Họcsinh ở cấp THPT đã có thể tạo lập được văn bản theo những phương thứckhác nhau, đặc biệt là có thể viết được các bài văn nghị luận về xã hội hoặcvăn học, nêu được quan điểm, tư tưởng
Trang 1MỤC LỤC
1 Mở đầu 2
1.1 Lý do chon đề tại 2
1.2 Mục đích nghiên cứu 4
1.3 Đối tượng nghiên cứu 4
1.4 Phương pháp nghiên cứu 4
1.5 Giới hạn phạm vi nghiên cứu 4
2 Nội dung 4
2.1 Cơ sở lý luận 4
2.2 Thực trạng 6
2.3 Một số kinh nghiệm giúp học sinh viết đoạn văn nghị luận xã hội hiệu quả………7
2.3.1 Kỹ năng phân tích đề 7
2.3.2 Xác định mối liên hệ với phần đọc hiểu 7
2.3.3 Cách viết đoạn văn và tìm ý 7
2.3.4 Rèn kĩ năng viết đoạn văn 9
2.3.5 Tăng cường luyện tập 10
2.3.6 Cùng chấm bài 18
2.4 Kết quả đạt được 20
3 Kết luận và kiến nghị 21
3.1 Kết luận 21
3.2 Kiến nghị 21
Danh mục tài liệu tham khảo 22
Trang 2MỘT VÀI KINH NGHIỆM GIÚP HỌC SINH LỚP 12 VIẾT ĐOẠN VĂN NGHỊ LUẬN KHOẢNG 200 CHỮ ĐẠT HIỆU QUẢ
1 MỞ ĐẦU
1.1 Lý do chọn đề tài
Giáo dục phổ thông nước ta đang thực hiện bước chuyển từ chươngtrình giáo dục tiếp cận nội dung kiến thức sang tiếp cận năng lực của ngườihọc Nghĩa là từ chỗ chúng ta quan tâm đến việc học sinh học được cái gì đếnchỗ quan tâm học sinh vận dụng được cái gì qua việc học Để đảm bảo đượcđiều đó, phải thực hiện chuyển đổi từ phương pháp dạy học theo lối “truyềnthụ một chiều” sang dạy cách học, cách vận dụng kiến thức, rèn luyện kĩnăng, hình thành năng lực và phẩm chất Việc dạy học này càng đòi hỏi việcrèn luyện kĩ năng phải đạt ở mức độ cao, nghĩa là các em chủ động, thuầnthục trong việc vận dụng kiến thức để thể hiện sự hiểu biểt, năng lực cá nhân
Làm văn là phân môn có tính chất tổng hợp của các giờ Ngữ văn Họcsinh ở cấp THPT đã có thể tạo lập được văn bản theo những phương thứckhác nhau, đặc biệt là có thể viết được các bài văn nghị luận (về xã hội hoặcvăn học), nêu được quan điểm, tư tưởng riêng của mình về các vấn đề của đờisống hoặc văn học Đề thi THPT quốc gia năm 2017, không có sự tách rờigiữa phần đọc hiểu và phần làm văn (nghị luận xã hội) nhằm kiểm tra nănglực và sự tích hợp kiến thức, kĩ năng của các em
Trước đây với cách ra đề và xây dựng các “đáp án đóng” cùng với việccoi trọng kiến thức văn học nên chưa tạo điều kiện cho học sinh phát biểunhững suy nghĩ riêng, sáng tạo và vận dụng những kiến thức đã học vào giảiquyết những vấn đề đặt ra trong cuộc sống của mình Những năm gần đây vớicách ra đề theo hướng mở và tích hợp (trong môn và liên môn), đáp án chấpnhận nhiều cách trả lời, thậm chí có những câu trả lời trái ngược nhau miễn làhọc sinh bộc lộ được nhận thức lập luận và logic Kiểu ra đề này không áp đặt
Trang 3nội dung mà chỉ nêu lên các phương án học sinh có thể trình bày, phân tíchđược sự hợp lí của các phương án đó
Nhận thấy những thay đổi trên từ việc đổi mới định hướng dạy họccũng như xuất phát từ thực tiễn dạy học Ngữ văn ở trường phổ thông, rèn kĩnăng làm văn cho học sinh là một công việc quan trọng Nếu chỉ trang bị kiếnthức mà bỏ qua hoạt động rèn kĩ năng thì cũng giống như việc đã vất vả càyxới, gieo trồng nhưng rồi lại không quan tâm đến khâu hoàn thiện sản phẩm
và thu hoạch Cho dù học sinh có kiến thức sâu rộng, mới mẻ đến đâu cũng làchưa đủ để tạo nên những bài làm tốt Các em sẽ lúng túng khi làm bài, nhất
là trong bối cảnh Bộ GD&ĐT chủ trương đổi mới phương pháp dạy học, đổimới kiểm tra đánh giá các môn khoa học xã hội (trong đó có Ngữ văn) theo
tinh thần “ nâng cao yêu cầu vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tăng cường
ra các câu hỏi mở, gắn với thời sự quê hương đất nước để học sinh được bày
tỏ chính kiến của mình về các vấn đề kinh tế, chính trị, xã hội” [Theo công
văn Hướng dẫn thực hiện nhiệm vụ GDTrH, năm 2013].
Để đáp ứng được mục tiêu dạy học Ngữ văn, nhất là tính hiệu quả khi
ôn tập cho học sinh trước mỗi kì thi; chúng ta cần tập trung hình thành chocác em hai năng lực cơ bản là: đọc hiểu văn bản và tạo lập văn bản Điều nàyphần nào đã được vận dụng trong cách ra đề thi trung học phổ thông quốc gianăm 2017 của Bộ giáo dục và đào tạo Điều đó thể hiện rõ ở câu 1 phần làmvăn có sự gắn kết giữa 2 phần đọc hiểu và làm văn Đọc hiểu là tiền đề củalàm văn và làm văn là sự biểu hiện một phần nào đó kết quả của việc đọc hiểu
và vận dụng kĩ năng
Để góp phần nâng cao chất lượng dạy và học bộ môn, giúp học sinhhình thành những năng lực cơ bản, tôi nhận thấy quá trình rèn kĩ năng viết
đoạn văn nghị luận cho học sinh 12 trường THPT là một việc làm cần
thiết.Việc làm này mặc dù chỉ là giải pháp để nâng cao chất lượng dạy họcmột dạng bài cụ thể nhưng lại có tác dụng không nhỏ trong việc liên kết chặtchẽ hai phân môn đọc văn và làm văn; đưa văn học về gần hơn với đời sống;
Trang 4giúp cho học sinh có cái nhìn bao quát, toàn diện về những vấn đề văn học vàđời sống
Xuất phát từ yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học, đặc biệt là đổi mớikiểm tra đánh giá; xuất phát từ những đòi hỏi của thực tiễn dạy học, tôi thực
hiện đề tài: Một vài kinh nghiệm giúp học sinh 12 viết đoạn văn nghị luận
xã hội khoảng 200 chữ hiệu quả với mong muốn chia sẻ, trao đổi một số vấn
đề có tính chất gợi mở, phần nhiều là kinh nghiệm dạy học kiểu bài này đểcùng các đồng nghiệp hướng tới mục tiêu nâng cao chất lượng dạy học Ngữvăn
1.3 Đối tượng nghiên cứu
Kĩ năng viết đoạn văn
Năng lực viết đoạn văn nghị luận xã hội khoảng 200 chữ của học sinh.
1.4 Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp thống kê
- Phương pháp trải nghiệm thực tế
- Phương pháp so sánh đối chiếu kết quả
1.5 Giới hạn phạm vi nghiên cứu
Qua các tiết ôn tập, sửa bài kiểm tra, tôi tập trung vào kinh nghiệm viếtđoạn văn 200 chữ
2 NỘI DUNG
2.1 Cơ sở lí luận
Trang 5Theo Từ điển Tiếng Việt: “Nghị luận: Bàn và đánh giá cho rõ về một
vấn đề nào đó Văn nghị luận là thể văn dùng lí lẽ và dẫn chứng để phân tích giải quyết một vấn đề”
Từ điển thuật ngữ văn học cũng nêu rõ: “Văn nghị luận: Thể văn nghị
luận viết về những vấn đề nóng bỏng thuộc nhiều lĩnh vực đời sống khác nhau: chính trị, xã hội, triết học, văn hoá Mục đích của văn chính luận là bàn bạc, thảo luận, phê bình hay truyền bá tức thời một tư tưởng, một quan điểm nào đó Đặc trưng cơ bản nhất của văn chính luận là tính chất luận thuyết Văn chính luận trình bày tư tưởng và thuyết phục người đọc chủ yếu bằng lập luận, lí lẽ”
Như vậy, chúng ta có thể hiểu: văn nghị luận là một loại văn bản nhằmphát biểu tư tưởng, tình cảm, thái độ, quan điểm của người viết một cách trựctiếp về các vấn đề văn học, chính trị, đạo đức, lối sống và được trình bàybằng một thứ ngôn ngữ trong sáng, hùng hồn với những lập luận chặt chẽ,mạch lạc, giàu sức thuyết phục Đây là loại văn phổ biến trong nhà trường Vìvăn nghị luận vừa thể hiện năng lực tư duy, lo-gic của người viết; vừa chothấy năng lực diễn đạt, trình bày quan điểm riêng một cách thuyết phục Nộidung và cấu trúc của một văn bản nghị luận được hình thành từ các yếu tố cơ
bản là: Vấn đề cần nghị luận (luận đề), luận điểm, luận cứ và lập luận (luận
chứng)
Đoạn văn nghị luận là một bộ phận của bài văn Đoạn văn thể hiện mộtchủ đề tương đối trọn vẹn Nếu như trong một bài văn nghị luận sẽ có nhiềuđoạn văn nghị luận nhằm thể hiện cái nhìn đa chiều cũng như giải quyết vấn
đề một cách trọn vẹn thấu đáo thì ở đây, tuy viết một đoạn văn với giới hạn
200 chữ nhưng cũng phải thể hiện cái nhìn, suy nghĩ, cảm nhận, nhận thứccủa học sinh một cách toàn diện, đầy đủ Như vậy, có thể nói viết đoạn văn
200 chữ về một vấn đề đặt ra trong phần đọc hiểu thực chất là yêu cầu họcsinh vận dụng kiến thức, kĩ năng làm văn nghị luận để giải quyết một vấn đề
Trang 6cho trước, tạo lập được văn bản liên văn bản – có sự gắn kết giữa văn bản đọchiểu với đoạn văn nghị luận
2.2 Thực trạng
Đề thi trung học phổ thông quốc gia môn Ngữ văn năm 2017 có nhiềuđổi mới về: thời gian làm bài 120 phút, phần đọc hiểu có một ngữ liệu với 4câu hỏi 3 điểm; phần làm văn gồm hai câu, câu 1 yêu cầu viết đoạn vănkhoảng 200 chữ trình bày suy nghĩ về một vấn đề đặt ra trong phần đọc hiểu 2điểm, câu 2 là nghị luận văn học 5 điểm
Như vậy, có thể nhận thấy, so với các kì thi trung học phổ thông nhữngnăm học trước, phần đổi mới nhiều nhất trong năm 2017 là ở câu 1 phần làmvăn Nếu như trước đây, câu 1 là văn nghị luận xã hội với yêu cầu viết bài vănnghị luận (không quá 600 từ) trình bày suy nghĩ về một tư tưởng đạo lí hoặchiện tượng đời sống hoàn toàn độc lập với đọc hiểu…Trong đề thi hiện tại là
viết đoạn văn bàn về một vấn đề đặt ra trong phần đọc hiểu Đó là sự vận
dụng văn bản để giải quyết một vấn đề cụ thể và liên hệ mở rộng một vấn đềnào đó từ văn bản bằng suy nghĩ, ý kiến của mình hay còn gọi là liên văn bản
Đó là sự tạo lập văn bản để trình bày phương hướng, biện pháp giải quyết mộtvấn đề cụ thể của cuộc sống
Với dạng đề này, bước đầu học sinh còn nhiều bỡ ngỡ và vấp những lỗi
cơ bản: vẫn viết như một bài văn, viết quá dài so với yêu cầu 200 chữ hoặcviết quá ngắn, không làm sáng tỏ vấn đề dù viết đúng yêu cầu, không biết viếtnhư thế nào….Không những thế, kĩ năng diễn đạt của học sinh cũng cònnhiều hạn chế như viết lan man không làm sáng tỏ vấn đề, không viết đúngđặc trưng của văn nghị luận Những lỗi này sẽ ảnh hưởng đến kết quả, chấtlượng của bài kiểm tra Cụ thể trong bài khảo sát đầu tiên ở ba lớp 12 tôi trựctiếp giảng dạy như sau:
Lớp Sĩ số
Lỗi thường gặp khi viết đoạn văn nghị luận xã hội
Viết thành bài văn Viết quá dài Viết quá ngắn Bài viết đạt yêu
cầu
Số lượng Tỉ lệ Số lượng Tỉ lệ Số lượng Tỉ lệ Số lượng Tỉ lệ
Trang 72.3 Một số kinh nghiệm giúp học sinh viết đọan văn nghị luận xã hộihiệu quả
2.3.2 Xác định mối liên hệ với phần đọc hiểu
Trong phần đọc hiểu văn bản, học sinh đã tìm hiểu, khám phá, cắtnghĩa, lí giải nội dung ý nghĩa của văn bản cũng như đã rút ra những thôngđiệp, bài học, triết lí cho riêng mình Đây là cơ sở để từ đó vận dụng giảiquyết một vấn đề trong thực tế đời sống Phần đọc hiểu gồm 4 câu hỏi đượcxây dựng theo các cấp độ: nhận biết, thông hiểu và vận dụng Thông thường,câu 3 và câu 4 của phần đọc hiểu có mối liên hệ với câu 1 phần làm văn
2.3.3 Cách viết đoạn văn và tìm ý
Có nhiều cách để trình bày đoạn văn Học sinh có thể viết đoạn văntheo cách diễn dịch, quy nạp, song hành, móc xích hoặc tổng – phân – hợp
Dù trình bày theo cách nào, học sinh cũng phải đáp ứng các yêu cầu của đoạnvăn và giải quyết vấn đề được đặt ra trong văn bản Trong đoạn văn 200 chữtheo yêu cầu của đề thi trung học phổ thông quốc gia, học sinh cần xác địnhđược chủ đề của đoạn văn, lí giải, cảm nhận chủ đề một cách sâu sắc toàndiện với cảm xúc, cảm nghĩ chân thành, phù hợp với những chuẩn mực đao
Trang 8đức Tôi không chia kiểu bài như thường chia trong văn nghị luận xã hội lànghị luận xã hội là nghị luận về một tư tưởng đạo lí và nghị luận về một hiệntượng đời sống Bởi lẽ văn nghị luận xã hội dù kiểu bài nào cũng có mối liên
hệ giữa hiện tượng và tư tưởng Và điều quan trọng trong học văn nói chung,
làm văn nói riêng là phát triển năng lực tư duy, năng lực tạo lập văn bản, nănglực sáng tạo, năng lực sử dụng tiếng Việt, năng lực tự học và bồi đắp, nuôidưỡng những phẩm chất như trung thực, yêu nước, nhân ái, tự lập Vì vậychúng ta không cần cứng nhắc, khuôn mẫu Học sinh cần linh hoạt và có thểđặt ra, trả lời các câu hỏi: là gì? vì sao? như thế nào? làm gì?
Học sinh có thể xây dựng bố cục theo cách tổng – phân – hợp Đoạnvăn sẽ có 3 phần:
- Phần mở đoạn: dẫn dắt, giới thiệu vấn đề cần nghị luận, cần làm sáng
tỏ Phần này học sinh sẽ viết ngắn gọn khoảng 1 đến 2 câu Giáo viên yêu cầuhọc sinh viết vào giấy và viết một số câu lên bảng để cho các em cùng nhậnxét Từ một câu đúng, giáo viên đề nghị học sinh diễn đạt theo cách khácnhau Từ đó, giáo viên cho học sinh thấy tuy cùng một nội dung nhưng cáchdiễn đạt không ai giống ai bởi lẽ vốn ngôn từ, năng lực tư duy, kĩ năng sửdụng ngôn ngữ ở mỗi người là hoàn toàn khác nhau Đó cũng là vẻ đẹp củavăn chương, muôn màu muôn vẻ, in đậm dấu cá nhân
- Phần thân đoạn: gồm nhiều câu văn có sự liên kết chặt chẽ với nhau,đưa ra lí lẽ, dẫn chứng để làm sáng tỏ vấn đề
Trang 92.3.4 Rèn kĩ năng viết đoạn văn
- Kĩ năng vận dụng các thao tác lập luận: tuy viết một đoạn văn nhưng
để làm sáng tỏ vấn đề nghị luận học sinh cũng cần vận dụng các thao tác lậpluận (giải thích, phân tích, chứng minh, bình luận…) để có cái nhìn đầy đủ,sâu sắc, đúng đắn, đa chiều về vấn đề
- Kĩ năng vận dụng kết hợp các phương thức biểu đạt với phương thứcbiểu đạt chính là nghị luận Với yêu cầu này, tôi nhấn mạnh cho học sinhnhững đặc trưng của văn nghị luận – có luận điểm, lí lẽ, dẫn chứng bàn bạc vềmột vấn đề trong đời sống hoặc văn học nhằm thuyết phục người đọc, ngườinghe để tránh lỗi phổ biến là học sinh chỉ diễn xuôi hoặc kể lại
- Kĩ năng viết phần mở đoạn: phần mở đoạn có vai trò quan trọng, giúpkhai thông mạch văn Mở đoạn không những nêu được vấn đề nghị luận nêntránh cho học sinh tình tạng viết lan man, xa rời đề mà còn gợi hứng thú chongười đọc, tạo sức hấp dẫn cho đoạn văn Mặt khác, câu mở đoạn cần thể hiệnmối liên hệ với phần đọc hiểu Học sinh cần rèn luyện để có câu mở đoạn phùhợp Phần mở đoạn có thể diễn đạt từ 1 đến 2 câu và nêu được yêu cầu nghịluận cũng như trích dẫn câu nói, câu thơ nếu có Học sinh có thể diễn đạt, viếtcâu mở đoạn theo một số cách như sau:
+ Nêu xuất xứ của vấn đề nghị luận (tên tác phẩm của tác giả) đã gợi ra cho ta nhiều suy nghĩ về câu nói/ câu thơ (trích dẫn).
+ Trích dẫn một câu nói, câu danh ngôn, câu thơ phù hợp và khẳng
định vấn đề cần làm sáng tỏ.
+ Liên kết với phần đọc hiểu để dẫn dắt, nêu vấn đề nghị luận
- Rèn kĩ năng dùng từ: từ ngữ chính xác, cô đọng, có chọn lọc, có hìnhảnh, có màu sắc, không nghĩ sao viết vậy
- Kĩ năng viết câu văn: sử dụng đa dạng các loại câu như câu đơn, câuđặc biệt, câu ghép, câu nghi vấn, câu cảm thán, và sử dụng các phép tu từ cúpháp phù hợp như phép chêm xen, phép liệt kê, điệp cấu trúc
Trang 10- Kĩ năng lập luận: lập luận là một yếu tố không thể thiếu của đoạn vănnghị luận Lập luận là đưa ra những lí lẽ, dẫn chứng để làm sáng tỏ một vấn
đề nào đó Lập luận chặt chẽ, mạch lạc, logic sẽ làm sáng tỏ vấn đề và tăngsức thuyết phục
- Kĩ năng chọn và đưa dẫn chứng: học sinh cần chọn 2, 3 dẫn chứngtiêu biểu, có tính phổ quát và trình bày ngắn gọn trong đoạn văn
- Kĩ năng vận dụng các phép liên kết đoạn văn: đoạn văn gồm nhiềucâu liên kết chặt chẽ với nhau để tập trung thể hiện trọn vẹn nội dung chủ đề.Học sinh có thể sử dụng một số phương tiện và biện pháp liên kết như: phéplặp, phép thế, phép nối, phép liên tưởng
2.3.5 Tăng cường luyện tập
Để lĩnh hội tri thức, thuần thục trong kĩ năng, hình thành năng lực, họcsinh cần chủ động, tích cực, tự giác rèn luyện Giáo viên hướng dẫn học sinhviết đoạn văn theo các bước đã hình thành trong phần bố cục đoạn văn Giáoviên cũng lưu ý học sinh thời gian viết đoạn văn khoảng 30 phút để đảm bảophân phối thời gian hợp lí giữa các phần Trong quá trình viết, học sinh sẽ có
ý thức huy động kiến thức từ nhiều nguồn khác nhau Nếu như trên lớp, họcsinh sẽ tham khảo ý kiến từ bạn khác thì về nhà học sinh sẽ đọc thêm, tra cứuthông tin từ sách, mạng internet Bởi chỉ có luyện tập học sinh mới có thể tựbiết cách làm, mở rộng vốn hiểu biết, nâng cao năng lực làm văn, rút kinhnghiệm
Từ đề ra, giáo viên hướng dẫn học sinh tìm hiểu vấn đề nghị luận, chỉ
ra mối liên kết với phần đọc hiểu viết câu mở đoạn, tìm ý và viết thành đoạnvăn
Cùng một đề ra, giáo viên cho các học sinh có năng lực khác nhau làhọc sinh khá, giỏi và học sinh trung bình lên bảng viết đoạn văn Sau đó, họcsinh sẽ thảo luận và nhận xét, giáo viên khái quát Chúng ta dễ nhận thấy,thông thường học sinh khá giỏi sẽ viết tương đối hoàn thiện Học sinh trung