Nghiên cứu đặc điểm sinh trưởng của một số loài tre phổ biến tại thái nguyên làm cơ sở lựa chọn loài phù hợp cho trồng rừng nguyên liệu

khích phát triển ngành mây tre, trong đó có biện pháp miễn giảm thuế sử dụng đất cho các tổ chức, cá nhân, hộ gia đình, cộng đồng dân cư đầu tư trồng rừng nguyên liệu mây, tre và áp dụng

MỞ ĐẦU

Thế giới có hơn 1.200 giống tre Ở khu vực châu Á, nghiên cứu về tre và trồng rừng tre mạnh nhất là Trung Quốc Việt Nam có địa hình kéo dài với hai hệ thực vật khác biệt rõ rệt, ở miền Bắc tre liên quan đến phả hệ Trung Quốc, trong khi miền Nam gắn với phả hệ Indonesia và Malaysia Giá trị kinh tế của tre đã được biết đến nhiều trong chế biến thực phẩm, xây dựng, làm hàng nội thất, thủ công

mỹ nghệ Bên cạnh đó giá trị về môi trường của tre còn lớn hơn nhiều, do khả năng hấp thụ Carbon của nó là rất cao Trồng tre thành rừng trên đất đồi trọc sẽ giúp chống xói mòn, đồng thời có thể ghóp phần giảm khí thải nhà kính và ghóp phần hạn chế hiện tượng nóng lên toàn cầu

Cây tre đã đi vào văn hoá Việt Nam như một hình ảnh bình dị mà đầy sức sống, dẻo dai chống chịu thiên tai, gió bão và giặc ngoại xâm Tre đã gắn liền với đời sống của rất nhiều người dân Đây là nhóm loài có tiềm năng lớn trong việc cung cấp nguyên liệu cho nghành chế biến lâm sản So với các loài cây gỗ, Tre có ưu điểm đặc biệt là tăng trưởng nhanh, có thể khai thác 5-6 năm sau khi trồng với năng suất khá cao (4-12 tấn/ha/năm) và luân kỳ khai thác ngắn Hàng năm Việt Nam tiêu thụ khoảng 400-500 triệu cây tre nứa cho các mụ đích khác nhau Theo công bố về hiện trạng rừng toàn quốc của Bộ Nông Nghiệp và Phát Triển Nông Thôn năm 2009, diện tích rừng gỗ là 8.235.838 ha, như vậy trong năm

2009 đã có thêm 29.202 ha diện tích rừng này so với năm 2008 Tuy nhiên, diện tích rừng tre nứa bị thay đổi trong năm 2009 là - 11.809 ha, chỉ còn 621.454 ha Với diện tích như vậy sẽ là thách thức lớn cho việc cung cấp nguyên liệu cho khoảng 200 nhà máy như: Nhà máy giấy Bãi Bằng, nhà máy giấy Lửa Việt ở Phú Thọ, nhà máy giấy Sơn La, nhà máy giấy Sông Lam, Nghệ An, nhà máy giấy Thái Nguyên… Ngày 21.2.2011, Chính phủ đã ban hành chính sách khuyến

khích phát triển ngành mây tre, trong đó có biện pháp miễn giảm thuế sử dụng đất cho các tổ chức, cá nhân, hộ gia đình, cộng đồng dân cư đầu tư trồng rừng nguyên liệu mây, tre và áp dụng thuế suất nhập khẩu 0% đối với máy móc, thiết

bị chuyên dùng cho sản xuất hàng mây tre trong nước chưa sản xuất được theo danh mục do Bộ Công thương ban hành Quyết định này cũng nêu rõ việc hỗ trợ 100% kinh phí từ ngân sách nhà nước để thực hiện việc điều tra trữ lượng, diện tích các giống mây tre, ứng dụng công nghệ sinh học vào các khâu bảo quản, chế biến (Quyết định số 11/2011/QĐ-TTg về chính sách khuyến khích phát triển

ngành mây tre)

Thái Nguyên là một trong những địa phương có diện tích rừng Tre và rừng hỗn giao Tre nứa còn lại ít Tổng diện tích rừng tre nứa và rừng hỗn giao tre nứa 2.545 ha chủ yếu có nguồn gốc là rừng tự nhiên tập trung ở các huyện Định Hóa, Phú Lương và Võ Nhai (Báo cáo kết quả điều tra hiện trạng rừng tre 7 tỉnh miền núi phía bắc năm 2008) [22], trong đó diện tích rừng Tre còn trữ lượng tập trung nhiều hơn ở 2 huyện Định Hóa và Phú Lương Việc tìm ra những loài Tre các phù hợp với điều kiện tiểu khí hậu và đất đai nhằm cung cấp nguyên liệu cho các nhà máy chế biến trong khu vực, giúp người dân địa phương có nguồn thu nhập

ổn định từ rừng và kinh doanh rừng là mục tiêu vô cùng quan trọng cho phát triển vùng Để có thể đề xuất được loài tre phù hợp có thể trồng và phát triển tại khu vực phục vụ cho kinh doanh rừng nguyên liệu và tăng sinh kế của người dân

miền núi Thái Nguyên, chúng tôi tiến hành đề tài cấp bộ “Nghiên cứu đặc điểm sinh trưởng của một số loài Tre phổ biến tại Thái Nguyên làm cơ sở lựa chọn loài phù hợp cho trồng rừng nguyên liệu”

Chương 1 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.1 Tổng quan về đối tượng nghiên cứu

* Đặc điểm nhận biết

Tre là tập hợp của các loài thực vật thuộc họ Hòa thảo (Poaceae) hay có khi còn gọi là (Gramineae) Tre thường có đặc tính sinh trưởng giống như cây thân gỗ, tuy nhiên có đặc trưng là thân thường rỗng, có hệ thân ngầm, phân cành khá phức tạp và hệ thống mo thân Đặc điểm phân biệt với các loài song mây hoặc cau dừa là hầu hết các loài song mây, cau dừa đều có thân đặc và mềm dẻo, còn tre nói chung có thân rỗng (trừ một số loài ngoại lệ như giang đặc) Do không có cấu tạo tượng tầng nên tre không hình thành vòng năm như ở cây gỗ Có một thân chính hình trụ, thẳng và thường cong ở phần ngọn [17]

* Đặc điểm sinh học và sinh thái học

Thân ngầm là một bộ phận đặc biệt của cây, nơi giữ cho cây đứng vững, ổn định và

là nơi tạo nên các thân cây mới, thân ngầm có cấu tạo cơ bản giống như thân khí sinh trên mặt đất, chỉ khác là có lóng ngắn, vách rất dày hoặc đặc hoàn toàn, hệ rễ phát triển và các bộ phận thường có mầu trắng [17]

Thân được chia làm ba phần chính: Thân ngầm mọc cụm thân rất ngắn không thể

bò lan ra, chồi từ thân ngầm sẽ phát triển thành cây mới mọc gần nhau tạo thành các bụi, các khóm Thân khí sinh thường có hình trụ và nhiều lóng rỗng, độ dài của các lóng trên thân không giống nhau và thường có màu xanh hoặc xanh lục, nhạt hoặc thẫm Cành có cấu tạo giống như thân khí sinh, đốt thân là nơi phát sinh cành

Sự hình thành cành trên các đốt kế tiếp thường theo hướng đối xứng hoặc so le nhau

Lá có hai loại: Loại thứ nhất làm nhiệm vụ bảo vệ măng, thân cây non gọi là mo thân, gồm bẹ mo, phiến mo, tai mo và lưỡi mo hay thìa lìa Loại thứ hai làm nhiệm

vụ quang hợp, tổng hợp vật chất nuôi cây gọi là lá quang hợp gồm phiến lá, bẹ lá, cuống lá, lưỡi lá và tai lá [18]

Mỗi hoa nhỏ gồm có mày ngoài và mày trong, tương đương với phiến lá bắc và phiến lá bắc nhỏ Mày ngoài bao lấy mày trong, nhiều gân Mày trong bao lấy các bộ phận khác của hoa nhỏ, lưng có 2 gờ Hoa lưỡng tính được tạo thành do 3

bộ phận: Mày cực nhỏ, nhị và nhụy Mày cực nhỏ thường 3 chiếc, chất màng trong suốt hay chất thịt phình lên, mép thường bị xẻ Nhị thường 3 hay 6 chiếc, chỉ nhị hình sợi, tách rời nhau hay gốc dính nhiều hay ít Bầu thượng, 1 ô, 1 noãn, vòi nhỏ Đầu nhuỵ thường 2-3 chiếc, ít khi chỉ có 1 hay nhiều tới 4-5 chiếc, lông bề mặt đầu nhuỵ dạng ống nhỏ, phẳng nhẵn hay nổi lên dạng núm hoặc dạng lông vũ [15]

Quả tre không mở, chỉ có 1 hạt, thường là quả thóc hay quả dĩnh, như Trúc cần

câu (Phyllostachys sulphurea), Mạy sang (Dendrocalamus membranaceus),vỏ

quả mỏng, dính liền với vỏ hạt, phôi nhũ chưa nhiều tinh bột, vị trí phôi nằm ở phía dưới phôi nhũ, đối diện phía ngoài, bên kia là rốn hạt dạng máng

Hạt các loài tre, bất kể là loại quả thóc hay loại phi quả thóc Hạt loại quả kiên (một phần), quả mọng không có phôi nhũ Vỏ hạt các loài tre đều rất mỏng, thường chỉ có 1 lớp tế bào Hạt các loại tre thuộc 2 nhóm có phôi nhũ và không

có phôi nhũ Hạt loại quả thóc thường có phôi nhũ rõ rệt [16]

* Phân bố địa lý

Tuy diện tích, trữ lượng và số loài có khác nhau nhưng nơi nào ở Việt Nam cũng

có tre Diện tích Tre phân bố trong các vùng ở Việt Nam được thể hiện ở bảng 1.1

Bảng 1.1.Tre phân bố ở các vùng tại Việt Nam

Thuần loại tre

Tre - Gỗ hỗn giao Đông bắc

91 323.149 334.113 30.036 370.404

176.449 57.218

80 172.999 210.343 27.519 144.613

132.745 42.503

0 99.110 123.770 2.517 225.686

13.695 8.665

11 51.040

0

0

105

(Nguồn số liệu kiểm kê rừng Việt Nam năm 1999)

Nhìn vào bảng 1.1 Tre phân bố ở các vùng tại Việt Nam, xếp theo thứ tự diện tích và trữ lượng thì đáng quan tâm nhất là vùng Tây Nguyên, Bắc Trung Bộ, Đông Bắc, Đông Nam Bộ rồi đến Tây Bắc Một số loài tre phổ biến cho các vùng được thể hiện ở bảng 1 trong phụ lục (xem phụ lục)

* Giá trị

Tre được sử dụng rộng rãi trong đời sống hàng ngày (đồ dùng gia dụng, vật liệu xây dựng, cây cảnh…) và được dùng nhiều làm nguyên liệu trong công nghiệp chế biến, thủ công mỹ nghệ hoặc có ý nghĩa đặc biệt (quí, hiếm, có nguy cơ tuyệt chủng cần được bảo tồn nguồn gen…)

Tre có thể mọc tốt ở mọi nơi, dễ trồng, mọc nhanh, sớm được khai thác, dễ chế biến và phù hợp với nhiều mục đích khác nhau như:

- Làm vật liệu xây dựng: Thân cây lớn làm cột nhà, xà nhà, đòn tay Các loài thân to hay vừa có vách mỏng thì dùng làm sàn nhà, vách nhà Trong các công trình xây dựng vừa tre được sử dụng làm cọc đóng cho nền móng bền vững, cột

chống, cốp pha, ngoài ra tre còn làm nguyên liệu cho sản xuất giấy

- Một số loài tre cho măng ăn rất ngon như: măng mai, măng luồng, măng tre ngọt, măng mạy lay, măng nứa, măng đắng…Đây là nguồn thực phẩm quan trọng, tạo ra nguồn thu nhập thường xuyên của người dân miền núi Ngoài tiêu thụ măng tươi mỗi ngày, người dân còn sử dụng một số loài như mậy hốc, lồ ô, nứa làm măng khô có thể bảo quản lâu dài và vận chuyển dễ dàng

- Một số loài được trồng làm cây cảnh, cây trang trí các công viên, công sở, gia đình như: Tre bụng phật, tre vàng sọc, tre đùi gà, trúc đen, trúc quân tử…

1.2 Nghiên cứu về Tre trên thế giới và ở Việt Nam

1.2.1 Trên thế giới

Tre là một tài nguyên Lâm sản ngoài gỗ (LSNG) rất có giá trị Có tới hơn một nửa dân số thế giới liên quan với nhóm tài nguyên này Tre thuộc phân họ Tre (Bambusoideae), họ Cỏ (Poaceae) với khoảng 1300 loài thuộc 70 chi phân bố trên toàn thế giới Theo thống kê có trên 14 triệu ha rừng tre phân bố từ 510 vĩ Bắc đến 470 vĩ Nam đều có tre phân bố Nhiều loài tre có đặc tính mọc thành rừng Nước nhiều tre nhất là Trung Quốc, với khoảng 50 chi và 500 loài và diện tích 7 triệu ha rừng tre Nước nhiều tre thứ hai là Nhật Bản với 13 chi, trên 230 loài và diện tích 0,1 triệu ha rừng tre.Tiếp đó là các nước Ấn Độ, các nước Nam

và Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam (Trần Ngọc Mão và nhóm tác giả, 2006) [?]

Về mặt địa lý, phân bố của tre trên toàn thế giới có thể chia làm 3 vùng: Vùng tre Châu Á - Thái Bình Dương, Châu Mỹ và Châu Phi Trong mỗi vùng hay mỗi nước có thể chia thành nhiều vùng phụ tuỳ theo khí hậu và các dạng tre

Về mặt phân loại, cho đến nay việc phân loại tre vẫn chưa thực sự chính xác, nguyên nhân là do tính đa dạng cao về loài, cũng như đặc tính ra hoa không thường xuyên của nhiều loài tre Năm 1868 Munro lần đầu tiên đã đưa ra hệ thống phân loại tre với 120 loài thuộc 21 chi, chúng được chia làm 3 nhóm Cơ

sở của hệ thống phân loại này là số lượng nhị hoa và cấu trúc quả Late Bentham (1883) đã đưa cơ sở vào hệ thống phân loại của Munro và bổ sung thêm một số tiêu chuẩn khác như: Cấu trúc bông hoa, cụm hoa cũng như kiểu phát sinh hoa,

để xây dựng bảng phân loại tre của mình với 4 nhóm phụ là: Arundinarieae, Bambuseae, Dendrocalameae và Melocanneae Đây là hệ thống phân loại tre phổ thông nhất và đặt nền móng cho các bước phát triển, hoàn thiện việc phân loại tre sau này Ở các nước phát triển, cây tre và các loại sản phẩm chế biến từ tre ngày càng được ưa thích Ở các nước Đông Á, nơi được coi là quê hương của cây tre, đang có xu hướng quay trở lại sử dụng loại vật liệu có nhiều đặc tính quý báu này trong mọi mặt của đời sống Ngành công nghiệp chế biến các sản phẩm

từ tre đã ra đời và đang phát triển mạnh ở một số nước Châu Á Đi đầu trong những nước này là Trung Quốc Tre và các loại cây thuộc họ tre phát triển chủ yếu ở các tỉnh phía Nam Trung Quốc, những năm gần đây, lượng xuất khẩu tới hơn nửa triệu mét vuông mỗi năm Mỗi hécta trồng tre chất lượng cao đem lại thu nhập 15.000 USD mỗi năm cho người nông dân Trung Quốc Các tác phẩm

mỹ thuật tinh xảo được dệt thủ công từ sợi tre (được chẻ nhỏ và chế biến bằng công nghệ hiện đại) được xuất sang thị trường Singapore gần đây với số lượng đáng kể Trái với quan niệm trước đây là cây tre làm đất bạc màu, kết quả nghiên cứu do Viện Nghiên cứu và Phát triển sinh thái (trụ sở ở Lugana, Philippines) cho thấy cây tre đã cải tạo thành công ở những vùng đất bị tro núi lửa Pinatubo huỷ hoại Cây tre có sức sống mãnh liệt ở cả những vùng đất bạc màu, cằn cỗi hay đất bị ô nhiễm Viên nghiên cứu này cũng khẳng định bộ rễ của cây tre có

tác dụng ổn định nhất, chống xói mòn đất, chống xói lở bờ sông, tre mọc ken dày

có thể làm giảm cường độ của gió, giảm sự tàn phá của những cơn bão và gió lốc Người Nhật đã từng trồng thí nghiệm tre trên một vùng đất ở gần Hiroshima -thành phố bị tàn phá bởi bom nguyên tử năm 1945 Cây tre đã đâm chồi trên đất nhiễm phóng xạ ở đây sau khi được trồng vài tháng Một phương pháp sử dụng chất bảo quản có nguồn gốc thiên nhiên mới cũng được các nhà khoa học Nhật phát minh gần đây, khi mà trong quá trình nghiên cứu xử lý tre dùng làm đồ nội thất và làm thùng chứa, họ vô tình phát hiện một chất có khả năng chống ôxy hoá mạnh có trong vỏ cây tre [35]

Ở Triều Tiên từ xa xưa cũng đã sử dụng tre, nứa trong đời sống Loại muối tre có tên là Chukyom được dùng ở nước này từ khoảng 1.000 năm, loại muối này còn được hoà tan vào nước dùng như một thứ thuốc chữa bệnh đau dạ dày Người ta cho muối vào ống tre, dùng một loại đất sét đặc biệt bịt kín lại rồi nung trong nồi đất kín trong một khoảng thời gian xác định thu được một hỗn hợp Hỗn hợp này hiện còn được chế biến, đưa cả vào kem đánh răng Indonesia, đất nước có nhiều tương đồng với VN về văn hoá Một số nơi ở nước này, như ở đảo Bali đang phát triển trồng và chế biến tre Tre đã được sử dụng để làm những căn nhà cao tới 8 m (dùng kèm với các loại vật liệu nhẹ khác) - một dạng nhà kính khung tre,

và một số đồ nội thất khác như bàn máy tính bằng tre Một tổ chức có tên là Tre bảo vệ môi trường đã ra đời ở đảo Bali nhằm cổ vũ cho việc trồng tre và sử dụng sản phẩm từ tre trong đời sống Tổ chức này hiện sở hữu hơn 80 giống tre đã và đang cung cấp rất nhiều cây giống tới nhiều vùng ở Indonesia, cùng với phương pháp chăm sóc tre Những ưu điểm của tổ chức này là cung cấp cây giống với giá thành thấp, có khả năng chống côn trùng, nấm mốc Tổ chức này tin rằng họ đang đi đúng hướng, khi mà hiện nay nhu cầu tiêu thụ gỗ toàn thế giới đang lớn hơn mức cung, và cứ mỗi ngày lại có thêm nhiều cánh rừng biến mất Cũng dùng

tre để làm nhà, nhưng ở Hồng-Kông còn có những ngôi nhà cao tới 40 tầng đã được dựng với vật liệu chủ yếu là tre Trong tương lai gần ở Hồng Kông sẽ mọc lên nhiều ngôi nhà có khung bằng tre đã qua xử lý đặc biệt

Nước nhiều tre nhất là Trung Quốc, với khoảng 50 chi và 500 loài và diện tích 7 triệu ha rừng tre Nước nhiều tre thứ hai là Nhật Bản với 13 chi, trên 230 loài và diện tích 0,1 triệu ha rừng tre.Tiếp đó là các nước Ấn Độ, các nước Nam và Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam (Trần Ngọc Mão và nhóm tác giả, 2006) [?]

Thái Lan có nhiều nhà máy chế biến sản phẩm tre Sản phẩm phụ của một số nhà máy như thế lại trở thành nguyên liệu cho dân trong vùng nơi có nhà máy chế tạo

đồ thủ công mỹ nghệ và đồ dùng sinh hoạt hàng ngày Tre cũng được trồng từ lâu ở Nepan, ấn Độ, và ngày càng được coi trọng vì độ bền và tính đa dụng trong cuộc sống người dân ở đây Nước ta cũng như một số nước quanh vùng đang sử dụng các cây thuộc họ tre làm nguyên liệu cho ngành công nghiệp giấy

Bước sang thế kỷ 20, Holttum (1946, 1956) đã mở rộng và xây dựng hệ thống phân loại tre, dựa trên cơ sở chủ yếu là cấu trúc bầu nhuỵ, ông đã chia các chi

thành 4 nhóm: Schizostachyum, Oxytenanthera, Bambusa - Dendrocalamus và Arundinaria Năm 1986, Clayton và Renvoize đã đưa ra bảng phân loại với 49 chi của Bambusoideae và được chia ra 3 nhóm phụ là: Arundinarinae Benth, Bambusinae Presl và Melocanninae Reichenb Cơ sở của hệ thống phân loại này

là dựa trên các đề nghị của Holttum (1956), mà tiêu chuẩn căn bản là cấu trúc của bầu nhuỵ và các phần phụ của nó [25]

Năm 1987, Soderstrom và Ellis đã đề nghị một hệ thống phân loại, dựa trên cơ

sở các đặc điểm về cấu tạo giải phẫu lá, cấu trúc bông hoa, kiểu hoa và quả Hai ông đã đưa ra 54 chi tre được sắp xếp trong 9 nhóm phụ và 5 chi chưa xác định

chính xác Những năm tiếp theo đã có nhiều nghiên cứu về phân loại và bổ sung một số loài, chi thuộc các nhóm phụ khác nhau vào hệ thống phân loại trên, như Stapleton (1991, 1994), Dransfield (1992) Widjaja (1987), Wong (1993)

Theo Huberman (1959) Tre là một quần hợp sống thành cụm ở rừng ẩm thường xanh, rừng ẩm và rừng khô rụng lá Mặc dù chỉ được coi như những cây tầng dưới thứ yếu trong các loại rừng này trong kinh doanh rừng, nhưng trên thực tế các loài tre có tầm quan trọng trong đời sống của nhiều triệu dân địa phương Ở nhiều vùng nhiệt đới của Châu Á, mức độ quan trọng củaTre được xếp ngay sau gạo Công dụng của Tre rất đa dạng từ việc thỏa mãn nhu cầu thức ăn cho con người, đến việc sử dụng trong xây dựng, làm ống nước, rổ rá, túi xách và sản xuất giấy Các phương thức lâm sinh áp dụng cho rừng Tre nứa chủ yếu được thực hiện ở khu vực Châu Á, thường tương đối đơn giản và thường dựa vào các đặc điểm lâm học của Tre Các cây trưởng thành được khai thác và các cây tái sinh mới được hình thành từ hệ thân ngầm, phương thức đơn giản này có thể áp dụng cho mọi đối tượng hoặc loại rừng Chỉ sau khi ra hoa (khuy), thường là sau

chu kỳ dài tất cả các thân ngầm đều bị chết héo, thì Tre tái sinh từ hạt [21]

Cuốn kỷ yếu hội thảo quốc tế về Tre tổ chức tại Cochin, Ấn Độ năm 1988 đã tổng kết nhiều bài báo khoa học về các lĩnh vực: bảo tồn, quản lý tre, sinh trưởng năng suất và các vấn đề về nhân giống cũng như sâu bệnh hại Tre của các tác giả

Ấn độ và các tác giả trong khu vực có tre nứa (I.V Ramanuja Rao, R

Gnanaharan, Cherla B Sastry, 1988) [30]

Nghiên cứu về vai trò của các loài Tre trong diễn thế thứ sinh sau canh tác nương

rẫy ở vùng thấp Đông Bắc Ấn Độ, K.S Rao and P.S Ramakrishna (2001) thấy

rằng Tre là tập đoàn cây chiếm ưu thế trên dạng lập địa này trong thời gian dài nhờ vào đời sống dài và khả năng sinh trưởng nhanh của chúng Các loài Tre phổ

biến ở khu vực ĐB Ấn Độ Dendrocalamus hamiltonii, Neohouzeua dulloa và Bambusa khasiana Sự thay đổi về mật độ, kiểu sống và khả năng thích ứng của

chúng với điều kiện môi trường giúp chúng có sự ổn định quần thể Ái lực mạnh

đối với Cation, đặc biệt là kali giúp cho việc lưu giữ các nhân tố này Các nghiên cứu nhận thấy rằng Tre đóng vai trò hết sức quan trọng trong diễn thế rừng đặc biệt giúp bảo tồn nguồn dinh dưỡng, nhân tố quan trọng trong quản lý

rừng phục hồi tại Đông Bắc Ấn [25]

Wang, K và C Hsueh (1994) tóm lược các hiểu biết về sinh thái và môi trường sống của Tre là yêu cầu cơ bản để phát triển phương thức lâm sinh và khai thác bền vững nguồn tài nguyên này Thêm vào đó thông tin về sinh thái và quần thể cung cấp cơ sở cho những cai thiện về lâm sinh Tre có 2 loại thân rễ chính là thuộc loại theo cụm hoặc mọc đơn Thân rễ là cấu trúc tự nhiên bền vững và được sử dụng để phân loại Tre Tre nhiệt đới hầu hết thuộc hệ thống cụm và tre

ôn đới thường mọc đơn Dựa vào các tiêu chí này tác giả phân rừng Tre ở Yunnan Trung Quốc thành 3 dạng, Rừng Tre ôn đới, Rừng Tre á nhiệt đới và

nhiệt đới [32]

1.2.2 Ở Việt Nam

Tre ở Việt Nam đã đựơc sử dụng rộng rãi từ lâu đời trong xây dựng, đặc biệt là xây dựng nhà ở các vùng nông thôn Tre dùng trong xây dựng từ việc sử dụng làm cọc móng, giàn dáo, các kết cấu cần chịu lực đến sàn, trần, mái nhà, vách ngăn, khung nhà, ước tính số lượng tre được sử dụng trong xây dựng chiếm tới 50% sản lượng khai thác hàng năm Trong giao thông tre được sử dụng làm thuyền, phao và cầu; trong khai thác mỏ tre được sử dụng để chèn hầm lò Trong nông nghiệp tre được sử dụng làm nông cụ Ngoài ra, rất nhiều đồ dùng thông thường trong mỗi gia đình người Việt Nam như giường, chiếu, bàn, ghế, mành,

thúng, mủng, rổ, rá, đến đũa ăn, tăm xỉa răng đều làm bằng tre Sản xuất hàng thủ công mỹ nghệ, nhạc cụ từ tre ngày càng nhiều và đã trở thành nhu cầu lớn ở trong nước và quốc tế Lượng tre dùng vào những việc này tuy không thống kê được cụ thể nhưng ước tính cũng chiếm khoảng 25-30% sản lượng khai thác hàng năm Trong công nghiệp tre làm nguyên liệu và được sử dụng dưới dạng thanh, dăm hoặc sợi, bột Ván ép làm từ tấm cót đan, dăm hoặc thanh tre được nhúng tẩm keo rồi dán ép với áp suất và nhiệt độ cần thiết để ván có kết cấu bền vững, đủ đáp ứng yêu cầu sử dụng như làm trần nhà, vách ngăn, sàn nhà, ốp tường, mái che

Việt Nam đứng thứ 4 thế giới về diện tích tre, với 194 loài thuộc 26 chi, trong đó

có 80 loài đã tạm thời được định danh, còn lại là các loài chưa có tên hoặc có các loài/phân loài mới Dự đoán, nếu được thống kê đầy đủ số loài tre của Việt Nam

có thể lên 200- 250 loài Năm 2001 theo công bố của Chương trình Tổng kiểm

kê rừng toàn quốc, Việt Nam có 789.221ha rừng tre thuần loại, 702.871ha rừng hỗn giao tre nứa tự nhiên, cộng với trên 70.000 ha rừng tre trồng và hàng trăm triệu cây tre trồng phân tán Tre đựơc sử dụng rộng rãi trong xây dựng, đặc biệt

là ở các vùng nông thôn; từ việc sử dụng làm cọc móng, giàn dáo, các kết cấu cần chịu lực đến sàn, trần, mái nhà, vách ngăn, khung nhà để xuất khẩu, ước tính

số lượng Tre được sử dụng trong xây dựng chiếm tới 50% sản lượng khai thác hàng năm Vì vậy trong chương trình trồng mới 5 triệu ha rừng, nhóm Tre có vị trí được quan tâm Kết quả hội thảo "Xác định loài cây trồng rừng và chọn loài

ưu tiên" tại các vùng lâm nghiệp cũng đã chọn "Tre" là loài cây trồng ở tất cả các vùng (Nguyễn Tử Ưởng, 1995)[?]

Quá trình khảo sát đã phát hiện ra một số chi được coi là mới đối với nước ta là

chi Giang (Maclurochloa) với 17 loài, chi Tre quả thịt (Melocalamus) với 10 loài, chi Tre Bidoup (Kinabaluchloa) có 1 loài Một số loài mới được phát hiện

là Tre lông Bidoup (Kinabaluchloa) có đặc điểm ngoại hình giống loài cùng chi

ở Malaixia (Wong, 1995); trúc dây Bidoup (Ampelocalamus) có ngoại hình giống như trúc dây Ba Bể; nhiều loài nứa (Schizostachyum), le (Gigantochloa)

và lồ ô (Bambusa) Một số chi có nhiều loài là chi Tre (Bambusa) có 55 loài, chi Luồng (Dendrocalamus) có 21 loài, chi Le (Gigantochloa) có 16 loài, chi Nứa (Schizostachyum) có 14 loài và chi Vầu đắng (Indosasa) có 11 loài

Qua một số năm điều tra khảo sát (2003-2006), Trần Văn Tiến và Nguyễn Hoàng

Nghĩa (2007) đã xác định được phân tông tre (Bambussinae) ở Việt Nam hiện nay có 8 chi: chi Tre (Bambusa), chi Le Bắc Bộ (Bonia), chi Luồng (Dendrocalamus), chi Le (Gigantochloa), chi Tre lông (Kinabaluchloa), chi Giang (Maclurochloa), chi Tre quả thịt (Melocalamus), chi Tầm vông (Thyrsostachys) mà các chi này có các loài mới hoặc mới ghi nhận ở Việt Nam

Dựa trên một số đặc điểm hình thái hoa của 37 loài thuộc 5 chi cũng như các cơ quan dinh dưỡng nhằm giới thiệu một số đặc điểm dễ nhận biết và xây dựng

khoá phân loại các chi thuộc phân tông tre (Bambusinae) ở Việt Nam

Nhu cầu về tre ở nước ta ngày càng tăng, trong khi đó diện tích tre nứa tự nhiên đang suy giảm nhanh chóng, do vậy trong Chương trình trồng mới 5 triệu ha rừng tre nứa cũng được chọn để trồng rừng để tạo vùng nguyên liệu cho chế biến phục vụ nội tiêu và xuất khẩu Đỗ Văn Bản (2006) đã giới thiệu một số loài

Tre thông dụng cho trồng rừng như Dendrocalamus aff giganteurs Munro, Dendrocalamus aff latifflorus Munro, Dendrocalamus aff pachuystachys Hsueh

et D.Z.Li, Dendrocalamus aff pachuystachys Hsueh et D.Z.Li, Dendrocalamus longivaginus sp.nov., Bambusa sinospinosa McClure, Dendrocalamus minor (McClure), Phyllostachys hetercycla (Carr.) Mitford, Bambusa bicorniculata sp nov., Dendrocalamus barbatus Hsuch et D Z Li, Dendrocalamus yunnanicus

Hsuch et D Z Li,…

Bảng 1.2 Biến động của rừng tre về diện tích và trữ lượng theo thời gian

Diện tích (ha)

Trữ lượng (triệu cây)

Rừng hỗn giao Gỗ -Tre

Rừng thuần loại tre

1983 395.700 1.050.000 4.084,7 46.300 97,1

1990 498.600 1.048.600 6.022,3 43.700 47,1

1999 626.331 789.221 8.304,693 73.516 96,074

(Nguồn Báo cáo kiểm kê rừng năm 1983, 1990, 1999)

Theo công bố của Chương trình Tổng kiểm kê rừng toàn quốc năm 2011, Việt Nam có 789.221 ha rừng tre thuần loại, 702.871 ha rừng hỗn giao tre nứa tự nhiên, cộng với trên 70.000 ha rừng tre trồng và hàng trăm triệu cây tre trồng

phân tán

Trong thực tế, nhiều rừng gỗ sau khai thác đã bị tre xâm lấn trở thành rừng gỗ tre, nhiều diện tích rừng gỗ tre trước đây do tiếp tục chặt cây gỗ nên còn lại thuần loại tre và nhiều diện tích rừng tre bị khai thác tuỳ tiện trở nên nghèo kiệt thậm chí chỉ còn lại đất trống Vì vậy, các loại rừng tre trong các lần kiểm kê không những thay đổi về số lượng (diện tích, trữ lượng), chất lượng (sản lượng, phẩm chất cây) mà còn chuyển đổi về không gian

Trong những năm gần đây việc trồng tre để kinh doanh đã đựơc đẩy mạnh hơn nhất là thành phần kinh tế hộ gia đình Trong tổng số 73.516 ha rừng tre trồng thì rừng sản xuất là 60.482ha chiếm 82%, có 69.278 ha rừng cấp tuổi hai chiếm 94% và diện tích do gia đình và tập thể quản lý là 62.905 ha chiếm 85,6 %

Trong kế hoạch 5 năm (1991 đến 1995), đề tài cấp nhà nước mang mã số

KN03-12 do PGS.TS Nguyễn Đình Hưng làm chủ nhiệm có đề mục "Tài nguyên tre và song mây", do hạn chế về kinh phí nên chỉ tiến hành điều tra trên một số điểm ở một số tỉnh trọng điểm tập trung nhiều tre như Phú Thọ, Tuyên Quang, Hà Giang, Bắc Thái, Thanh Hoá, Đồng Nai, Sông Bé và đã thu thập được 130 bộ tiêu bản thực vật tre (mỗi bộ tiêu bản loài gồm tiêu bản lá, mo, đoạn thân không cành, đoạn thân có cành, hoa quả (nếu có) và ghi chép số liệu chiều cao cả cây, chiều cao không cành, đường kính tán lá, chiều dài lóng, bề dầy thân, trọng lượng thân tươi…của cây cỡ trung bình) và một số ảnh minh hoạ Những tiêu bản tre được bảo quản tại phòng tiêu bản thực vật Viện khoa học lâm nghiệp Việt Nam, đã sơ bộ giám định và xếp vào 13 chi cho 121 bộ tiêu bản, 9 bộ tiêu bản còn lại chưa được xếp chi Sơ bộ giám định tên khoa học đến loài được 37 loài (62 bộ tiêu bản) còn lại 68 bộ tiêu bản chưa được giám định tên khoa học Tồn tại của đề mục này là hiện trường điều tra còn hẹp ở một số tỉnh thuộc vùng Trung Tâm Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ và Đông Nam Bộ Khó khăn lớn nhất khi nghiên cứu Tre là việc giám định tên khoa học vì trong nước chưa có chuyên gia

đi sâu về phân loại tre, nên còn nhiều mẫu vật chưa được giám định đến tên loài

và cũng chưa được kiểm tra lại Đây cũng chính là tồn tại của đề mục này

Từ 2001 đến năm 2003 phòng nghiên cứu tài nguyên thực vật rừng thuộc Viện khoa học Lâm nghiệp Việt Nam đã tiến hành điều tra các loài Tre ở hầu hết các tỉnh trong cả nước, thu được 223 mẫu vật các loài tre (các mẫu vật này đang được lưu giữ tại Viện khoa học lâm nghiệp Việt Nam), giám định tên khoa học được 22 chi 122 loài Trong những loài đã thu thập được cũng có khoảng 10 loài trong số" 19 loài tre ưu tiên cao để Quốc tế có hành động" và có khoảng 6 loài trong" 18 loài tre khác được Quốc tế ghi nhận là quan trọng"

Trong 2 năm 2004 – 2005, PGS.TS Nguyễn Hoàng Nghĩa cùng hai chuyên gia phân loại tre Trung Quốc là GS Li Dezhu, Phó Viện trưởng Viện thực vật học

Côn Minh, Vân Nam (chuyên gia chi Dendrocalamus) và GS Xia Nianhe (chuyên gia chi Bambusa) tiếp tục cộng tác nghiên cứu với các nhà nghiên cứu

tre trúc ở nước ta tiếp tục nghiên cứu định danh các loài tre nứa hiện có của Việt Nam ban đầu đã đưa ra danh sách gồm 194 loài của 26 chi tre trúc Việt Nam Phần lớn trong số đó là chưa có tên Một số chi có nhiều loài là chi Tre gai

(Bambusa) có 55 loài thì có tới 31 loài chưa có tên, chi Luồng (Dendrocalamus)

có 21 loài với 5 loài chưa định tên, chi Le (Gigantochloa) có 16 loài với 14 loài chưa có tên, chi Vầu đắng (Indosasa) có 11 loài với 8 loài chưa có tên và chi Nứa (Schizostachyum) có 14 loài thì có tới 11 loài chưa có tên

Bên cạnh đó, các nhà khoa học Việt Nam đã tìm ra được nhiều chi, loài mới Năm 2005, Nguyễn Hoàng Nghĩa và cộng sự đã công bố 7 loài nứa mới thuộc

chi Nứa (Schizostachyum) như: Khốp Cà Ná (Cà Ná, Ninh Thuận), Nứa Núi

Dinh (Bà Rịa - Vũng Tàu), Nứa đèo Lò Xo (Đắc Glei, Kon Tum), Nứa lá to Saloong (Ngọc Hồi, Kon Tum), Nứa không tai Côn Sơn (Chí Linh, Hải Dương), Nứa có tai Côn Sơn (Chí Linh, Hải Dương), Nứa Bảo Lộc (Bảo Lộc, Lâm Đồng) Các tác giả đã mô tả chi tiết về đặc điểm hình thái, sinh thái của từng loài

cụ thể Đồng thời nhóm nghiên cứu phát hiện ra 6 loài tre quả thịt dựa trên cơ sở cấu tạo hình thái và giải phẫu hoa quả, sáu loài tre quả thịt đã được mô tả và định danh để tạo nên một chi tre mới cho Việt Nam, đó là chi Tre quả thịt

(Melocalamus) Các loài đã được nhận biết là Dẹ Yên Bái (Melocalamus yenbaiensis ), Tre quả thịt Cúc Phương (M cucphuongensis), Tre quả thịt Kon

Hà Nừng (M kbangensis), Tre quả thịt Lộc Bắc (M.blaoensis), Tre quả thịt Pà

Cò (M pacoensis) và Tre quả thịt Trường Sơn (M.truongsonensis)

Cũng trong đợt khảo sát này, Nguyễn Hoàng Nghĩa và nhóm nghiên cứu đã phát

hiện thêm một loài nứa mới cho Việt Nam có tên là Nứa Sapa (Schizostachyum chinenseRendle) được tìm thấy trong rừng lá rộng thường xanh của Vườn Quốc gia Hoàng Liên (tỉnh Lào Cai), tác giả đã mô tả về đặc điểm hình thái, sinh học của loài

Từ những phân tích trên có thể thấy rằng tre nứa ở Việt Nam còn chưa được nghiên cứu đây đủ ngay đằng sau các con số Chắc chắn rằng sẽ còn có nhiều loài tiếp tục được định tên, nhiều loài được phát hiện đóng góp thêm vào sự phong phú về tre nứa sẵn có của Việt Nam Chúng ta có quyền hy vọng rằng, một hoặc nhiều loài trong số đó sẽ là những loài mới được bổ sung cho khoa học Việt Nam và thế giới

Các nghiên cứu về kỹ thuật lâm sinh tương đối phong phú Các nghiên cứu tập trung các vấn đề nhân giống, khảo nghiệm, kỹ thuật gây trồng, kỹ thuật chăm sóc

và khai thác các loại riêng biệt Tuy nhiên, các nghiên cứu chỉ chú trọng vào một

số loài có giá trị kinh tế cao và trồng tập trung (ví dụ luồng, tre điền trúc ), trong khi còn rất nhiều loài rất có tiềm năng phân bố trong rừng hỗn giao tre nứa khắp Việt Nam vẫn chưa được nghiên cứu vì các mục tiêu khai thác sử dụng, cũng như đa dạng sinh học và bảo tồn

Chương 2 MỤC TIÊU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 Mục tiêu nghiên cứu

2.2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

2.2.1 Đối tượng nghiên cứu

Rừng Tre, hỗn giao tre gỗ tự nhiên tại Thái Nguyên

2.2.2 Phạm vi nghiên cứu

Theo vào báo cáo tổng kết hàng năm (từ năm 2005 đến năm 2010) của Chi cục Kiểm Lâm tỉnh Thái Nguyên về việc cấp giấy phép khai thác tre nứa và lâm sản ngoài gỗ thuộc rừng trồng, rừng tre, rừng hỗn giao tre gỗ tự nhiên tập trung chủ yếu ở khu vực phía bắc tỉnh Thái Nguyên là huyện Định Hóa, huyện Phú Lương Dựa vào bản đồ quy hoạch 3 loại rừng, bản đồ thiết kế trồng rừng chúng tôi giới hạn phạm vi nghiên cứu tại 3 khu vực còn có rừng tre, hỗn giao tre gỗ tự nhiên gồm xã Tân Dương huyện Định Hóa, xã Yên Trạch huyện Phú Lương tỉnh Thái Nguyên

2.3 Nội dung nghiên cứu

Để đạt được các mục tiêu trên, đề tài đã thực hiện các nội dung nghiên cứu sau:

- Nghiên cứu đặc điểm phân bố tre ở Thái Nguyên

- Nghiên cứu hiện trạng sử dụng các loài Tre tại khu vực Thái Nguyên

- Nghiên cứu đặc điểm sinh trưởng và phát triển của một số loài Tre trên một

số điều kiện lập địa khác nhau ở tỉnh Thái Nguyên

- Đề xuất lựa chọn một số loài tre phù hợp cho mục đích trồng rừng nguyên liệu

2.4 Phương pháp nghiên cứu

* Thu thập thông tin thứ cấp

Thu thập thông tin như: Các kết quả nghiên cứu, các vấn đề lý thuyết liên quan vấn đề nghiên cứu cũng như các tài liệu về tài nguyên tre tại Thái Nguyên Các công trình đã công bố, tạp chí, các trang web điện tử, báo cáo khoa học và tài liệu về khu vực nghiên cứu làm cơ sở xác định địa điểm và phương pháp nghiên cứu cụ thể

Thu thập các thông tin cơ bản như: Điều kiện kinh tế, xã hội và điều kiện tự nhiên khu vực, các nghiên cứu đã thực hiện Đặc biệt là các thông tin về điều kiện lập địa, khí hậu đất đai

*Phỏng vấn bán cấu trúc

Để nghiên cứu đặc điểm phân bố và hiện trạng sử dụng các loài Tre tại khu vực nghiên cứu, tác giả sử dụng phương pháp phỏng vấn bán cấu trúc kết hợp với điều tra thực địa Một danh mục các vấn đề cần hỏi được phát triển để phục vụ cho phỏng vấn thay cho một bảng hỏi cố định (xem phụ lục 01) trong quá trình phỏng vấn người phỏng vấn đặt ra những câu hỏi để thu thập các thông tin mở rộng về sử dụng và các thông tin hữu ích liên quan đến đề tài Việc tổ chức phỏng vấn được tiến hành vào những thời điểm người dân nghỉ ngơi, tạo ra sự thân thiện với người dân nhằm thu thập được lượng thông tin là nhiều nhất, hữu ích nhất Đối tượng phỏng vấn là người dân địa phương có nhận quản lý rừng thứ sinh hỗn giao tre nứa, cán bộ nông lâm xã và kiểm lâm

*Điều tra đánh giá sinh trưởng và tiềm năng phát triển của Tre

Sau khi nghiên cứu tài liệu hiện có của tỉnh Thái Nguyên về diễn biến tài nguyên rừng, lựa chọn các điểm nghiên cứu cụ thể Tại các khu vực nghiên cứu được lựa chọn, tiến hành sơ thám hiện trường sử dụng bản đồ khu vực 1:10000 để xác định các tuyến điều tra song song với đường đồng mức với cự ly giữa các tuyến

là 50 -150 m tùy thuộc vào đặc điểm địa hình khu vực nghiên cứu

Trên các tuyến điều tra lập các ô tiêu chuẩn diện tích 400 m2 (ô tiêu chuẩn cấp I) (20 m x 20 m) theo hệ thống với tổng số ô được tính theo phương pháp điều tra lâm phần Mỗi ô 400 m2 chia làm 4 ô diện dích 100 m2(ô cấp II)(10m x 10m) (xem hình 1)

20 m

20m Hình 2.1: Sơ đồ bố trí ô tiêu chuẩn

a) Trong ô 400 m2, ghi chép các thông tin cơ bản: Hướng phơi, độ dốc, địa hình, hiện trạng và điều tra tất cả các cây (D1,3 >=5 cm),

Xác định về các chỉ tiêu:

- Tên cây, nếu chưa xác định được thì lấy mẫu để đem đi giám định

- Đường kính ngang ngực bằng thước dây

- Chiều cao cây sử dụng thước sào

- Đường kính tán hoặc độ che phủ

Kết quả thu được ghi vào biểu 02 (xem phụ lục 2)

b) Trong ô 100 m2 tiến hành đo đếm tre Đối với những cụm tre chỉ chọn 1 cây sinh trưởng bình thường để đo chiều cao để xác định chiều cao trung bình của cụm

Trường hợp tre nứa mọc phân tán: Xác định tên loài tre nứa và đếm số cây trong

ô theo 3 tổ tuổi (non, vừa và già)

Trường hợp mọc thành cụm bụi: Xác định tên loài và số bụi và đếm số cây theo

3 tổ tuổi (non, vừa và già)

Kết quả thu được ghi vào biểu 03 (xem phụ lục 3)

* Điều tra đánh giá đất

Trong mỗi ô tiêu chuẩn cấp I đào một phẫu diện, trong đó mô tả các đặc điểm lý tính của đất Lấy đất ở độ sâu 10 cm và 50 cm để phân tích các thành phần hóa tính đất như: Mùn, NPK, PH tại phòng thí nghiệm trung tâm của ĐHNL Thái Nguyên

* Phân tích và xử lý số liệu

Đối với các thông tin thu thập được sau khi điều tra cần được xử lý, phân tích để

có được kết quả theo yêu cầu nghiên cứu đặt ra

Tất cả số liệu thu thập được sau điều tra được phân tích và xử lý theo phương pháp thống kê toán học trong lâm nghiệp

Chương 3 TỔNG QUAN KHU VỰC NGHIÊN CỨU 3.1 Điều kiện tự nhiên

3.1.1 Vị trí địa lý

Hình 3.1 Bản đồ hiện trạng rừng tỉnh Thái Nguyên năm 2005

Thái Nguyên là tỉnh miền núi, trung du, nằm ở giới hạn từ 20º20' đến 22º03' vĩ tuyến Bắc và từ 105º28' đến 106º14' kinh tuyến Ðông, cách thủ đô Hà Nội 80,4

km về phía Bắc

- Phía Bắc giáp tỉnh Bắc Kạn,

- Phía Tây giáp tỉnh Tuyên Quang,

- Phía Nam giáp thành phố Hà Nội,

- Phía Ðông giáp tỉnh Lạng Sơn

Tỉnh Thái Nguyên có tổng diện tích đất tự nhiên là 3.541,10 km2, chiếm 1,08 % tổng diện tích tự nhiên cả nước Các đường giao thông quan trọng như đường quốc lộ 3 nối Hà Nội - Thái Nguyên - Bắc Kạn - Cao Bằng tới biên giới Việt - Trung; quốc lộ 1b nối Thái Nguyên - Lạng Sơn; quốc lộ 37 nối Tuyên Quang - Thái Nguyên - Bắc Giang Tuyến đường sắt Hà Nội-Thái Nguyên dài 32 km trên đất Thái Nguyên; đường sắt Quán Triều - Núi Hồng dài 33,5 Km; đường sắt Lưu

Xá - Kép dài 10 Km trên đất Thái Nguyên Các đường sông chính là sông Công

và sông Cầu Sông Công có cảng Ða Phúc, đây là tuyến vận tải đường sông nối Thái Nguyên với thành phố Hải Phòng và tỉnh Quảng Ninh, sông Cầu là trục

sông chính chảy từ Bắc đến Nam của tỉnh

Với vị trí địa lý là một trong những trung tâm chính trị, kinh tế của khu Việt Bắc nói riêng, của vùng trung du miền núi đông bắc nói chung, Thái Nguyên là cửa ngõ giao lưu kinh tế xã hội giữa vùng trung du miền núi với vùng đồng bằng Bắc

Bộ

3.1.2 Địa hình

Là tỉnh miền núi và trung du có diện tích vùng núi là 315.949,72 ha, chiếm 90,73%; diện tích vùng trung du là 38.160,28 ha, chiếm 9,27% Thái Nguyên có

nhiều dãy núi cao chạy theo hướng Bắc Nam và thấp dần xuống phía nam Cấu trúc vùng núi phía Bắc chủ yếu là đá phong hóa mạnh, tạo thành nhiều hang

động và thung lũng nhỏ

Phía tây nam có dãy núi Tam Đảo với đỉnh cao nhất 1.590 m, các vách núi dựng đứng và kéo dài theo hướng tây bắc-đông nam Ngoài dãy núi trên còn có dãy núi Ngân Sơn bắt đầu từ Bắc Kạn chạy theo hướng Đông Bắc Tây Nam đến Võ Nhai và dãy núi Bắc Sơn cũng chạy theo hướng Tây Bắc Đông Nam

Cả ba dãy núi Tam Đảo, Ngân Sơn, Bắc Sơn đều là những dãy núi cao che chắn gió mùa Đông Bắc Thái Nguyên là một tỉnh trung du miền núi nhưng địa hình lại không phức tạp lắm so với các tỉnh trung du, miền núi khác, đây là một thuận lợi của Thái Nguyên cho canh tác nông lâm nghiệp và phát triển kinh tế

xã hội

3.1.3 Địa chất thổ nhưỡng

Bảng 3.1 Cơ cấu sử dụng đất của Thái Nguyên

Tỉnh Thái Nguyên có tổng diện tích là 354.655 ha Đất núi chiếm 48,4% diện tích tự nhiên, có độ cao trên 200 m, hình thành do sự phong hóa trên các đá Macma, đá biến chất và trầm tích Đất núi thích hợp cho việc phát triển lâm nghiệp, trồng rừng đầu nguồn, rừng phòng hộ, rừng kinh doanh nhưng cũng thích hợp để trồng cây ăn quả, một phần cây lương thực cho nhân dân vùng cao Đất đồi chiếm 31,4% diện tích tự nhiên chủ yếu hình thành trên đá sa thạch, phiến thạch và một phần phù sa cổ kiến tạo Đây là vùng đất xen giữa nông và lâm nghiệp Đất đồi tại một số vùng như Đại Từ, Phú Lương ở từ độ cao 150 m đến 200 m có độ dốc từ 50 đến 200 phù hợp đối với cây công nghiệp và cây ăn quả lâu năm, đặc biệt là cây chè

Đất ruộng chiếm 12,4% diện tích đất tự nhiên, trong đó một phần phân bố dọc theo các con suối, rải rác, không tập trung, chịu sự tác động lớn của chế độ thủy văn khắc nghiệt lũ quét và hạn hán xảy ta thường xuyên gây khó khăn cho việc canh tác

3.1.4 Khí hậu thuỷ văn

* Khí hậu

Khí hậu Thái Nguyên vào mùa đông được chia thành 3 vùng rõ rệt:

• Vùng lạnh nhiều nằm ở phía bắc huyện Võ Nhai

• Vùng lạnh vừa gồm các huyện Định Hóa, Phú Lương và phía nam huyện

Võ Nhai

• Vùng ấm gồm các huyện: Đại Từ, Đồng Hỷ, Phú Bình, Phổ Yên, thành phố Thái Nguyên và Thị xã Sông Công

Khí hậu Thái Nguyên chia làm 2 mùa rõ rệt, mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 10

và mùa khô từ tháng 10 đến tháng 5 Nhìn chung khí hậu tỉnh Thái Nguyên thuận lợi cho phát triển ngành nông, lâm nghiệp

Nhiệt độ chênh lệch giữa tháng nóng nhất (tháng 8: 29,4°C) với tháng lạnh nhất (tháng 1: 15,1°C) là 14,3°C Tổng số giờ nắng trung bình hàng năm 1458 giờ và phân phối tương đối đều cho các tháng trong năm

* Thuỷ văn

Thái Nguyên có 2 sông chính là:

- Sông Công: có lưu vực 951 km2 bắt nguồn từ vùng núi Ba Lá huyện Định Hóa chạy dọc theo chân núi Tam Đảo, nằm trong vùng mưa lớn nhất của tỉnh Thái Nguyên Dòng sông đã được ngăn lại ở Đại Từ tạo thành Hồ Núi Cốc có mặt nước rộng khoảng 25km2, chứa được 175 triệu m3 nước

- Sông Cầu: Lưu vực sông Cầu có dòng chính là sông Cầu với chiều dài 290

km bắt nguồn từ núi Văn Ôn ở độ cao 1.170 m và đổ vào sông Thái Bình ở Phả Lại Trong lưu vực sông Cầu có tới 26 phụ lưu cấp một với tổng chiều dài 670

km và 41 phụ lưu cấp hai với tổng chiều dài 645 km và hàng trăm km sông cấp

ba, bốn và các sông suối ngắn dưới 10 km Lưu vực sông Cầu nằm trong vùng mưa lớn (1.500 - 2.700 mm/năm) của các tỉnh Bắc Kạn và Thái Nguyên Tổng lưu lượng nước hàng năm đạt đến 4,5 tỷ m3

Chế độ thuỷ văn của các sông trong lưu vực sông Cầu được chia thành 2 mùa: Mùa mưa bắt đầu từ tháng 6 đến tháng 9 và chiếm 70-80% tổng lưu lượng dòng chảy trong năm Mùa khô từ tháng 10 đến tháng 5 năm sau, chỉ chiếm 20-30% tổng lưu lượng dòng chảy của năm

3.2 Kinh tế xã hội

3.2.1 Đặc điểm dân cư, dân tộc

Trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên có 8 dân tộc sinh sống, trong đó đông nhất là dân tộc Kinh chiếm 75,5%; dân tộc Tày chiếm 10,7%; dân tộc Nùng chiếm 5,1%; dân tộc Sán Dìu chiếm 2,4%, dân tộc Mông chiếm 2,79%, dân tộc Dao chiếm 2,1%; dân tộc thiểu số khác chiếm khoảng 1,8%

Dân cư phân bố không đều, vùng cao và vùng núi dân cư rất thưa thớt, trong khi đó ở thành thị và đồng bằng dân cư lại dày đặc Mật độ dân số thấp nhất là huyện Võ Nhai 76 người/km ², cao nhất là thành phố Thái Nguyên với mật độ 1.378 người/km ² Tại hai huyện nghiên cứu là Định Hóa và Phú Lương mật độ dân cư ở mức trung bình là 170 ngườikm2 ở Định hóa và 290 người/ km2 ở Phú Lương

Tính đến hết năm 2002, tỉnh Thái Nguyên đã phổ cập giáo dục tiểu học cho 9 huyện, thị xã, thành phố với 180 xã, phường, thị trấn trên địa bàn Tỷ lệ người biết chữ chiếm 94,1% Số học sinh phổ thông trên địa bàn năm học 2001- 2002

là 243.647 người Số giáo viên trực tiếp giảng dạy ở các trường phổ thông là 11.192 người Số thầy thuốc làm việc trong các cơ sở y tế nhà nước đến 2002 là 2.843 người Bình quân y, bác sỹ trên 1 vạn dân là: 26 người

3.2.2 Tình hình sản xuất nông lâm nghiệp

Bảng 3.2 Tình hình sản xuất nông lâm nghiệp của tỉnh Thái Nguyên

Năm Trồng trọt (%) Chăn nuôi (%) Dịch vụ (%)

(Nguồn: Niêm giám thống kê tỉnh Thái Nguyên năm 2009)

Bảng 3.2 cho thấy kinh tế địa phương phụ thuộc chính vào trồng trọt với đặc sản cây chè Mặc dù diện tích đất rừng lớn nhưng sản xuất lâm nghiệp chưa đóng ghóp nhiều cho cơ cấu kinh tế địa phương

3.3 Đặc điểm khu vực nghiên cứu

3.3.1 Xã Linh Thông huyện Định Hóa

Vị trí địa lý và địa hình

- Xã Linh Thông nằm ở phía bắc huyện Định Hóa

- Phía Bắc giáp huyện Bạch Thông tỉnh Bắc Kạn

- Phía Tây giáp huyện Chợ Đồn tỉnh Bắc Kạn

- Phía Đông giáp xã Lam Vĩ

- Phía Nam giáp xã Quy Kỳ

Hình 3.2 Bản đồ quy hoạch 3 loại rừng xã Linh Thông huyện Định Hóa tỉnh Thái Nguyên

Địa hình xã Linh Thông gồm đất đồi núi chiếm 70% diện tích tự nhiên, có độ cao trên 300 m, hình thành do sự phong hóa trên các đá Macma, đá biến chất và trầm tích Đất núi thích hợp cho việc phát triển lâm nghiệp, trồng rừng đầu nguồn, rừng phòng hộ, rừng kinh doanh

Đặc điểm thời tiết – Khí hậu thuỷ văn

Xã Linh Thông nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa, có hai mùa rõ rệt

Nhiệt độ trung bình năm: 23,2oC Nhiệt độ tối cao là: 33,0oC Nhiệt độ tối thấp là: 9,0oC Lượng mưa trung bình năm: 1.550 mm Trung bình tháng cao nhất: 319,4 mm Trung bình tháng thấp nhất: 4,5 mm Độ ẩm bình quân năm là 82%

Độ ẩm cao nhất: 89% Độ ẩm thấp nhất: 77%

Trên địa bàn xã có nhiều con suối nhỏ bắt nguồn từ các khe núi cao, là thượng nguồn của sông Cầu

Đặc điểm đất đai và thổ nhưỡng

Đất đai xã Linh Thông chủ yếu là đất Feralit đỏ vàng phát triển trên đá mẹ biến chất và đất Feralit vàng phát triển trên đá mác ma axit Độ sâu tầng đất trên

40 cm, đất có thành phần cơ giới thị trung bình

Tình hình sử dụng đất

Tổng diện tích đất tự nhiên của xã Linh Thông là 2.900 ha Trong đó,

diện tích các loại đất như sau:

Điều kiện kinh tế xã hội

Linh Thông là một xã nghèo của huyện Định Hóa gồm 13 thôn, trong đó số hộ nghèo là 240 hộ/ tổng số hộ là 678 hộ Mức độ đói nghèo xã còn nhiều khó khăn, thời gian gần đây xã đã giảm được tỷ lệ đói nghèo nhưng vẫn ở mức cao, tỷ lệ hộ nghèo chiếm tới 35% Nguồn thu nhập chính chủ yếu là nông, lâm nghiệp, chăn nuôi kinh tế hộ gia đình, dịch vụ vừa và nhỏ, mức thu nhập

còn thấp so với mặt bằng chung của cả nước Cuộc sống của nhân dân chủ yếu mang tính tự cung, tự cấp, sản phẩm chưa được đa dạng phong phú và có giá trị kinh tế chưa cao Thu nhập từ nông nghiệp chiếm 70% Chủ yếu là sản xuất cây lương thực Còn lại là các ngành nghề khác như dịch vụ, tiểu thương, khai khoáng

Xã có tổng số 678 hộ với 2.990 nhân khẩu Thành phần dân tộc gồm có 8 dân tộc anh em chung sống đó là: Kinh, Tày, Nùng, Sán dìu, H’mông, Sán chay, Hoa và Dao

Cơ sở hạ tầng

Hệ thống giao thông gồm các tuyến đường liên xóm và đường nội thị đã rải nhựa tương đương đường cấp VI miền núi đi lại thuận lợi Còn các đường liên thôn chủ yếu là đường đất và đường cấp phối nhỏ Xã đã có trường học, trạm, trạm y tế Tới nay đã có 95% số hộ có điện và 50% số hộ được sử dụng nước sạch

3.3.2 Xã Tân Dương huyện Định Hóa

Vị trí địa lý và địa hình

Xã Tân Dương nằm ở phía Đông Nam huyện Định Hóa

- Phía Bắc, phía Đông giáp xã Tân Thịnh huyện Định Hóa

- Phía Tây giáp xã Phượng Tiến huyện Đính Hóa

- Phía Nam giáp huyện Phú Lương

Hình 3.3 Bản đồ quy hoạch 3 loại rừng xã Tân Dương huyện Định Hóa tỉnh Thái Nguyên

Địa hình xã Tân Dương chủ yếu là núi đất Độ cao tuyệt đối trung bình từ 300

-350 m so với mực nước biển

Đặc điểm thời tiết - Khí hậu thuỷ văn

Nhiệt độ trung bình năm là 23,4oC Nhiệt độ tối cao là 32,5oC Nhiệt độ tối thấp

là 9,00C Lượng mưa trung bình năm là 1.560 mm Trung bình tháng cao nhất là 319,4 mm Trung bình tháng thấp nhất là 3,5 mm Độ ẩm bình quân năm là 83%

Độ ẩm cao nhất là 90% Độ ẩm thấp nhất là 77% Tân Dương có nhiều con suối nhỏ bắt nguồn từ các khe núi:

Đặc điểm đất đai và thổ nhưỡng

Tổng diện tích đất tự nhiên của xã Tân Dương là 2.156 ha Trong đó:

* Đất nông nghiệp: 330,45 ha

* Đất lâm nghiệp: 1.296,14 ha

* Đất thổ cư và đất khác: 529,41 ha

Điều kiện kinh tế xã hội

Xã Tân Dương có tổng số 841 hộ với 18 thôn bản Là xã nằm trong vùng khó khăn Nguồn thu nhập chính chủ yếu là nông, lâm nghiệp, chăn nuôi kinh tế hộ gia đình, dịch vụ, mức thu nhập còn thấp

Tân Dương có tổng số 3.253 nhân khẩu/841 hộ Trong đó trong độ tuổi lao động 2.169 người Tỷ lệ hộ nghèo nhưng vẫn ở mức cao 28% Cuộc sống của nhân dân chủ yếu mang tính tự cung, tự cấp

Thành phần dân tộc chủ yếu là Kinh, Tày, Nùng, Sán dìu, H’mông, Sán chay, Hoa và Dao, trong đó dân tộc Tày chiếm 60%

Cơ sở hạ tầng

Hệ thống giao thông gồm các tuyến đường liên xã và đường liên huyện đã rải nhựa tương đương đường cấp VI miền núi đi lại thuận lợi Còn các đường liên thôn chủ yếu là đường đất và đường cấp phối Xã đã có trường trung học cơ sở, trường tiểu học, trạm y tế 95% số hộ được sử dụng điện và 70% số hộ sử dụng nước sạch

3.3.3 Xã Yên Trạch huyện Phú Lương

Vị trí địa lý và địa hình

- Xã Yên Trạch là một xã nghèo nằm ở phía Bắc huyện Phú Lương

- Phía Bắc, phía Tây giáp huyện Định hóa Tỉnh Thái Nguyên

- Phía Đông giáp xã Yên Ninh huyện Phú Lương tỉnh Thái Nguyên

- Phía Nam giáp xã Yên Đổ huyện Phú Lương tỉnh Thái Nguyên

Hình 3.4 Bản đồ quy hoạch 3 loại rừng xã Yên Trạch huyện Phú Lương tỉnh Thái Nguyên

Địa hình xã Yên Trạch gồm nhiều dãy núi đất Độ cao tuyệt đối trung bình từ

100 đến 200 m so với mực nước biển

Đặc điểm thời tiết - Khí hậu thuỷ văn

Nhiệt độ trung bình năm: 23,6oC Nhiệt độ tối cao là: 33,5oC Nhiệt độ tối thấp là: 10,00C Lượng mưa trung bình năm: 1.580 mm Trung bình tháng cao nhất: 325,4 mm Trung bình tháng thấp nhất: 4,5 mm Độ ẩm bình quân năm: 82%

Độ ẩm cao nhất: 89% Độ ẩm thấp nhất: 77% Xã Yên Trạch có khí hậu nhiệt đới gió mùa, chịu ảnh hưởng mạnh của gió mùa đông bắc vào mùa đông và ảnh hưởng của bão vào mùa hạ

Lượng mưa bình quân năm 1.580 mm nhưng phân bố không đều Mùa khô từ tháng 11 đến 3 năm sau; Mùa mưa từ tháng 4 đến tháng 10 Lượng mưa tập trung vào tháng 7, 8, 9 từ 1.233 mm chiếm 85 đến 90% lượng mưa cả năm nên thường gây nên ngập úng ở các vùng thấp trũng

Vào mùa đông có thời tiết gió mùa đông bắc làm cho nhiệt độ xuống thấp100C

có nguy hại cho cây trồng, gia cầm, gia súc và sức khoẻ con người Thời tiết sương muối xuất hiện vào ban đêm và sương mù tháng12, tháng 01 hàng năm làm hạn chế sinh trưởng của cây trồng Sương muối, sương giá có thể làm chết hàng loạt cây trồng nông nghiệp, lâm nghiệp

Gió bão thường xẩy ra vào mùa hạ Xã Yên Trạch thường không có gói bão mạnh, nhưng bão thường gây mưa nhiều và dễ gây lũ lụt

Tình hình dân sinh kinh tế xã hội

Tổng diện tích đất tự nhiên của xã Yên Trạch là 2.942 ha Trong đó:

* Đất nông nghiệp: 555 ha

* Đất lâm nghiệp: 2.200 ha

* Đất thổ cư và đất khác: 187 ha

Yên Trạch là xã đặc biệt khó khăn gồm 14 thôn bản với 1.320 hộ Tỷ lệ hộ nghèo ở mức cao: 62,5% Nguồn thu nhập chính chủ yếu là nông, lâm nghiệp, chăn nuôi kinh tế hộ gia đình, dịch vụ Cuộc sống của nhân dân chủ yếu mang tính tự cung, tự cấp, sản phẩm chưa được đa dạng phong phú và chủ yếu là sản phẩm thô chưa qua chế biến Hệ thống nông nghiệp chính là cây trồng lương thực trong đó lúa là chủ yếu.Thu nhập từ nông nghiệp chiếm 92,3 % Còn lại

là các ngành nghề khác như dịch vụ, tiểu thương, khai khoáng

Dân số

Yên Trạch có tổng số 6.260 nhân khẩu/1.320 hộ Thành phần dân tộc: Kinh, Tày, Nùng, Sán dìu, H’mông, Sán chay, Hoa và Dao, trong đó dân tộc Tày chiếm phần đông 70%

Cơ sở hạ tầng

Hệ thống giao thông gồm các tuyến đường liên xã và đường nội thị thị trấn đã rải nhựa tương đương đường cấp VI miền núi đi lại thuận lợi Còn các đường liên thôn chủ yếu là đường đất và đường cấp phối nhỏ Xã có chợ phiên, trường trung học cơ sở, trường tiểu học, trạm y tế, 85% số hộ sử dụng điện và 50% số hộ sử dụng nước sạch

3 4 Đánh giá chung về điều kiện khu vực nghiên cứu

3.4.1 Thuận lợi

Thái Nguyên là tỉnh có điều kiện tự nhiên thuận lợi cho sản xuất lâm nghiệp, với địa hình mang tích chất trung du lên miền núi Khí hậu nhiệt đới gió mùa, điều

kiện nhiệt độ, ẩm độ thích hợp cho nhiều loại cây trồng lâm nghiệp như Keo, Bạch đàn Đây là một lợi thế để phát triển trồng rừng thành kinh tế mũi nhọn Diện tích đất lâm nghiệp chiếm 46,55% tổng diện tích đất tự nhiên toàn tỉnh, điều kiện giao thông thuận lợi cả về đường bộ và đường thủy nên có khả năng mở rộng diện tích vùng nguyên liệu cho ngành công nghiệp chế biến như giấy sợi, ván nhân tạo

3.4.2 Khó khăn

Mặc dù diện tích đất lâm nghiệp lớn nhưng một số diện tích đất nằm ở những địa hình phức tạp chia cắt tương đối mạnh Điều kiện thời tiết bất thường như lũ quét, sương muối gây ra những khó khăn đời sống cũng như các hoạt động sản xuất của người dân địa phương

Việc đổi mới phương thức sản xuất, kinh doanh từ nhỏ lẻ sang sản xuất tập trung,

đa dạng sản phẩm, chất lượng cao còn ít Bên cạnh đó, công nghệ chế biến của các cơ sở còn lạc hậu, gây lãng phí nguyên liệu và hiệu quả chưa cao Nhiều cơ

sở chế biến mang tính tự phát, chưa xây dựng được chiến lược sản xuất kinh doanh cụ thể; năng lực tài chính thấp… Hiện nay, các cơ sở chế biến sử dụng nguồn nguyên liệu chỉ đạt gần 20%, còn chủ yếu nguyên liệu được bán cho các địa phương khác Mặc dù diện tích đất lâm nghiệp chiếm tỷ trọng lớn trong khu vực, nhưng khả năng sử dụng trong phát triển kinh tế chưa được chú trọng tại đây

Trong thời gian tới Thái Nguyên cần rà soát, đánh giá các hoạt động của các doanh nghiệp, nâng cao hiệu quả hoạt động kinh doanh để góp phần tăng thu nhập cho người trồng rừng, khuyến khích các nhà đầu tư vào lĩnh vực lâm nghiệp, đặc biệt khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư công nghệ chế biến hiện đại, hạn chế tiêu thụ nguyên liệu thô, gắn vùng sản xuất nguyên liệu tập trung với