hội đồng xét xử phải ra quyết định hoãn phiên tòa (Khoản 1 Điều 191)

3.2 Nghĩa vụ khai báo

Khoản 4 Điều 51: “ nếu từ chối khai báo mà không có lí do chính đáng thì có thể phải chịu trách nhiệm hình sự theo Điều 308 của BLHS” Người bị hại là người

hiểu và biết nhiều về hành vi phạm tội nên lời khai của họ là vô cùng có ích cho cơ quan điều tra Người bị hại có thể khai báo, cung cấp thông tin liên quan đến vụ án

ở bất kì thời điểm nào trong quá trình tố tụng và phải chịu trách nhiệm về lời khai của mình Nếu từ chối khai báo mà không có lí do chính đáng thì phải chịu trách nhiệm hình sự về tội từ chối khai báo Điều 308 BLHS có thể bị phạt cảnh cáo, cải tạo không giam giữ đến một năm hoặc phạt tù từ ba tháng đến một năm

II Một số kiến nghị để hoàn thiện quy định về quyền và nghĩa vụ của

người bị hại

1 Khái niệm người bị hại

Khái niệm người bị hại của Việt Nam có phần không thống nhất với nhiều nước trên thế giới Đa số BLTTHS quy định người bị hại phải là con người cụ thể bị tội phạm gây thiệt hại về thể chất, tinh thần, vật chất hoặc thiệt hại khác Một số

BLTTHS khác lại xác định người bị hại là thể nhân hoặc pháp nhân và các cơ quan nhà nước và tổ chức xã hội khác không có tư cách pháp nhân bị tội phạm trực tiếp xâm hại hoặc đe dọa

Theo quy định tài điều 51 BLTTHS, người bị hại chỉ là thể nhân, con người

cụ thể; còn cơ quan, tổ chức nếu bị tội phạm gây thiệt hại thì chỉ là thiệt hại về vật chất, tài sản vì thế họ tham gia tố tụng với tư cách nguyên đơn dân sự (Điều 52 BLTTHS) Có nhiều quan điểm cho rằng quy định này chưa hợp lí, nếu một người

bị thiệt hại do tội phạm gây ra có quyền kháng cáo về hình phạt, còn cơ quan, tổ chức thì lại không có quyền này vì không phải người bị hại Cho nên đồng nhất hai khái niệm người bị hại và nguyên đơn dân sự Tuy nhiên, cũng có ý kiến khác rằng, việc đồng nhất hai khái niệm dẫn đến lẫn lộn giữa người bị hại và nguyên đơn dân

sự Hai khái niệm này có phần giống nhau nhưng không thể đồng nhất Một mặt người bị tội phạm xâm phạm là một con người cụ thể, đó là người bị hại Mặt khác nguyên đơn dân sự là chủ thể của quan hệ pháp luật dân sự, có thể là con người hoặc cơ quan, tổ chức có yêu cầu bồi thường thiệt hại

Đề xuất:

Sửa đổi điều luật định nghĩa khái niệm người bị hại thành: “Người bị hại là cá nhân bị thiệt hại về thể chất, tinh thần, tài sản hoặc cơ quan tổ chức bị thiệt hại về tài sản, uy tín do tội phạm gây ra”

Khái niệm này bao gồm:

- Chủ thể: cá nhân, cơ quan, tổ chức

- Thiệt hại: cá nhân thiệt hại về thể chất, tinh thần, tài sản; cơ quan, tổ chức thiệt hại về tài sản, uy tín

Quy định này cơ bản sẽ khắc phục được những thiếu sót trong quy định cơ quan, tổ chức bị tội phạm xâm hại Cơ quan, tổ chức sẽ tham gia tố tụng với tư cách người bị hại trong những trường hợp mà BLTTHS điều chỉnh chưa hợp lí

Ví dụ: Khi cơ quan, tổ chức thuộc sở hữu nhà nước bị thiệt hại tài sản mà

không có đơn yêu cầu thì vẫn sẽ được tham gia tố tụng với tư cách người bị hại, tài sản của nhà nước sẽ được đảm bảo Khi cơ quan, tổ chức bị tội phạm xâm hại trực tiếp về tài sản sẽ tham gia tố tụng với tư cách người bị hại, và có thể phân biệt với khi bị tội phạm xâm hại gián tiếp tham gia tố tụng với tư cách nguyên đơn dân sự

2 Người đại diện hợp pháp của người bị hại

BLTTHS năm 2003 chỉ quy định về người đại diện hợp pháp của người bị hại chết tại Khoản 5 Điều 51 BLTTHS

Trường hợp xác định người đại diện hợp pháp cho người chưa thành niên, người

có nhược điểm về tâm thần, thể chất khi tham gia tố tụng với tư cách người bị hại thì chưa có quy định về người đại diện hợp pháp cho họ dù bản thân họ không thể đảm bảo thực hiện quyền và nghĩa vụ của người bị hại được Tuy nhiên ở điều 59 quy định người bảo vệ quyền lợi của đương sự thì người bảo vệ quyền lợi của đương sự là người bị hại chưa thành niên, người có nhược điểm tâm thần, thể chất tham gia tố tụng để bảo vệ quyền lợi cho họ cũng có các gần như quyền, nghĩa vụ giống quy định của người bị hại.Đối với trường hợp người bị hại mất tích thì vấn

đề người đại diện hợp pháp của họ sẽ giải quyết như thế nào? Ai sẽ là người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho họ cũng chưa được BLTTHS quy định

Trường hợp, người bị hại đã chết nhưng không xác định được ai là người đại diện hợp pháp hoặc họ không có người đại diện hợp pháp thì pháp luật chưa quy định, khi đó thì người thân khác của người bị hại có thể được tham gia tố tụng với một tư cách nào, nếu họ tham gia với tư cách người bảo vệ quyền lợi của đương sự

thì có đảm bảo quyền lợi cho người bị hại? Khi người đại diện hợp pháp của người

bị hại có quyền và nghĩa vụ mâu thuẫn nhau thì giải quyết như thế nào?

Đề xuất:

- Bổ sung vào điều 51 về người đại diện hợp pháp đối với trường hợp người bị hại là người chưa thành niên và người có nhược điểm về thể chất, tinh thần, người mất tích

- Thêm điều luật xác định ai là người bảo vệ quyền lợi của người bị hại đã chết khi không xác định hoặc không có người đại diện hợp pháp

- Đưa ra văn bản hướng dẫn có quy định người đại diện hợp pháp của người bị hại có quyền và nghĩa vụ mâu thuẫn để đảm bảo cho quyền lượi của người bị hại và quá trình giải quyết vụ án của cơ quan tiến hành tố tụng

3 Quy định quyền của người bị hại

3.1 Quyền được thông báo, giải thích quyền và nghĩa vụ của người bị hại

Thực tiễn cho thấy, có rất nhiều người bị hại tham gia tố tụng nhưng lại không hiểu hết được quyền và nghĩa vụ của mình, nên có nhiều trường hợp họ không biết mình có những quyền lợi đó dấn đến quyền lợi của họ không được bảo đảm Đồng thời, vì không biết về quy định này nên họ cũng không thể thực hiện đúng nghĩa vụ của mình Việc người bị hại không thực hiện quyền và nghĩa vụ của họ vừa ảnh hưởng đến chính bản thân người bị hại, vừa gây khó khăn cho cơ quan tiến hành tố tụng

Đề xuất: cần bổ sung thêm quy định cơ quan tiến hành tố tụng cần thông báo,

giải thích cho người bị hại biết về quyền và nghĩa vụ của họ trong tố tụng hình sự

3.2 Kháng cáo bản án

Theo quy định tại Điểm e Khoản 2 Điều 51 BLTTHS thì người bị hại có quyền kháng cáo bản án, quyết định của Tòa án về phần bồi thường cũng như về phần