skkn rèn luyện kĩ năng phân tích và vận dụng các biện pháp tu từ cho học sinh trung học phổ thông

Không nắm vững kiến thức ngôn ngữ, khi phân tích mộttác phẩm văn chương, học sinh rất dễ rơi vào bệnh suy diễn chủ quan, thiếu cơ những lí do trên, tôi đã chọn đề tài “Rèn luyện kĩ năng

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TỈNH ĐĂK NÔNG

TRƯỜNG THPT CHU VĂN AN

- ۞

-Sáng kiến kinh nghiệm

Giáo viên môn : Ngữ văn Đơn vị công tác: Trường THPT Chu Văn An

.

Gia Nghĩa, tháng 3 năm 2017

3 Đối tượng nghiên cứu.

4 Phương pháp nghiên cứu

5 Giới hạn phạm vi nghiên cứu

B NỘI DUNG

I.CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ

1 Về khái niệm “biện pháp tu từ” tiếng Việt

2 Một số biện pháp tu từ tiếng Việt cấp độ từ vựng – ngữ nghĩa

3 Tu từ với sáng tạo và cảm thụ văn chương

II THỰC TRẠNG CỦA VẤN ĐỀ

1 Dạy học tu từ ở chương trình Ngữ văn trong trường phổ thông

2 Một vài nhận xét từ kết quả điều tra thực tế về khả năng phân tích và

vận dụng các biện pháp tu từ của học sinh phổ thông

III CÁC BIỆN PHÁP ĐÃ TIẾN HÀNH ĐỂ GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

1 Rèn luyện kĩ năng phân tích giá trị biểu đạt của các biện pháp tu từ cho

học sinh lớp 10

2 Rèn luyện kĩ năng phân tích giá trị biểu đạt của các biện pháp tu từ cho

học sinh lớp 11 qua một số tác phẩm thơ Việt Nam hiện đại

III KẾT QUẢ ĐẠT ĐƯỢC

4 4 4 6 7 7 8

10 10 13

27 27 28 30

33 34z

A MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài:

Các nhà ngôn ngữ học đều thống nhất rằng, vận dụng các biện pháp tu từ làmột trong những con đường chủ yếu để nâng cao hiệu quả của hoạt động giaotiếp bằng ngôn ngữ Trong văn chương, tu từ là một trong những cách thứcquan trọng để thể hiện tài năng sáng tạo của người nghệ sĩ Chính các biện pháp

tu từ đã làm nên những câu văn hay, những câu thơ hay, những tác phẩm hay

Vì vậy mà việc phân tích giá trị biểu đạt của các biện pháp tu từ là chìa khóavàng để thâm nhập và cảm thụ tốt một tác phẩm văn học

Học sinh được học lí thuyết về các biện pháp tu từ ở bậc THSC Đây là nộidung kiến thức khó, trừu tượng, ở lứa tuổi THCS, không phải học sinh nào cũnghiểu được một cách sâu sắc bản chất của các biện pháp tu từ, đặc biệt là nhữngbiện pháp tu từ khó như ẩn dụ, hoán dụ, tượng trưng Do đó, khi lên bậcTHPT, hiểu biết về tu từ và nhất là kĩ năng phân tích giá trị biểu đạt các biệnpháp tu từ của học sinh chưa đáp ứng yêu cầu của bộ môn Điều này rõ rànglàm hạn chế năng lực cảm thụ tác phẩm văn học của học sinh Trong khi đó,yêu cầu của việc học văn đối với học sinh bậc THPT là không chỉ dừng ở mức

độ cảm thụ tốt mà còn phải biết vận dụng ngôn ngữ một cách sáng tạo

Hình thành cho học sinh kĩ năng phân tích giá trị biểu đạt của các biện pháp

tu từ là việc cần thiết Không nắm vững kiến thức ngôn ngữ, khi phân tích mộttác phẩm văn chương, học sinh rất dễ rơi vào bệnh suy diễn chủ quan, thiếu cơ

những lí do trên, tôi đã chọn đề tài “Rèn luyện kĩ năng phân tích và vận dụng các biện pháp tu từ cho học sinh Trung học phổ thông”

2 Mục đích nghiên cứu:

Đề tài vận dụng những thành tựu nghiên cứu về tu từ học của những người

đi trước, kết hợp với kinh nghiệm học tập và đứng lớp nhằm tìm ra phươngpháp hiệu quả nhất để “rèn luyện cho học sinh kĩ năng phân tích giá trị biểu đạtcủa các biện pháp tu từ trong cảm thụ văn chương” theo phương châm “bằngthực hành, thông qua thực hành và hướng tới thực hành” Phương pháp rènluyện của đề tài này sẽ giúp ích rất nhiều cho học sinh trong việc nâng cao nănglực cảm thụ văn chương để học tốt bộ môn Ngữ văn Thực tế giảng dạy của bảnthân tôi đã bước đầu khẳng định điều đó

3 Đối tượng nghiên cứu:

Tu từ là một khái niệm có từ thời cổ đại “Tu từ học là môn học dạy người ta

nói, viết đúng, tiến tới nói, viết hay, ra đời trong nhà trường của chủ nô Hi Lạp

và được Aristote tổng kết trong cuốn Tu từ học Tiếp đó Tu từ trở thành một bộ

môn bắt buộc trong Tam khoa (Trivium) của nhà trường Trung cổ và nhàtrường cận đại ở châu Âu ( ) Đầu thế kỉ XX, trước sự phát triển của ngôn ngữhọc, Triết học , các nhà khoa học đã đổi mới môn học này, hiện đại hóa bằng

cơ sở lí thuyết và gọi là phong cách học.” [7, tr.238]

Trong sách hướng dẫn học tập môn Ngữ văn THPT, các tác giả có đề cậpđến vai trò của tu từ đối với văn chương hoặc phân tích giá trị của chúng trongnhững tác phẩm văn học cụ thể Tuy nhiên, vẫn chưa có tác giả nào chú trọng

vào phương pháp rèn luyện kĩ năng phân tích và vận dụng các biện pháp tu từ

cho học sinh.

Như vậy, cho đến nay, vấn đề “Phương pháp rèn luyện kĩ năng phân tích và

vận dụng các biện pháp tu từ học sinh phổ thông” đang còn bỏ ngõ Chính vì

vậy tôi mạnh dạn đi vào địa hạt đang còn nhiều điều thú vị, bổ ích này vớimong muốn tìm ra phương pháp góp phần giúp học sinh học tốt môn Ngữ văn

4 Phương pháp nghiên cứu:

Tôi vận dụng một số phương pháp chính sau:

-Phương pháp điều tra thực tế, thống kê nhằm nắm được chính xác kiến thức

và kĩ năng của học sinh THCS và THPT về các biện pháp tu từ

-Phương pháp khái quát, hệ thống hóa giúp nắm được một cách toàn diệnnhững vấn đề liên quan đến đề tài.

-Phương pháp phân tích, tổng hợp, liên hệ, so sánh, thử nghiệm tu từ, bìnhgiảng được vận dụng xuyên suốt trong quá trình nghiên cứu tác phẩm văn học

- Phương pháp phát vấn, thảo luận nhóm, diễn giảng khi đứng lớp và một

số biện pháp bổ trợ khác

5 Giới hạn phạm vi nghiên cứu:

Các biện pháp tu từ tiếng Việt xét ở các cấp độ ngôn ngữ là rất rộng, baogồm các biện pháp từ từ ngữ âm, từ vựng – ngữ nghĩa, ngữ pháp, văn bản Việcrèn luyện phân tích và vận dụng các biện pháp tu từ là công việc thường xuyênđược triển khai trong cả chương trình Ngữ văn, mục tiêu là hình thành cho họcsinh cảm thụ tốt văn chương và vận dụng ngôn ngữ hiệu quả

Tuy nhiên, do kinh nghiệm đứng lớp có hạn, đề tài này chỉ tập vào nhữngbiện pháp tu từ thuộc cấp độ từ vựng - ngữ nghĩa và cũng chỉ tập trung vào cácbiện pháp tu từ được dùng phổ biến như: so sánh, ẩn dụ, hoán dụ, phép điệp, đốilập và tương phản

Cũng do khuôn khổ của một đề tài nhỏ, tôi chỉ trình bày gợi ý hướng dẫnhọc sinh phân tích giá trị biểu đạt của các biện pháp tu từ ở một số tiết Đọc văn,một số tiết thực hành Tiếng Việt ở chương trình Ngữ văn 10 và một số tácphẩm thơ Việt Nam hiện đại trong chương trình Ngữ văn 11

B NỘI DUNG I.CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ:

1 Về khái niệm “biện pháp tu từ” tiếng Việt:

Ở nước ta, các tên gọi tu từ, tu từ học xuất hiện khá muộn, vào thập niện 50của thế kỉ XX Trước đấy có nhiều tên gọi: “Phép làm văn”, “Mĩ từ pháp”,

“Văn thể học” cũng có nội hàm tương đương tu từ học Tu từ có nghĩa là phéplàm đẹp từ, cách sử dụng từ có sự trau chuốt, sửa chữa và sáng tạo (tu: sửachữa, trau dồi; từ: lời nói, ngôn từ) Ngày nay khái niệm “tu từ học” vừa dùng

để chỉ bộ môn Tu từ (hay Mĩ từ pháp) cổ điển để phân biệt với “Phong cáchhọc” hiện đại, vừa có thể gọi tên một bộ phận cấu thành Phong cách học

Gần đây nhiều nhà nghiên cứu đã đề xuất ý kiến khi dạy học tu từ, nhất làđối tượng học sinh phổ thông, nên thống nhất các khái niệm phương tiện vàbiện pháp tu từ gọi chung là “biện pháp tu từ” hoặc là “phép tu từ” Đây cũng làquan điểm của những tác giả biên soạn sách giáo khoa Ngữ văn cải cách Ởchương trình Ngữ văn THCS, các tác giả dùng khái niệm “biện pháp tu từ”, ởchương trình Ngữ văn THPT chuẩn, các tác giả dùng khái niệm “phép tu từ”, ởchương trình Ngữ văn THPT nâng cao, các tác giả dùng khái niệm “biện pháp

tu từ” Chúng tôi đi theo quan điểm này, thống nhất gọi chung các cách sử dụng

ngôn ngữ có sắc thái tu từ là các “biện pháp tu từ” (hoặc các “phép tu từ”) Các

biện pháp tu từ được hiểu “là những cách thức, những hình thức diễn đạt bóng

bẩy, gợi cảm nhằm nâng cao hiệu lực của ngôn ngữ” [2, tr 238]

Dựa vào các cấp độ của ngôn ngữ có thể phân chia các biện pháp tu từ thành

các biện pháp tu từ ngữ âm, các biện pháp tu từ từ vựng – ngữ nghĩa, các biện pháp tu từ ngữ pháp, các biện pháp tu từ văn bản.

Trên cơ sở thống nhất khái niệm đó, giáo viên và học sinh phổ thông sẽ cónhiều thuận lợi trong việc nghiên cứu, học tập và tìm ra được phương pháp hiệuquả nhất để “rèn luyện kĩ năng phân tích giá trị biểu đạt của của các biện pháp

tu từ”, góp phần nâng cao năng lực cảm thụ văn chương

2 Một số biện pháp tu từ tiếng Việt cấp độ từ vựng – ngữ nghĩa:

2.1 So sánh “là đối chiếu sự vật, sự việc này với sự vật, sự việc khác có nét

tương đồng để làm tăng sức gợi hình, gợi cảm cho sự diễn đạt”

2.2 Ẩn dụ tu từ “là gọi tên sự vật, hiện tượng này bằng tên sự vật, hiện

tượng khác có nét tương đồng với nó nhằm tăng sức gợi hình, gợi cảm cho sựdiễn đạt”

2.3 Hoán dụ tu từ “là gọi tên sự vật, hiện tượng, khái niệm này bằng tên

của một sự vật, hiện tượng, khái niệm khác có quan hệ gần gũi với nó nhằmtăng sức gợi hình, gợi cảm cho sự diễn đạt”

2.4 Tượng trưng (học sinh chưa được học lí thuyết ở phổ thông) “là những

ẩn dụ tu từ, hoán dụ tu từ dùng nhiều lần, dùng phổ biến, trở nên quen thuộc đốivới mọi người, đến mức hễ nhắc đến nó ai cũng hiểu thống nhất về nội dungbiểu hiện của nó” Khác với ẩn dụ tu từ và hoán dụ tu từ còn giữ nguyên dấu ấn

cá nhân, tượng trưng mang tính ước lệ xã hội Chẳng hạn tùng, cúc, trúc, mai là những biểu tượng cho người quân tử trong xã hội ngày xưa Ước lệ tượng trưng

là đặc điểm của thơ trung đại

2.5 Phép điệp “là biện pháp tu từ lặp lại một yếu tố diễn đạt (vần, nhịp,

điệu, từ, cụm từ, câu) nhằm nhấn mạnh, biểu đạt cảm xúc và ý nghĩa, có khả gợi

hình tượng nghệ thuật” Hiệu quả tu từ của phép điệp là: cộng hưởng, tạo âm

hưởng; nhấn mạnh ý nghĩa đối tượng; khắc sâu dễ hiểu, dễ nhớ.

2.6 Phép đối lập (học sinh chưa được học lí thuyết ở phổ thông) “là biện

pháp tu từ đặt cho cân xứng vào vị trí những từ ngữ có âm thanh và có ý nghĩađối chọi lẫn nhau để tạo sự hài hòa cân đối về ý nghĩa, hay nhạc điệu câu văn,đoạn văn.” (Nguyễn Thái Hòa) [7, tr 173] Cần phân biệt cho học sinh phép đốivới câu đối, là một thể văn ngắn gồm hai câu sử dụng phép đối, vừa có tính chất

văn chương vừa có tính trang trí Phép đối trong nội bộ câu gọi là tiểu đối, phép đối giữa hai câu trở lên gọi là bình đối, mở rộng đến phép đối trong bố cục.

Phép đối được dùng phổ biến trong thơ xưa, nhất là thơ Đường luật bát cú

2.7 Tương phản hay còn gọi là phép nghịch nghĩa, nghịch ngữ, hay phản

ngữ (học sinh chưa được học lí thuyết ở phổ thông) “là phương thức dùng nghĩa

trái ngược để chỉ một sự thật chứa đựng mâu thuẫn” (Đỗ Hữu Châu) [1, tr 216].Trong thực tế nhiều lúc học sinh không phân biệt đâu là “đối lập”, đâu là

“tương phản Có người gọi chung bằng khái niệm là phép đối lập – tương phản.

Tuy nhiên “tương phản” có cấu trúc tổ chức ngôn ngữ hoàn toàn khác so với

“đối lập” Tương phản nghiêng nhiều về đối chọi ngữ nghĩa hơn là hình thức

2.8 Nói quá “là biện pháp tu từ phóng đại mức độ, quy mô, tính chất của sự

vật, hiện tượng được miêu tả để nhấn mạnh, gây ấn tượng, tăng sức biểu cảm.”

2.9 Nói giảm nói tránh “là một biện pháp tu từ dùng cách diễn đạt tế nhị,

uyển chuyển, tránh gây cảm giác quá đau buồn, ghê sợ, nặng nề; tránh thô tục,thiếu lịch sự.”

3 Tu từ với sáng tạo và cảm thụ văn chương:

Ngôn ngữ là chất liệu, là phương tiện biểu hiện mang tính đặc trưng của vănhọc Ngôn ngữ của tác phẩm văn học là ngôn ngữ của đời sống, ngôn ngữ củatoàn dân nhưng đã được nâng lên đến trình độ nghệ thuật, nghĩa là ngôn ngữtoàn dân đã được trau dồi, mài giũa, tinh luyện mà thành Để có những tácphẩm văn chương giá trị, bao người nghệ sĩ ngôn từ vô cùng vất vả, công phu,

đúng như nhà thơ Nga đã nói: “Phải phí tốn ngàn cân quẵng chữ - Mới thu về

một chữ mà thôi - Những chữ ấy làm cho rung động - Triệu trái tim trong hàng

Nghệ thuật ngôn từ có sức mạnh kì diệu đối với tâm hồn con người “Cáilàm nên kì diệu của ngôn ngữ đó chính là các phương tiện và biện pháp tu từ ”(Đinh Trọng Lạc) [12, tr 4] Các đơn vị ngôn ngữ của mỗi dân tộc là có hạn,chính sự vận dụng một cách sáng tạo, độc đáo ngôn từ của mỗi cá nhân đã làmphong phú thêm cho vốn ngôn ngữ “Nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ trong tácphẩm văn học trước hết là nghệ thuật sử dụng từ ngữ”[5, tr 15] Người nghệ sĩtrước hết phải có vốn từ dồi dào nghĩa là phải tích cực thâm nhập vào đời sống

để đãi cát tìm vàng “Người nghệ sĩ không thể ngồi bóp óc nghĩ cách trau dồicâu chữ mà đi vào thực tế đời sống mới bồi bổ được chữ nghĩa cho ngòi bút”(Tô Hoài) Khi mảnh đất ngôn từ đã màu mỡ nhưng người nghệ sĩ chưa cóđược cách gieo trồng hiệu quả, cũng chưa thể có được mùa bội thu “Tác phẩm

đã có sự phong phú về vốn từ sẽ càng giàu có thêm nhờ các biện pháp khai

thác ngữ nghĩa” [5, tr 15] Như vậy có thể khẳng định rằng, tu từ là một trong

những phương diện quan trọng nhất thể hiện sự sáng tạo của người nghệ sĩ vàgóp phần quan trọng tạo nên giá trị của một tác phẩm văn chương Nói cách

khác “vận dụng hiệu quả các biện pháp tu từ là một trong những con đường chủyếu của nhà văn để có một tác phẩm giá trị”.

Chính vì thế, có thể nói việc phân tích giá trị biểu đạt của các biện pháp tu từ

là một chìa khóa vàng để thâm nhập và cảm thụ một tác phẩm văn học Những đòi hỏi ở một giáo viên ngữ văn là rất lớn: khả năng cảm thụ, khả năng diễn

đạt, khả năng hướng dẫn Vì vậy những hiểu biết về tu từ học, về phong cách

học là cơ sở quan trọng chuẩn bị cho sự thành công của giáo viên khi đứng lớp Đối với học sinh, muốn ‘thưởng ngoạn” tốt một tác phẩm văn chương,không còn cách nào khác là phải trang bị đầy đủ, rèn luyện tốt những kĩ năngphân tích ngôn ngữ Có thể nói đọc một tác phẩm thấy hay nhưng không biếthay chỗ nào, vì sao hay (tức là không biết nhà văn đã sử dụng biện pháp ngônngữ gì, không hiểu được hiệu quả của phương thức tu từ nào được sử dụng)nghĩa là chỉ mới khám phá được một nửa giá trị của tác phẩm

Vì vậy, muốn học tốt môn Ngữ văn, học sinh phải hiểu biết chắc chắn và có

kĩ năng phân tích hiệu quả biểu đạt của các biện pháp tu từ Đây là điều kiệncần đối với học sinh phổ thông nói riêng và đối với độc giả nói chung

II THỰC TRẠNG CỦA VẤN ĐỀ:

1 Dạy học tu từ ở chương trình Ngữ văn trong trường phổ thông:

1.1 Mục tiêu về dạy học tu từ ở THCS là: hiểu và nhận diện được, có kĩ

năng phân tích được giá trị tu từ, bước đầu biết cách vận dụng Ở bậc THPT,

học sinh không học về lí thuyêt nhưng được luyện tập về một số biện pháp tu

từ Mục tiêu của việc dạy học tu từ ở THPT là: nhận diện tốt, có kĩ năng phân

tích tốt giá trị biểu đạt trong cảm thụ văn chương, biết vận dụng sáng tạo các biện pháp tu từ Như vậy, yêu cầu về phân tích hiệu quả và vận dụng các biện

pháp tu từ đối với học sinh THPT là rất cao

1.2 Tổng quan các biện pháp tu từ ở chương trình Ngữ văn ở trường phổ thông:

trực tiếp dành cho học lí thuyết và thực hành các biện pháp tu từ là quá khiêm

tốn so với chương trình Ngữ văn trường phổ thông

Việc đưa các biện pháp tu từ cơ bản vào chương trình lớp 6, lớp 7 là mộtquan điểm đúng đắn, cần phải sớm tạo cho học sinh kiến thức và kĩ năng ngônngữ cần thiết để có thể cảm thụ văn chương và vận dụng ngôn ngữ hiệu quả.Nhưng vấn đề đặt ra là với ý thức, vốn sống, vốn văn học, khả năng tư duy của

độ tuổi này, để nắm vững những kiến thức về các biện pháp tu từ khó như sosánh, ẩn dụ, hoán dụ rõ ràng là không phải dễ đối với học sinh Trong khi đóthời lượng trực tiếp dành cho nội dung tu từ là quá ít Ngoài những tiết học líthuyết, học sinh THCS hầu như không có giờ thực hành về các biện pháp tu từ

Lớp 9, học sinh chỉ có một tiết tổng kết về từ vựng và cũng chỉ còn một nửa

thời lượng dành cho các biện pháp tu từ Chính vì vậy, khi lên bậc THPT, một

bộ phận không nhỏ học sinh đã quên đi kiến thức và yếu về kĩ năng phân tích tu

từ trong cảm thụ văn chương cũng như trong vận dụng ngôn ngữ

Đương nhiên với quan điểm dạy tích hợp, các kiến thức về Tiếng Việt phảiđược vận dụng để học tốt một giờ đọc văn Tuy nhiên do áp lực của tiết học,không phải lúc nào giáo viên cũng khai thác hết được hiệu quả của các biệnpháp tu từ Học sinh buộc phải nắm vững kiến thức về tu từ và có ý thức, cóphương pháp rèn luyện thường xuyên mới đáp ứng được yêu cầu.

2 Một vài nhận xét từ kết quả điều tra thực tế về khả năng phân tích và vận dụng các biện pháp tu từ của học sinh phổ thông:

2 1 Để có một cái nhìn khái quát và chắn chắc về mức độ hiểu biết và khả

năng vận dụng các biện pháp tu từ của học sinh khi vào lớp 10, tôi đã tiến hànhđiều tra thực tế tại một số lớp ở một số trường trên địa bàn thị xã như sau: lớp7A, lớp 8B, lớp 9C, trường THCS Trần Phú, thị xã Gia Nghĩa (2015-2016); lớp10A2, lớp 11A5 trường THPT Chu Văn An (2015-2016)

Mẫu phiếu điều tra: (Phụ lục 01)

Phiếu điều tra học sinh khối lớp khác cũng theo các cấp độ: nắm khái niệm,

nhận biết, phân tích hiệu quả biểu đạt và vận dụng các biện pháp tu từ như mẫu

trên, nhưng có thay đổi cứ liệu cho phù hợp với trình độ học sinh

2 2 Kết quả điều tra theo mẫu: (Phụ lục 02)

Bảng thống kê kết quả điều tra vào đầu năm học như sau:

Lớp Khái niệm Nhận biết Phân tích giá trị Vận dụng

Trên cơ sở đó, chúng tôi có nhận định sau đây: Thực tế điều tra cho thấy,một bộ phận không nhỏ học sinh các lớp 8, lớp 9 còn mơ hồ về các biện pháp tu

từ Tình hình này diễn ra tương tự khi các em lên lớp 10, thậm chí là nhữnghiểu biết cơ bản về các biện pháp tu từ của học sinh lớp 10 đã giảm đi so với

học sinh THCS Sự nhầm lẫn các biện pháp tu từ, không phân tích được giá trịbiểu đạt của chúng hoặc là không nhận diện được các biện pháp tu từ khá phổbiến Khi cảm thụ và phân tích tác phẩm văn học, học sinh thường rơi vào bệnhsuy diễn chủ quan, không có cơ sở ngôn ngữ và thường bị tắc ý.

Tóm lại, thực tế điều tra và đứng lớp đã cho thấy một bộ phận không nhỏhọc sinh mới vào lớp 10 không nắm vững kiến thức về các biện pháp tu từ,nhất là học sinh của những trường có đầu vào thấp Trong khi đó, yêu cầu học

văn của chương trình THPT là rất cao: cảm thụ và sáng tạo Nếu không trang bị

tốt về ngôn ngữ, học sinh sẽ không có năng lực cảm thụ cũng như sáng tạo Rènluyện kĩ năng vận dụng ngôn ngữ là công việc thuờng xuyên, lâu dài, mớimong có kết quả Vì vậy không còn cách nào khác là phải khôi phục lại kiếnthức tu từ cho học sinh khối 10 và dần dần giúp các em rèn luyện kĩ năng

III CÁC BIỆN PHÁP ĐÃ TIẾN HÀNH ĐỂ GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ:

1 Rèn luyện kĩ năng phân tích giá trị biểu đạt của các biện pháp tu từ cho học sinh lớp 10:

1.1 Củng cố kiến thức về một số biện pháp tu từ cho học sinh lớp 10:

Tình hình thực tế đã nói ở trên đặt ra yêu cầu cho giáo viên là phải khôi phụclại kiến thức và kĩ năng về tu từ cho học sinh ngay khi vào lớp 10 Vì thế tôilập ra một kế hoạch cũng cố kiến thức và kĩ năng về các phép tu từ cho học sinhlớp 10 bằng cách lồng ghép vào các giờ đọc văn hoặc làm văn một cách thườngxuyên để hình thành nên ý thức và thói quen rèn luyện cho học sinh Tôi chútrọng vào những vấn đề chủ yếu sau đây:

Tập trung hướng dẫn học sinh nắm vững một số biện pháp tu từ khó hoặc dễ

bị nhầm lẫn như: so sánh, ẩn dụ, hoán dụ, phép điệp, phép đối lập và tương

phản Muốn nắm vững biện pháp ẩn dụ, trước hết học sinh phải nắm vững biện

pháp so sánh; muốn hiểu rõ hoán dụ phải đối chiếu với ẩn dụ

- Qui trình của việc phân tích hiệu quả của một biện pháp tu từ nói chung:

Phát hiện vị trí ngôn ngữ có sử dụng tu từ  Nhận diện chính xác biện pháp tu

từ  Thử thay thế bằng cách diễn đạt trung tính, không có màu sắc tu từ  Huyđộng kiến thức về tu từ và vốn sống để phân tích giá trị của cách sử dụng tu từ

đó  Rút kinh nghiệm về cách sử dụng tu từ của tác giả

- Sơ đồ qui trình phân tích một số biện pháp tu từ: (Phụ lục 03)

1.2 Rèn luyện kĩ năng phân tích giá trị biểu đạt của các biện pháp tu từ trong một số tiết đọc văn:

Trong những giờ đọc văn ngay từ đầu năm học, tôi sẽ lồng ghép cho học sinhlớp 10 những kiến thức và rèn luyện kĩ năng về các biện pháp tu từ, nhất là

những đơn vị bài học có sử dụng đậm đặc các biện pháp tu từ như ca dao, thơ

Hai-cư, truyện thơ trung đại (Kiều, Chinh phụ ngâm) Các biện pháp tu từ so sánh, ẩn dụ, hoán dụ được phân tích theo qui trình thống nhất.

Ví dụ 1: Bài “Ca dao yêu thương tình nghĩa” (Ngữ văn 10 nâng cao)

Câu (4); “ Khăn thương nhớ ai ( ) Lo vì một nỗi không yên một bề”

Hướng dẫn học sinh tìm những biện pháp tu từ nổi bật trong bài ca dao:

- Phép điệp: điệp từ (khăn, thương nhớ, đèn, mắt, lo), điệp cấu trúc câu: C –

V + Bổ ngữ, điệp vần (ai, ắt) Hiệu quả nhấn mạnh tâm trạng nhớ mong, nỗinhớ thường trực, tạo âm điệu triền miên, day dứt, dễ thuộc, dễ hiểu

- Các biện pháp tu từ ẩn dụ và hoán dụ được vận dụng trong bài:

con người (chủ sở hữu) khăn (vật sở thuộc) hoán dụ

con người thao thức (sự

vật)

đèn (dấu hiệu của sự

Đối đáp với đồ vật (khăn, đèn) có tính nhân hóa

3 Thay thế cách nói trực tiếp: ý lộ rõ, thô, lại nhiều lần sẽ vụng, diễnđạt một lần không hết ý4

Khăn (vắt vai, rớt xuống )  tâm trạng đứng ngồi không yên, bổi

hổi bồi hồi, không chủ định; đèn (không tắt)  giải bày thao thức; mắt

 không ngủ được, trằn trọc suốt đêm

5

Cách nói bóng gió, duyên dáng, tế nhị, đồng thời bộc lộ tinh tế nhữngcung bậc, tâm trạng của tình yêu, tô đậm nỗi nhớ thương dằng dặccủa cô gái

Câu (5): “Cây đa cũ, bến đò xưa - Bộ hành có nghĩa, nắng mưa cũng chờ”

(ẩn đi) (hiển thị trên câu chữ)

1 + 2

người ở lại (cố định) cây đa, bến cũ

tương đồng  ẩn dụ

người đi (di động) bộ hành

gian khó, lâu dài (đối

tượng)

nắng mưa (dấu hiệucủa đối tượng) tương cận hoán dụ3

Thay bằng cách nói trực tiếp A: chỉ có giá trị cụ thể, không có tính

khái quát, không có tính hình tượng, không tạo được tình cảm gầngũi, thân thương

4

Cây đa, bến cũ là những hình ảnh thân quen của đời sống người Việt,gợi xúc động, nắng mưa là biểu hiện của sự gian khổ, đợi chờ, nhữnghình ảnh này đều gợi được sự thủy chung, son sắt của người ở lại

5  Cách nói bóng gió, kín đáo, sâu sắc, phù hợp với tâm lí người Việtđồng thời có giá trị phổ quát, đúng với nhiều trường hợp

Ví dụ 2 : Bài “Ca dao than thân” (Ngữ văn 10 nâng cao)

Câu hỏi 4(SGK): Liệt kê những hình ảnh so sánh, ẩn dụ trong chùm ca dao.Cho học sinh xác định vị trí ngôn ngữ có sử dụng tu từ, sau đó xác định A:

Trên cơ sở hiểu được cơ chế các phép tu từ, học sinh rút ra giá trị biểu đạt

Ví dụ 3: Bài “Nỗi thương mình” (Kiều – Nguyễn Du)

Phép đối được sử dụng phép tiểu đối (nội bộ) câu và bình đối (đối giữa hai

câu) gần như xuyên suốt cả đoạn thơ: khắc sâu sự đau đớn, dày vò giữa hiện tại

và quá khứ của Kiều

Phép điệp gồm: điệp từ (mình, khi, sao, thân ), điệp cụm, điệp cấu trúc

được dùng dày đặc, tạo âm điệu triền miên, da diết, sự dằng xé nội tâm

Hoán dụ: cuộc say, trận cười, phong gấm rủ là, dày gió, dạn sương và ẩn dụ: bướm lả, ong lơi, lá gió cành chim, hoa giữa đường, bướm chán, ong

chường (gợi đến hoa tàn nhụy rữa) đã đặc tả nỗi đau khổ bị vùi dập của Kiều

Rõ ràng chính các biện pháp tu từ đã góp phần đắc lực thể hiện sâu sắc giátrị nội dung tư tưởng của đoạn trích

1.3 Rèn luyện kĩ năng phân tích giá trị biểu đạt của các biện pháp tu từ trong một số tiết thực hành Tiếng Việt:

Ví dụ : Bài “Thực hành phép tu từ ẩn dụ và hoán dụ” (Ngữ văn 10

-chương trình chuẩn, tập 1)

Yêu cầu để đạt được mục tiêu: học sinh đã được khôi phục những kiến thức

cơ bản về các biện pháp tu từ này qua những giờ văn trước đó và tích cực chuẩn

bị chu đáo bài tập ở nhà Tiến hành phân tích theo qui trình thống nhất được sơ

đồ hóa, học sinh thực hiện theo sự chuẩn bị, giáo viên định hướng:

* Luyện tập về ẩn dụ (Phụ lục 04)

* Luyện tập về hoán dụ: (Phụ lục 05)

* Hướng dẫn phân biệt ẩn dụ và hoán dụ:

- Điểm giống nhau: đều là cách gọi tên sự vật này bằng sự vật khác, trong ẩn

dụ và hoán dụ có một vế (đối tượng) bị ẩn đi (đây là vấn đề làm cho học sinh dễ

nhầm lẫn hoặc khó xác định ẩn dụ và hoán dụ)

- Điểm khác nhau:

- Dựa trên liên tưởng tương đồng (có

nét giống hoặc gần giống của các đối

tượng)

- So sánh ngầm

- Thường có sự chuyển nghĩa

- Dựa trên liên tưởng tương cận (gầngũi đi đôi với nhau trong thực tế củađối tượng)

- Không so sánh mà hoán đổi vị trí,

thay thế nhau

- Không chuyển đổi trường nghĩa,

cùng một trường nghĩa

* Rèn luyện vận dụng ẩn dụ và hoán dụ: (sẽ trình bày ở phần sau)

Do áp lực của chương trình học, những kiến thức về tu từ đã nói ở trên rõràng không dễ nắm vững ngay đối với học sinh lớp 10 Nhưng nếu không nắmvững chúng, học sinh sẽ gặp nhiều khó khăn trong cảm thụ văn chương và sửdụng ngôn ngữ, nhất là đối với những học sinh chuyên văn Những kiến thứcnày sẽ được tiếp tục củng cố cho học sinh khi lên lớp 11

2 Rèn luyện kĩ năng phân tích giá trị biểu đạt của các biện pháp tu từ cho học sinh lớp 11 qua một số tác phẩm thơ Việt Nam hiện đại:

2.1 Ẩn dụ chuyển đổi cảm giác, điệp ngữ trong “Vội vàng”- Xuân Diệu:

Thơ mới chịu nhiều ảnh hưởng thuyết tương giao của Bô-đơ-le (Baudelaire)

và lối thơ tượng trưng của Pháp, mà “môn đồ” xuất sắc nhất của thuyết tươnggiao trong các nhà thơ mới chính là Xuân Diệu “Vội vàng” là một bài thơ tiêubiểu cho “tâm hồn khát khao giao cảm với đời” của Xuân Diệu và cũng là bài

thơ tiêu biểu cho nghệ thuật tương giao trong thơ ông Biện pháp tu từ ẩn dụ

chuyển đổi cảm giác và ẩn dụ tượng trưng được nhà thơ vận dụng sáng tạo,

độc đáo

“Vội vàng” là dòng cảm xúc hối hả, tuôn trào nhưng vẫn thể hiện được mạch

triết lí, triết luận sâu sắc, thể hiện cả một quan niệm nhân sinh về lẽ sống vội

vàng với bố cục khá rõ ràng Bố cục ấy có thể khái quát bằng sơ đồ sau:

(Mạch cảm xúc ào ạt tuôn trào)

I II III

ong bướm mùa xuân tuổi trẻ ôm chếnh choáng

Này đây lá hoa # tuần hoàn >< không thắm lạiMuốn riết cho đã đầy cắn

yến anh, vô hạn hữu hạn say no nê

thâu

* Phát hiện một thiên * Giật mình nhận ra * Hãy sống bằng tất cả các đường trần thế với qui luật nghiệt ngã  quan, không bỏ phí một

mùa xuân, tình yêu của thời gian, cái hữu phút giây tận hưởng

và tuổi trẻ hạn của đời người

Sung sướng Băn khoăn, tiếc nuối  Giục giã, vội vàng

Muốn tắt nắng, buộc gió làm ngưng đọng thời gian  Chỉ còn một cách: tăng tốc

độ, cường độ sống

 Nhưng không thể được  Sống đủ đầy trong mỗi phút giây

(Triết lí sống vội vàng)

Trong từng đoạn thơ, Xuân Diệu đã sử dụng những biện pháp tu từ hợp lí

và sáng tạo, góp phần thể hiện sâu sắc chủ đề tư tưởng Cần gợi ý cho học sinhphân tích hiệu quả của những biện pháp tu từ nổi bật

2.1.1 Khổ đầu bài thơ,

Ẩn dụ chuyển đổi cảm giác đã được phát huy hiệu quả: “Tôi muốn tắt

nắng đi”, “Tôi muốn buộc gió lại” Quả thật là những ước muốn khác thường.

Cách nói tắt nắng, buộc gió đã gây được cảm giác mới lạ cho người đọc Vì

sao thi nhân lại có những khát vọng mà thoạt nhìn ngỡ như kì dị vậy: “tắtnắng” và “buộc” gió để sắc hương cuộc đời đừng phai nhạt? Tất cả đều xuấtphát từ một lòng yêu đời, ham sống đến cuồng nhiệt

2.1.2 Đoạn thơ: “ Của ong bướm nhưng vội vàng một nửa”

Biện pháp tu từ điệp ngữ: “này đây” được điệp năm lần, diễn tả sự sống

ngồn ngộn phơi bày, thiên nhiên hữu tình xinh đẹp thật đáng yêu Vì nhiềuquá, đẹp quá nên nói một lần không xuể Nhà thơ phát hiện có một thiên

đường sự sống ngay trên mặt đất, ngay trong tầm tay của mỗi người Này đây,

hiện hữu ngay đây, sao con người ta cứ mãi tìm niềm vui mãi tận đâu đâu chốnbồng lai ảo mộng “Xuân Diệu đốt cảnh bồng lai và xua ai nấy về hạ giới”

(Hoài Thanh)

Phép liệt kê và nhân hóa cùng với giọng điệu say mê, hình ảnh giàu sức

sống đã gợi lên trước mắt người đọc bộ dạng, tâm hồn một người thanh niênđang dang tay ngạc nhiên, ngơ ngác mà vui sướng giữa vườn đời đẹp quá

“Tháng giêng ngon như một cặp môi gần” xứng đáng là câu thơ thuộc

vào những câu tuyệt bút của thơ hiện đại Đọc câu thơ nghe hay, nhưng vì sao

nó hay? Nếu không nắm vững ngôn ngữ, học sinh rất dễ diễn xuôi một cáchchủ quan thiếu cơ sở, hoặc nói theo, nói lại người khác, không có sự sáng tạo.Câu thơ trên vừa thể hiện niềm yêu đời mãnh liệt, vừa thể hiện một quan niệm

thẩm mĩ mới mẻ, đồng thời chứng tỏ được tài vận dụng ngôn từ của Xuân

Diệu Trước hết câu thơ ấy sử dụng ít nhất là hai biện pháp tu từ: so sánh và

ẩn dụ Độc đáo chính là phép ẩn dụ Tháng giêng là khái niệm trừu tượng chỉ

thời gian, ngon là khái niệm chỉ cảm giác cụ thể Vậy đây là ẩn dụ tượng

trưng Nhưng “tháng giêng ngon như một cặp môi gần” Cặp môi gần gợi xúc

giác, trong khi ngon là vị giác Ở đây đã có sự chuyển đổi cảm giác tức là ẩn

dụ chuyển đổi cảm giác Sự kết hợp hai kiểu ẩn dụ này có khả năng dựng cảm

giác mạnh trong cảm xúc người đọc Những cảm giác thật mới, thật lạ Đây làcâu thơ rất Xuân Diệu Hình ảnh thơ rất táo bạo, sáng tạo, thể hiện độc đáo vẻđẹp diệu kì của trần gian Đó là vẻ đẹp vừa gần gũi, vừa xa vời, vừa có tínhnhục thể, vừa vô cùng trong trắng, tinh khôi Có thể nói rằng cả phép tươnggiao và lối thơ tượng trưng được Xuân Diệu vận dụng tài tình Câu thơ có sự

kết hợp hòa quyện giữa mùa xuân, tuổi trẻ và tình yêu: tháng giêng ngọt ngào

như đôi môi đang giao hòa trong tình yêu say đắm.

Đem tháng giêng mà so sánh với cặp môi gần thì quả là trước Xuân Diệu

không ai nghĩ ra Bởi lẽ ở đây có sự chi phối của tư duy thơ và như quan niệmthẩm mĩ Thi nhân xưa thường tư duy theo khuôn mẫu có sẵn, thơ xưa lấythiên nhiên làm chuẩn mực của cái đẹp (giáo viên cần dẫn chứng) Xuân Diệu

đã thay đổi quan niệm thẩm mĩ cho thơ ca: với thi nhân, con người với tuổi trẻ

và tình yêu, mà nhất là người thiếu nữ là chuẩn mực cho mọi vẻ đẹp, là thước

đo thẩm mĩ của vũ trụ Với cách cảm và cách nghĩ như vậy, Xuân Diệu đã tạo

nên một lối tư duy thơ rất hiện đại, nhà thơ đã nhìn đời bằng con mắt “mĩ lệhóa”, “mĩ nhân hóa” Qua cái nhìn tình tứ ấy, nên thiên nhiên thường hiện ravới vẻ đẹp xuân tình Tâm hồn say đắm của thi nhân đã làm sống dậy nétquyến rũ, tình tứ, vẻ đẹp diệu kì, tươi nguyên ngay trong những cảnh sắc quenthuộc

2.1.3 Đoạn thơ: “Xuân đương tới , mùa chưa ngả chiều hôm”.

Một hệ thống hình ảnh tương phản: tới-qua, non-già, hết-mất, rộng-chật,

tuần hoàn - chẳng hai lần, vô hạn - hữu hạn và phép tiểu đối góp phần khẳng

định một chân lý - triết lý: đời người quí nhất là tuổi trẻ, mà tuổi trẻ ngắn ngủi,mong manh, đời người lại hữu hạn Xuân Diệu đã không đồng tình người xưa,

thời gian của đời người là tuần hoàn, đi rồi trở lại Với Xuân Diệu, thời gian là tuyến tính Thời gian là dòng chảy xuôi chiều, một đi không trở lại, mỗi khoảnh khắc trôi quan là mất đi vĩnh viễn Quan niệm này xuất phát từ cái nhìn biện

chứng về vũ trụ, về thời gian: Xuân đương tới nghĩa là xuân đương qua Xuân

Diệu lấy cái quỹ thời gian hữu hạn của sinh mệnh cá thể ra để đo đếm thời giantrong vũ trụ Thậm chí lấy quãng ngắn nhất, giàu ý nghĩa nhất trong sinh mệnh

con người là tuổi trẻ để làm thước đo Điều đau đớn nhất là cái quí giá của đời

người đang từng giây, từng phút mất đi, mất đi vĩnh viễn Phép đối lập và

tương phản đã giúp cho đoạn thơ thể hiện rõ chất triết lí, thể hiện một cái nhìn

biện chứng, mới mẻ về qui luật thời gian

Biện pháp nhân hóa được vận dụng đúng chỗ Nói cảnh vật thiên nhiên mà

là để nói về con người Với Xuân Diệu hầu như cuộc sống nơi “vườn trần” đều

ít nhiều mang “bi kịch” về thời gian Cũng là “gió”, là “chim”… nhưng gió “thìthào” vì “hờn”, “chim” bỗng ngừng hót, ngừng rao vì “sợ”!

Biện pháp chuyển đổi cảm giác lại phát huy tác dụng để tạo nên một thế

giới tương giao đang diễn ra trong chính tâm hồn thi sĩ Trong một câu thơ mà

cảm giác được được chuyển đổi liên tục qua nhiều kênh khác nhau: “Mùi

tháng năm đều rớm vị chia phôi” “Mùi” là khứu giác, “tháng năm” là khái

niệm chỉ thời gian, ở đây có ẩn dụ tượng trưng Xuân Diệu đã cảm nhận thời gian bằng mùi hương Thảo nào ông muốn “buộc gió” lại Chữ rớm gợi cho ta hình dung những giọt lệ, chia li nên “rớm” lệ Vậy đó là thị giác Nhưng rớm vị

thì là chưa nghe, chưa thấy bao giờ Cảm giác đã chuyển đổi qua vị giác, một

mùi vị vô hình lạ kì, “vị chia phôi” Hóa ra chia phôi đối với Xuân Diệu cũng làmột khoảnh khắc quí giá để mà hưởng thụ, và với một giác quan thì chưa đủ độham muốn, ông đã dùng tất cả giác quan có thể của mình để sống Ở câu thơ

này đã có sự giao thoa kì lạ giữa khứu giác, thị giác và vị giác Những câu hỏi

tu từ xuất hiện cũng là để làm nổi bật nghịch lí giữa mùa xuân-tuổi trẻ và thời

gian

Ta bỗng hiểu sâu sắc vì sao tâm hồn thi nhân bỗng ngông cuồng muốn níu

giữ tạo hóa, muốn “tắt nắng”, “buộc gió”, làm những việc xưa nay chưa từngthấy ai làm Và đương nhiên, cái tôi khát vọng đời sống trần thế dĩ nhiên không

chịu sự lừa dối Vậy thì làm thế nào để cho mỗi khoảnh khắc cuộc đời không bịmất đi một cách uổng phí Chỉ còn một cách khả thi nhất là chạy đua với thời

gian, phải tăng tốc độ, cường độ sống, sống sao cho đủ đầy nhất trong từng đơn

vị thời gian Đó là cơ sở của triết lí sống vội vàng Xuân Diệu

2.1.4 Đoạn thơ cuối:

Để diễn tả sự cuống quít, hối hả của lòng ham sống, khát khao giao cảm,

Xuân Diệu đã sử dụng dày đặc biện pháp ẩn dụ chuyển đổi cảm giác với

những kết hợp từ mới lạ (ôm sự sống, riết mây, gió, say cánh bướm, thâu trong

một cái hôn nhiều, chếnh choáng mùi thơm, đã đầy ánh sáng, no nê thanh sắc,

cắn xuân) và ẩn dụ tượng trưng (sự sống mơn mởn, thời tươi, xuân hồng ).

Có lẽ lần đầu đọc đoạn thơ này, học sinh nào nhạy cảm với ngôn ngữ sẽ cócảm giác choáng ngợp trước dòng thác ngôn từ tuôn ào ạt như bất tận vớinhững cảm giác cứ đan cài, giao thoa, trộn lẫn vào nhau không theo một quiluật nào Nhưng càng đọc ta sẽ càng cảm giác thích thú bởi cách cảm nhận cuộcsống của nhà thơ mới quá, và quả thật là “Tây” quá, nhưng mà rất đúng và rấttrúng với những tâm hồn nhiều đam mê, khao khát Phép tương giao (giữa cácgiác quan, giữa con người và tạo hóa) được Xuân Diệu phô diễn độc đáo

Cùng với biện pháp ẩn dụ, Xuân Diệu đã khai thác triệt để tác dụng của

phép điệp (điệp câu, điệp cụm, điệp từ: ta muốn, cho, , điệp cảm xúc), kèm

theo đó là cách liệt kê tăng cấp các động từ cảm giác mạnh: ôm, riết, thâu, cắn;

các tính từ cảm giác: chếnh choáng, đã đầy, no nê; các từ ngữ gợi tươi tắn, quyến rũ, tình tứ: mơn mởn, rạng, tươi, hồng, cái hôn nhiều Nhà thơ tạo nên

những làn sóng ngôn từ cộng hưởng nhau theo chiều tăng tiến, càng lúc càng mạnh và đạt cao trào: ta muốn → cho → ta muốn cắn Biện pháp nhân hóa

mùa xuân và đặt trong thế đối thoại với con người đã tăng thêm sức sống chocảnh vật Tác giả đã tạo ra những hình ảnh thơ giàu sức sống, đắm say mãnh

liệt Còn cần phải kể đến giọng điệu cuống quít, hối hả, vội vã thể hiện một tâm hồn ham sống, giục giã sống

Nhưng sống gấp, sống vội vàng không phải là sống ích kỉ mà là sống saocho có ý nghĩa nhất trong mỗi khoảnh khắc cuộc đời, không bỏ phí tuổi xuân,tình yêu và hạnh phúc Đây là một quan niệm sống tích cực với một tinh thần

nhân văn mới Bao nhiêu năm sau còn làm cho không ít người ngỡ ngàng! XuânDiệu đã sống “vội vàng” như vậy Xét ở một góc độ nào đấy, chính quan niệmsống này có thể khơi dậy ở thế hệ thanh niên lúc bấy giờ niềm ham sống, thoátkhỏi tình trạng u tối, chán chường, bi quan, lạc hướng.

Tóm lại, từ những gợi ý phân tích trên, học sinh có thể nhận thấy được rằngcác biện pháp tu từ đóng một vai trò rất quan trọng cho sự thành công của bàithơ “Vội vàng” Xuân Diệu đã sử dụng ở mức độ đậm đặc các biện pháp tu từ

và những cấu trúc ngôn từ đầy sáng tạo

Thử làm một phép liệt kê các phép ẩn dụ toàn bài thơ “Vội vàng”

TT Ẩn dụ chuyển đổi cảm giác TT Ẩn dụ tượng trưng

(Nội dung này giáo viên có thể ra yêu cầu học sinh thực hiện ở nhà)

Có thể nói chính sức nặng của nghệ thuật vận dụng ngôn từ độc đáo, sáng tạo, mới lạ đã làm cho bài thơ hay

“Vội vàng” cho thấy một cảm quan nghệ thuật rất đẹp, rất nhân văn, mộtgiọng thơ sôi nổi, dâng trào và lôi cuốn, hấp dẫn như có chất xúc tác trong thơ.Cách dùng từ rất bạo, cách cấu trúc câu thơ, đoạn thơ rất tài hoa, nghệ thuật tu

từ đạt trình độ tinh tế, điêu luyện bậc thầy

2.2 Thủ pháp đối lập và tương phản trong “Tràng giang” của Huy Cận:

Đặc trưng của thơ Huy Cận là cảm hứng vũ trụ Với “Lửa thiêng” (1940),ông đã thể hiện một hướng đi riêng, độc đáo của thơ mình Thơ là sự gắn nốigiữa con người và “vũ trụ vừa cao rộng, bí ẩn vừa gần gũi”: “Thơ ơi – chiếcvõng ta treo – đầu theo vũ trụ, đầu theo loài người” Trước Cách mạng tháng

Tám, thơ Huy Cận thường buồn, đó là một nỗi sấu “man man thiên cổ”, là cáisầu vũ trụ Thơ Huy cận vì thế thiên về dựng cảnh không gian, thời gian (vũ:

không gian; trụ: thời gian) và lẽ dĩ nhiên Huy Cận phải sở trường về các biện

pháp đối lập và tương phản Đối lập và tương phản có vai trò quan trọng trong

cấu trúc thơ Huy Cận và cùng với các yếu tố ngôn từ khác tạo nên cái hay, cáiđẹp của thơ ông:

- “ Thổi lạc hương rừng cơn gió đến

Bâng khuâng trời rộng nhớ sông dài” (Nhớ hờ)

- “ Tai nương giọt nước mái nhà

Nghe trời nặng nặng, nghe ta buồn buồn ” (Buồn đêm mưa)

Tràng giang là một bài thơ tiêu biểu cho cảm hứng vũ trụ và nỗi sầu nhân

thế của hồn thơ Huy Cận Đặc sắc của bài thơ “Tràng giang” là nghệ thuật dựngcảnh Bốn khổ thơ là bốn khung cảnh được nhìn từ những góc độ khác nhau vềsông nước, đất trời và mênh mang một tâm trạng của chủ thể trữ tình Huy Cận

đã phát huy triệt để hiệu quả của thủ pháp đối lập và tương phản.

Trước hết, phép tiểu đối và tương phản được sử dụng khá tinh tế trong câu

thơ đề từ: “bâng khuâng” – “nhớ” là trạng thái tâm hồn, “nhớ” còn là tâm trạng

gợi thời gian; “trời rộng” – “sông dài” là không gian đa chiều, vô cùng, vô tận,của đât trời Vậy câu thơ đề từ đã cô đúc cảm hứng bài thơ, đặc trưng của hồnthơ của Huy Cận, một nỗi buồn rợn ngợp của một tâm hồn cô đơn, bơ vơ trước

vũ trụ

2.2.1 Khổ thơ thứ 1:

Phép đối ngẫu ngay trong hai câu thơ đầu tạo cho bài thơ phảng phất âm

điệu cổ kính Đường thi, đồng thời diễn tả thật đạt nhịp sóng đang gợn “điệpđiêp” trên dòng nước và cũng là từng đợt sóng trong lòng người mang tâm sựđang đứng trước sông nước ấy Cách dùng từ láy cũng có hơi thơ thơ cổ điển,

gợi cho ta nhớ đến lối láy từ song song của Đỗ Phủ trong Đăng cao: “Vô biên

lạc mộc tiêu tiêu hạ - Bất tận trường giang cổn cổn lai” Có khác là Huy Cận

đặt các từ láy ở cuối câu, tạo được dư ba cho câu thơ

Đối ý ở hai câu tiếp theo tạo nên độ cân xứng cho hình ảnh thơ: thuyền –

củi, sầu trăm ngả - lạc mây dòng Sự cân xứng này giúp câu thơ có được nhịp

điệu cân đối, hài hòa Nhưng tương phản mới là hiệu quả tu từ nổi bật của hai

câu thơ này Trước hết là tương phản giữa con thuyền bé nhỏ và dòng tràng

giang, tương phản giữa hoạt động ngược chiều: về - lại Độc đáo nhất là hình

ảnh “củi một cành khô lạc mấy dòng” Củi khô chứ không phải là gỗ khô, “củi”

đã gợi lên sự trơ trọi, lại bị lạc giữa “mấy dòng” càng chới với, vô định Ta đãbiết để có câu thơ tuyệt bút này, phải qua bảy lần thử nghiệm, Huy Cận mới vừa

lòng và quả là nó có giá trị tạo hình lớn Một sự tương phản cũng khá độc đáo

nữa đó là mối tương quan giữa các số lượng: trăm ngả - một cành củi – mấy

dòng Tất cả đều gợi sự nhỏ bé, cô đơn, lạc lõng và do đó làm ta liên tưởng đến

những số phận lênh đênh, nỗi nênh, vô định Vậy cành củi khô còn là phép ẩn

dụ Hình ảnh cảnh “củi khô” lạc mấy dòng chính là tâm trạng của chính tác giả,

và cũng là tâm trạng của cả một thế hệ thanh niên đương thời, đang bế tắc, boănkhoăn tìm lẽ sống trong cảnh đời nô lệ: “chọn một dòng hay để nước trôi ?”.Nỗi buồn sầu vì thế mà có tính thời đại

Cách tổ chức cấu trúc các cặp câu thơ trong bài cơ bản cũng theo tính chất

đối ngẫu phổ biến của thơ Đường: nắng xuống trời lên, sông dài trời rộng, bờ

xanh, bãi vàng, lớp lớp mây cao, chim nghiêng cánh nhỏ Tuy nhiên không

tuân thủ cách đối nghiêm ngặt, triệt để của lối thơ cổ điển, Huy Cận chỉ mượnnguyên tắc tương xứng của đối ngẫu, mà không đẩy lên thành đối chọi Nhờ đócâu thơ có được vẻ cân xứng trang trọng của Đường thi nhưng không gây cảm

giác gò bó Nghĩa là, một nét thi pháp cổ điển đã được cách tân để phù hợp với

2.2.2 Khổ thơ thứ 2”

Thủ pháp tương phản giúp Huy Cận dựng cảnh tài tình Điểm nhìn của thinhân đã thay đổi “Cồn nhỏ” lơ thơ đã cô liêu lại thêm chữ “đìu hiu” càng khiếnkhông gian thêm hoang vắng đến tê người Có lẽ vì quá rợn ngợp nên thi sĩ giậtmình phóng mắt ra xa bốn phía để tìm kiếm một tâm hồn đồng điệu chăng:

“Đâu tiếng làng xa vãn chợ chiều” Đây là âm thanh của một ngày tàn, ảm đạm

có thật vọng lại, hay chỉ là âm thanh cuộc sống vang vọng trong tâm tưởng?

Chữ “đâu” ngơ ngác khiến cho ta nghi ngờ về độ thật

Rõ ràng tìm kiếm hơi người theo biên độ chiều rộng không làm vơi đi nỗi

sầu, thi nhân thâu tầm mắt và chuyển hướng nhìn theo độ cao Và chao ôi ! Một

vũ trụ bao là, vô cùng tận:

“Nắng xuống, trời lên sâu chót vót

Sông dài, trời rộng, bến cô liêu”

Thủ pháp tương phản được sử dụng trong nghệ thuật dựng cảnh ở hai câu

thơ trên có thể hình dung như sau:

Sự tương phản của hình ảnh thơ được đẩy lên vô cùng Không gian được

mở rộng đa chiều và dường như không có giới hạn Câu trên là vô biên của

chiều cao, cũng là chiều sâu vũ trụ Câu dưới là vô biên của chiều dài, vô cùng

của chiều rộng Trước cái vô cùng vô tận ấy, “bến” đã cô liêu lại như càng nhỏ

bé, như tiêu biến đi

Với bảng phụ hoặc máy chiếu, tôi sử dụng sơ đồ trên để tạo cảm giác đồng

điệu cho học sinh Trạng thái rợn ngợp trước cái mênh mông trời đất, sôngnước ấy gần giống như cảm giác rờn rờn lần đầu ta ngồi trên một con thuyền bé

đi qua một dòng sông lớn, hay là đi qua một cách đồng mùa lụt mênh môngnước Ở đây dường như có thủ pháp của điện ảnh hiện đại trong dựng cảnh,dường như không gian đa chiều đang giãn nở trong câu thơ: “nắng xuống, trời

lên sâu chót vót” Chót vót là từ “độc quyền” của độ cao, Huy Cận lại đem kết

hợp với độ sâu, có lạ hóa ngôn từ không ? Hãy nghe tác giả giải thích: “Thiênnhiên tạo vật trong buổi chiều tà trên sông nước cũng lạ lùng Từng vạt nắng từtrên cao rọi xuống tạo nên những khoảng sâu thăm thẳm trên bầu trời Tôi dùng