Quản lý truyền thông giáo dục giá trị sống cho học sinh, sinh viên trong bối cảnh hiện nay

TT TÊN BẢNG, BIỂU ĐỒ, HÌNH, SƠ ĐỒ TrangBảng 2.1 Tình hình đội ngũ cán bộ của Báo Giáo dục và Thời đại 79Bảng 2.2 Kết quả đánh giá nội dung truyền thông giáo dục giá trị sống cho học sinh

NGUYỄN DIỆU NGỌC

QU¶N Lý TRUYÒN TH¤NG GI¸O DôC GI¸ TRÞ

SèNG CHO HäC SINH, SINH VIªN TRONG BèI C¶NH

HIÖN NAY

Chuyên ngành: Quản lý giáo dục

Mã số : 62 14 01 14

LUẬN ÁN TIẾN SĨ QUẢN LÝ GIÁO DỤC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

1 PGS TS Đặng Quốc Bảo

2 PGS.TS Nguyễn Văn Phán

T«i xin cam ®oan ®©y

lµ c«ng tr×nh nghiªn cøu cña riªng t«i C¸c kÕt qu¶ nghiªn cøu vµ c¸c sè liÖu trong luËn ¸n lµ trung thùc,

cã nguån gèc vµ xuÊt xø râ rµng.

TÁC GIẢ LUẬN ÁN

Nguyễn Diệu Ngọc

DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ, HÌNH, SƠ ĐỒ

TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 13

GIÁO DỤC GIÁ TRỊ SỐNG CHO HỌC SINH,

1.1 Các quan điểm chủ đạo về truyền thông giáo dục giá trị sống

1.2 Quản lý truyền thông giáo dục giá trị sống cho học sinh, sinh viên 58 1.3 Yếu tố tác động đến quản lý truyền thông giáo dục giá trị sống

cho học sinh, sinh viên trong bối cảnh hiện nay 67

Chương 2 CƠ SỞ THỰC TIỄN QUẢN LÝ TRUYỀN THÔNG

GIÁO DỤC GIÁ TRỊ SỐNG CHO HỌC SINH, SINH

2.1 Khái quát về các phương tiện truyền thông giáo dục ở Việt Nam

2.2 Thực trạng truyền thông giáo dục giá trị sống cho học sinh, sinh

2.3 Thực trạng quản lý truyền thông giáo dục giá trị sống cho học

sinh, sinh viên trong bối cảnh hiện nay 96 2.4 Đánh giá chung về quản lý truyền thông giáo dục giá trị sống

cho học sinh, sinh viên hiện nay 108

Chương 3 BIỆN PHÁP QUẢN LÝ TRUYỀN THÔNG GIÁO

DỤC GIÁ TRỊ SỐNG CHO HỌC SINH, SINH VIÊN

3.1 Định hướng giáo dục giá trị sống cho học sinh, sinh viên trên các

phương tiện truyền thông trước bối cảnh đổi mới giáo dục 114 3.2 Hệ thống biện pháp quản lý truyền thông giáo dục giá trị sống

cho học sinh, sinh viên trong bối cảnh hiện nay 120

4.1 Khảo nghiệm tính cần thiết và khả thi của các biện pháp 145

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ

TT TÊN BẢNG, BIỂU ĐỒ, HÌNH, SƠ ĐỒ Trang

Bảng 2.1 Tình hình đội ngũ cán bộ của Báo Giáo dục và Thời đại 79Bảng 2.2 Kết quả đánh giá nội dung truyền thông giáo dục giá trị

sống cho học sinh, sinh viên

85

Bảng 2.3 Tổng hợp phiếu khảo sát đánh giá công tác truyền

thông giáo dục giá trị sống của bạn đọc

87

Bảng 2.4 Các trường học đánh giá chất lượng nội dung giáo dục

giá trị sống trên báo Giáo dục và Thời đại

88

Bảng 2.5 Kết quả đánh giá thực trạng xây dựng kế hoạch truyền

thông giáo dục giá trị sống cho học sinh, sinh viên

97

Bảng 2.6 Kết quả đánh giá mức độ tổ chức, chỉ đạo triển khai thực hiện

các nội dung truyền thông giáo dục giá trị sống cho học sinh,sinh viên

99

Bảng 2.7 Kết quả đánh giá thực trạng đổi mới hình thức, phương pháp

sử dụng truyền thông trong giáo dục giá trị sống cho học sinh,sinh viên

100

Bảng 2.8 Kết quả đánh giá mức độ kiểm tra, giám sát và đánh giá

kết quả sử dụng truyền thông trong giáo dục giá trị sống cho học sinh, sinh viên

102

Bảng 2.9 Tổng hợp kết quả khảo sát về mức độ quan trọng của một số

vấn đề đối với truyền thông giáo dục giá trị sống

106

Bảng 2.10 Ý kiến phóng viên, biên tập viên, cộng tác viên Báo Giáo dục và

Thời đại góp ý cho tin, bài giáo dục giá trị sống cho học sinh, sinh viên

107

Bảng 4.1 Tổng hợp kết quả khảo nghiệm tính cần thiết và tính khả

thi của biện pháp

Bảng 4.4 Đánh giá về nhận thức của nhóm xây dựng kế hoạch về

ý nghĩa truyền thông giáo dục giá trị sống

160

khả thi

Hình 2.1 Ấn phẩm báo Giáo dục và Thời đại số ra hàng ngày 82

Hình 2.3 Báo Giáo dục và Thời đại số đặc biệt tháng 83

Sơ đồ 1.1 Cơ chế tác động của báo chí và truyền thông 37

MỞ ĐẦU

1 Lý do lựa chọn đề tài

Trong xu thế toàn cầu hóa hiện nay, việc hội nhập nhằm đi đến sự phát triểncủa các quốc gia là tất yếu Làm sao để có thể chủ động hội nhập mà không bịđánh mất mình là vấn đề đặt ra với mỗi đất nước Do vậy để có thể vẫn là mìnhtrong khi hòa vào dòng chảy chung của thế giới cần phải xây dựng một cốt cách,một hình mẫu, một giá trị sống phù hợp của mỗi dân tộc Chính giá trị sống đó làchuẩn mực để các cá nhân đánh giá, soi mình, hành động góp phần vào sự ổn định

và phát triển quốc gia trong xu thế hội nhập

Để hình thành nên các chuẩn mực mang tính giá trị cao cho một quốc gia,dân tộc là con đường vô cùng khó khăn, phức tạp và tốn nhiều công sức và thờigian Hình thành được những giá trị sống mang tính chuẩn mực xã hội đòi hỏi sự

nỗ lực rất lớn của mọi lực lượng, mọi tổ chức trong xã hội với quyết tâm cao trên

cơ sở xây dựng được chiến lược đúng đắn, toàn diện Trong hàng loạt các nhân tố,điều kiện tương tác để hình thành nên giá trị sống, giáo dục ở nhà trường là mộthoạt động tác động mạnh mẽ nhất, hiệu quả nhất và nhanh nhất Tuy nhiên, cùngvới sự thay đổi to lớn về kinh tế, chính trị thì hệ thống thang bậc giá trị trong xãhội Việt Nam cũng thay đổi nhanh chóng Nhiều giá trị mới được tạo dựng, một sốgiá trị truyền thống khác được mở rộng về nội dung; bên cạnh những giá trị mớiđược hình thành là sự mai một của các giá trị truyền thống… Điều này trở thànhnhân tố có ảnh hưởng rất quan trọng đến định hướng giá trị của mỗi cá nhân,nhóm xã hội Đây chính là nguyên nhân đặc thù làm thay đổi kết cấu các quan hệ

xã hội, lối sống và định hướng giá trị của người dân, đặc biệt là đối với nhóm đốitượng thanh niên, học sinh, sinh viên Điều này tạo nên những điều kiện và tiền đềcho việc thay đổi nhận thức giá trị nói chung và giá trị sống nói riêng Việc quantrọng là một mặt phải định hình, xác định lại các giá trị đích thực của con người và

xã hội Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế, mặt khác phải

thúc đẩy giáo dục giá trị sống như một biện pháp quan trọng nhằm đảm bảo chođược nhận thức thống nhất trong cộng đồng.

Ở Việt Nam thời gian qua đã có nhiều người đề cập đến sự xung đột nhiễuloạn giá trị, khủng hoảng niềm tin, mất phương hướng là nguyên nhân trực tiếpdẫn đến rối loạn hành vi và thái độ trong những bộ phận dân cư khác nhau, đặcbiệt trong giới trẻ - làm xuất hiện nguy cơ bất ổn xã hội Nhà trường là chủ thểgiáo dục quan trọng nhất, nhưng giáo dục giá trị sống có thể được thực hiện thôngqua nhiều biện pháp, hình thức, công cụ khác nhau, trong đó báo chí và cácphương tiện truyền thông đại chúng đang trở thành công cụ quan trọng vớiphương thức đặc thù giáo dục giá trị sống, đặc biệt là với học sinh, sinh viên.Trong bối cảnh hiện nay, truyền thông là công cụ hữu hiệu trong định hướng giátrị, giá trị sống, củng cố niềm tin giá trị và nhanh chóng điều chỉnh định hướngphù hợp với xu thế phát triển của xã hội Vấn đề xác định giá trị sống, định hướnggiá trị sống có quan hệ chặt chẽ với việc xác định nhu cầu phát triển trong cuộcsống nói chung Truyền thông giáo dục giá trị sống chính là sự tương tác giữa cácyếu tố, hiện tượng, quá trình được coi là ý nghĩa đối với toàn bộ tiến trình pháttriển của con người và xã hội

Đối tượng xác lập hệ giá trị và truyền thông giáo dục giá trị sống ở ViệtNam hiện nay trước hết là học sinh, sinh viên, những con người sẽ quyết địnhtương lai, vận mệnh dân tộc Truyền thông đại chúng là những phương tiệnthông tin đưa các thông điệp đến với công chúng; ngày nay nó ngày càng pháttriển nhanh về số lượng và quy mô, về nội dung và hình thức, phát huy vai tròngày càng quan trọng trong đời sống văn hóa tinh thần xã hội Truyền thôngđại chúng đã góp phần quan trọng vào việc giáo dục truyền thống tốt đẹp củadân tộc, truyền thống cách mạng, góp phần nâng cao dân trí, đáp ứng nhu cầungày càng cao, phong phú và đa dạng về đời sống tinh thần của nhân dân.Trong thời kỳ hội nhập, truyền thông đại chúng còn góp phần nâng cao chấtlượng thông tin đối ngoại, giới thiệu đất nước, văn hóa và con người Việt

Nam với bạn bè quốc tế, thực hiện đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đaphương hóa, đa dạng hóa các quan hệ quốc tế của Đảng, Nhà nước ta, nângcao uy tín và vị thế Việt Nam trên trường quốc tế

Tuy nhiên bên cạnh những vai trò tích cực như trên, truyền thông đại chúngcũng có những ảnh hưởng tiêu cực đến việc giáo dục giá trị, giá trị sống Trongmột số trường hợp, truyền thông đại chúng lại vô tình hay cố ý trở thành công cụ

để những kẻ xấu lợi dụng để phủ nhận các giá trị sống tốt đẹp, thậm chí trở thànhcông cụ để lăng xê hay cổ súy cho những điều phản giá trị, phi văn hóa Tình hình

đó đòi hỏi phải có những giải pháp quản lý truyền thông giáo dục giá trị sống với

sự hợp tác, vào cuộc của các cơ quan truyền thông và nhà trường Trung học phổthông, trường đại học, cao đẳng - nơi giáo dục giá trị sống hiệu quả, mẫu mực chohọc sinh, sinh viên Quá trình truyền thông giáo dục giá trị sống cho học sinh, sinhviên bắt đầu từ những bài học về đạo lý, đạo đức, lối sống, nhân cách và đượcthực hiện đồng bộ, nhất quán trong nhà trường, gia đình và xã hội

Bộ Giáo dục và Đào tạo rất quan tâm đến truyền thông giáo dục, coiđây là một nhiệm vụ quan trọng trong quản lý giáo dục Năm 2014, Trung tâmTruyền thông giáo dục được thành lập trên cơ sở tổ chức lại Phòng Báo chíTuyên truyền thuộc Văn phòng Bộ, có chức năng phối hợp với các cơ quanthông tấn, báo chí và các cơ sở giáo dục và đào tạo để tổ chức hoạt độngthông tin, tuyên truyền phục vụ công tác lãnh đạo, chỉ đạo của Bộ trưởng vàhoạt động của ngành, hiện nhận sự chỉ đạo trực tiếp của trợ lý Bộ trưởng,cùng đó, Bộ Giáo dục phối hợp với Đài Truyền hình Việt Nam triển khai kênhVTV7 – Kênh Truyền hình Giáo dục Quốc gia nhằm mục đích dạy học, phổbiến và nâng cao kiến thức phát sóng từ năm 2015 Đặc biệt, Báo Giáo dục vàThời đại - cơ quan ngôn luận của Bộ Giáo dục và Đào tạo, diễn đàn toàn dân

về giáo dục – kênh truyền thông giáo dục hiệu quả - là một trong những tờbáo đóng vai trò đưa chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước và ngànhgiáo dục tới giáo viên, cán bộ ngành và toàn dân; đồng thời chuyển tải tiếngnói từ cơ sở, cũng như phản ánh thực tế lên cấp trên và tới toàn xã hội

Truyền thông đại chúng, trong đó có báo Giáo dục và Thời đại ngàycàng có vai trò quan trọng và đóng góp vào sự phát triển của xã hội Vìnhiều lý do, hiệu quả công tác truyền thông giáo dục giá trị sống cho học

sinh, sinh viên trên các phương tiện truyền thông đại chúng nói chung và

báo Giáo dục và Thời đại nói riêng vẫn còn có hạn chế, bất cập trước cácyêu cầu của tình hình mới Tuy nhiên, chưa có một đề tài nào nghiên cứusâu về quản lý truyền thông giáo dục giá trị sống cho học sinh, sinh viêntrong bối cảnh hiện nay

Thực tế này đã thôi thúc tác giả lựa chọn hướng nghiên cứu với đề tài:

“Quản lý truyền thông giáo dục giá trị sống cho học sinh, sinh viên trong bối

cảnh hiện nay”, làm luận án tiến sĩ của mình với mong muốn đưa ra những

biện pháp nhằm phát huy tối đa hiệu quả của truyền thông báo chí trong giáodục giá trị sống cho học sinh, sinh viên hiện nay

2 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Xây dựng cơ sở lý luận về quản lý truyền thông giáo dục giá trị sốngcho học sinh, sinh viên

Khảo sát, đánh giá thực trạng quản lý truyền thông giáo dục giá trị sốngcho học sinh, sinh viên trong bối cảnh hiện nay

Đề xuất biện pháp quản lý truyền thông giáo dục giá trị sống cho họcsinh, sinh viên trong bối cảnh hiện nay

Khảo nghiệm tính cần thiết, tính khả thi của các biện pháp và thửnghiệm 01 biện pháp đề xuất

3 Khách thể, đối tượng, phạm vi nghiên cứu và giả thuyết khoa học

* Khách thể nghiên cứu

Hoạt động truyền thông giáo dục giá trị sống trong bối cảnh hiện nay

* Đối tượng nghiên cứu

Quản lý truyền thông giáo dục giá trị sống cho học sinh, sinh viên trongbối cảnh hiện nay

* Phạm vi nghiên cứu

Về nội dung: Luận án chủ yếu bàn đến quản lý sử dụng truyền thông

như công cụ chủ yếu để giáo dục giá trị sống cho học sinh trung học phổthông, sinh viên trong bối cảnh hiện nay trên báo Giáo dục và Thời đại.Các đối tượng như mầm non, tiểu học, trung học cơ sở chưa được đặt ra ởluận án này

Về không gian: Nghiên cứu về truyền thông giáo dục giá trị sống cho

học sinh, sinh viên trong bối cảnh hiện nay; xác định vai trò, yêu cầu, biệnpháp quản lý của các chủ thể trong giáo dục giá trị sống cho học sinh, sinhviên thông qua phương tiện truyền thông

Về thời gian: Nghiên cứu công tác quản lý truyền thông giáo dục giá

trị sống cho học sinh, sinh viên trên báo Giáo dục và Thời đại từ tháng3/2013 đến nay

* Giả thuyết khoa học

Quản lý truyền thông giáo dục giá trị sống cho học sinh, sinh viênđang là vấn đề cấp thiết hiện nay, tuy vậy, lĩnh vực này còn một số bất cập:Nhận thức của cấp quản lý chưa được hoàn thiện, các chức năng quản lýchưa được bao quát một cách toàn diện, do vậy nếu đề xuất được các biệnpháp quản lý vừa nâng cao nhận thức cho cấp chỉ đạo, vừa tác động vào độingũ tác nghiệp, vừa giúp quản lý tốt các điều kiện cơ sở vật chất, trang thiết

bị máy móc phục vụ cho công tác này, thì công tác truyền thông giáo dục giátrị sống cho học sinh, sinh viên sẽ tăng cường và đạt hiệu quả

4 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

* Phương pháp luận nghiên cứu

Đề tài luận án được nghiên cứu dựa trên sự quán triệt phép biện chứngduy vật của triết học Mác – Lê nin, quan điểm tư tưởng giáo dục và quản lýgiáo dục của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Đảng Cộng sản Việt Nam; đồng thời vậndụng các quan điểm tiếp cận hệ thống - cấu trúc, lịch sử - lôgic, tiếp cận giátrị, tiếp cận chức năng và tiếp cận thực tiễn trong thực hiện các nhiệm vụnghiên cứu của đề tài luận án đã xác định

* Phương pháp nghiên cứu:

Để hoàn thành công trình nghiên cứu, tác giả luận án đã phối hợp sửdụng các phương pháp nghiên cứu khoa học giáo dục như sau:

Các phương pháp nghiên cứu lý luận:

Bao gồm các phương pháp phân tích, tổng hợp, hệ thống hóa, khái quáthóa những vấn đề lý luận, tài liệu có liên quan đến đề tài nghiên cứu qua hệthống sách, báo và tài liệu tham khảo

Các phương pháp nghiên cứu thực tiễn:

Tác giả đã sử dụng các phương pháp điều tra bằng phiếu hỏi, phỏng

vấn đối với phóng viên, biên tập viên; cán bộ quản lý giáo dục các trườngtrung học phổ thông, đại học…để thu thập thông tin về công tác truyền thônggiáo dục giá trị sống cho học sinh, sinh viên

Tọa đàm trao đổi với lãnh đạo, phóng viên, biên tập viên, cán bộ quản

lý giáo dục các trường trung học phổ thông, đại học, học sinh, sinh viên, đánhgiá hiệu quả truyền thông giáo dục giá trị sống trên báo Giáo dục và Thời đại.Tổng kết kinh nghiệm quản lý truyền thông giáo dục giá trị sống của đội ngũlãnh đạo Báo

Quan sát quy trình xuất bản nội dung truyền thông giáo dục giá trị

sống tại tòa soạn Báo Giáo dục và Thời đại, cách thức tổ chức giáo dục giátrị sống trong đó có nội dung tuyên truyền, truyền thông cho hoạt động tạiTrường Đại học Đồng Tháp, trường Đại học Nguyễn Trãi, trường Trunghọc phổ thông Tháp Mười, trường Trung học phổ thông Lomônôxốp Hà

Nội, Trường Trung học phổ thông số 1 Bố Trạch (Quảng Bình) Nội dungquan sát tập trung vào phương pháp quản lí chỉ đạo, thái độ trách nhiệmcủa các lực lượng có liên quan; cách thức lên kế hoạch, tổ chức, chỉ đạo,kiểm tra đánh giá hoạt động tuyên truyền giáo dục giá trị sống tại tòa soạn

và các nhà trường

Nghiên cứu những báo cáo tổng kết giáo dục, đào tạo nói chung, các nội

dung về tuyên truyền giáo dục giá trị sống tại tòa soạn và các nhà trường

Nghiên cứu các sản phẩm giáo dục giá trị sống cho học sinh, sinh viên

trên các Báo, Đài, Truyền hình , đặc biệt là báo Giáo dục và Thời đại

Phân tích thống kê và xử lý số liệu: Phân tích và thống kê các bài báo

cũng như các phản hồi từ thông tin của báo từ cơ sở và từ cấp trên

Phương pháp hỏi ý kiến các chuyên gia: Trao đổi với tổng biên tập,

phóng viên, biên tập viên, thư ký tòa soạn, các trường ban có kinh nghiệmlâu năm trong hoạt động truyền thông giáo dục, các hiệu trưởng, giáo viên,

bí thư Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh ở các nhà trường trung họcphổ thông, đại học Xin ý kiến một số nhà khoa học và chuyên gia về lĩnhvực giáo dục giá trị sống

5 Những đóng góp mới của luận án và luận điểm bảo vệ

* Những đóng góp mới của luận án

Bổ sung làm rõ những vấn đề lý luận về quản lý truyền thông giáo dụcgiá trị sống cho học sinh, sinh viên

Đánh giá chính xác, khách quan thực trạng quản lý truyền thông giáodục giá trị sống cho học sinh, sinh viên, trên cơ sở đó đề xuất hệ thống biệnpháp quản lý truyền thông giáo dục giá trị sống cho học sinh, sinh viên có tínhcần thiết và khả thi cao, góp phần định hướng giá trị sống và hoàn thiện nhâncách cho học sinh, sinh viên trong bối cảnh hiện nay

* Những luận điểm bảo vệ

Luận điểm 1: Truyền thông giáo dục giá trị sống là nhiệm vụ quan trọng

và cấp thiết của sự nghiệp giáo dục Hoạt động này được tiến hành tại các nhàtrường, gia đình, song có một kênh đắc lực là các cơ quan báo chí của ngành

Luận điểm 2: Truyền thông giáo dục giá trị sống cho học sinh, sinh viên

dù tiến hành bằng phương thức nào cũng cần được quản lý một cách hệ thống

Luận điểm 3: Quản lý truyền thông giáo dục giá trị sống trong bối cảnh

đổi mới giáo dục phải quán triệt sự đồng bộ, nâng cao nhận thức cho nhữngngười có trách nhiệm, đồng thời bám sát vào chức năng quản lý bao gồm cácviệc: Kế hoạch, tổ chức, chỉ đạo, kiểm tra

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

* Ý nghĩa lý luận

Luận án góp phần hoàn thiện, bổ sung và phát triển một số vấn đề lýluận về quản lý truyền thông giáo dục giá trị sống cho học sinh, sinh viên; xácđịnh rõ vai trò, yêu cầu của quản lý truyền thông giáo dục giá trị sống cho họcsinh, sinh viên Hệ thống biện pháp quản lý truyền thông giáo dục giá trị sốngcho học sinh, sinh viên trong bối cảnh hiện nay do tác giả đề xuất đã đượckhảo nghiệm có tính cần thiết, tính khả thi cao và thử nghiệm hiệu quả trênthực tế, do đó có thể sử dụng làm tài liệu nghiên cứu

* Ý nghĩa thực tiễn

Kết quả nghiên cứu luận án có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo và vậndụng ngay vào thực tiễn quản lý truyền thông giáo dục giá trị sống cho học sinh,sinh viên; trên cơ sở đó góp phần nâng cao chất lượng quản lý truyền thông giáodục giá trị sống cho học sinh, sinh viên trong bối cảnh hiện nay

7 Kết cấu của luận án

Kết cấu của luận án gồm: Phần mở đầu; tổng quan tình hình nghiên cứu

có liện quan đến đề tài; 4 chương, kết luận, kiến nghị; danh mục các côngtrình khoa học của tác giả; tài liệu tham khảo và phụ lục

TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI

QUẢN LÝ TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC GIÁ TRỊ SỐNG

CHO HỌC SINH, SINH VIÊN TRONG BỐI CẢNH HIỆN NAY

Trong những năm gần đây, giáo dục giá trị sống, và truyền thông giáodục giá trị sống là vấn đề thu hút sự quan tâm của nhiều nhà lý luận thể hiệntrong nhiều công trình trong và ngoài nước

1 Các công trình nghiên cứu ở ngoài nước liên quan đến đề tài

1.1 Về giáo dục giá trị, giá trị sống ở một số quốc gia

Nghiên cứu về giáo dục giá trị sống trong các trường học Mỹ [91] với báo

cáo trình bày tại Hội nghị Giáo dục Đại học Kutztown (Kutztown, PA, 16/9/1994) nhấn mạnh xu hướng nổi bật trong giáo dục các giá trị trong cáctrường trung học công lập, các vấn đề quan trọng trong việc đào tạo các giá trịtôn giáo và các chiến lược hiệu quả cho các giá trị giảng dạy trong chươngtrình chính khoá Giáo dục giá trị sống là một phần của chương trình giáo dụccủa hầu như tất cả các trường ở Hoa Kỳ trong những thập niên đầu của thế kỷ

20 và được đặc biệt quan tâm Sinh viên, học sinh Mỹ được dạy các giá trịsống thông qua các chương trình giảng dạy chính thức, đặc biệt là trong vănhọc, khoa học xã hội, và các lớp học lịch sử Nhiều khóa học có thể được thiết

kế để dạy các giá trị sống cả trực tiếp và gián tiếp

Tại một trong các chương trình đào tạo cho giáo viên gần đây, John

Doyle - Giám đốc hành chính của Bộ phận Khoa học Xã hội một trường học

ở Miami (Mỹ) [95] - thực hiện các khóa bồi dưỡng giáo dục giá trị sống.

Ông nhắc nhở giáo viên về sự cần thiết phải giáo dục giá trị sống khi trongthực tiễn, học sinh đang bị nhiều yếu tố tác động đến việc xây dựng giá trịsống cho bản thân

Tại Australia, bằng chứng về tác động của giáo dục giá trị sống dựa

trên những nghiên cứu của Đại học Newcastle, Australia (2009) [98] cho

thấy những tác động tích cực của các giáo dục giá trị sống về mối quan hệnhà trường, môi trường học tập, phúc lợi học sinh và cải thiện sự siêng nănghọc tập Giáo dục giá trị sống được công nhận như là một trong các động lựccủa nguồn cảm hứng đằng sau những nghiên cứu này Giáo sư Terry Lovat

và các đồng nghiệp của ông tại Đại học Newcastle (Australia) đã nghiên cứu

và kết luận: Khi trường học chú trọng giảng dạy giá trị sống, sinh viên sẽngày càng trở nên siêng năng khi được học tập trong một bầu không khí bìnhtĩnh hơn, hòa bình hơn; mối quan hệ thầy trò được vun đắp, học sinh và phúclợi giáo viên được cải thiện và cha mẹ tham gia nhiều hơn trong các hoạtđộng của nhà trường

Chia sẻ về giáo dục giá trị cho học sinh, sinh viên - Kinh nghiệm từ Nhật Bản [25] cho thấy: Chính phủ Nhật Bản thời hậu chiến đã dựa vào phẩm chất

của dân tộc với những đức tính cần cù, đoàn kết, lòng tự trọng để đưa ra mộtchính sách giáo dục rất hợp lý, đóng góp vào sự phục hưng của Nhật Bản Đểđánh giá sự tiến bộ của học sinh, giáo viên không chỉ dựa vào điểm số thu được

từ các bài kiểm tra, bài tập mà còn có xu hướng chú trọng đánh giá học sinhthông qua những sản phẩm mà các em tự tạo ra trong quá trình học tập

Còn một nghiên cứu về giáo dục giá trị của giới trẻ và cha mẹ ở

Singapore [97] đã sử dụng dữ liệu điều tra về giá trị sống của thanh niên

Singapore và cha mẹ họ cho thấy học sinh, sinh viên và cha mẹ ở Singaporerất quan tâm đến giá trị và để hình thành giá trị sống đó, nhà trường là chủ thểrất quan trọng 59% cha mẹ và 64% học sinh, sinh viên chọn các giá trị đạođức là giá trị ưu tiên hàng đầu Họ đặc biệt quan tâm đến lòng hiếu thảo củacon cái đối với cha mẹ, tính trung thực/đáng tin cậy và hành xử đúng mực(không vi phạm pháp luật)

Để chuẩn bị cho thế kỷ XXI, chính phủ Trung Quốc đã công bố một

loạt văn kiện quan trọng về giáo dục, trong đó chú trọng giáo dục các giá trị

đạo đức truyền thống, nhất là giáo dục tinh thần yêu nước, tinh thần tập thểcho học sinh, sinh viên Các giá trị truyền thống được kết hợp với giá trị thếtục; giáo dục cho học sinh, sinh viên bắt đầu từ giá trị gia đình, từ nhà trườngvới nội dung giáo dục lòng hiếu thảo, lễ giáo đến lòng khoan dung…[25]

1.2 Về quản lý truyền thông giáo dục

* Hệ thống thông tin quản lý giáo dục

Theo tài liệu của UNESCO [93], EMIS – Education Management

Information Systems – Hệ thống thông tin quản lý giáo dục là hệ thống thông

tin quản lý cung cấp các thông tin về giáo dục và quản lý giáo dục cho nhữngngười quản lý hệ thống giáo dục quốc dân nói chung và quản lý các cơ quanquản lý giáo dục hoặc cơ sở giáo dục nói riêng trên hai phương diện quản lýnhà nước về giáo dục và quản lý các cơ sở giáo dục (trong đó chủ yếu là quản

lý nhà trường)

Trong quản lý một trường học, chủ thể quản lý nhà trường khôngnhững tận dụng các tiện ích của EMIS trên phương diện hệ thống giáo dục mà

họ còn thiết lập cách thu nhận và xử lý thông tin trong trường học thành một

hệ thống tương tự như EMIS trong nhà trường Như vậy, EMIS không những

có ý nghĩa phục vụ cho hoạt động quản lý cả hệ thống giáo dục mà còn có ýnghĩa đối với công tác quản lý của chủ thể quản lý của mỗi nhà trường

Cụ thể: EMIS có giá trị và tác dụng để hoạch định chiến lược phát triểnnhà trường và điều hành các hoạt động nhằm đạt được mục tiêu chiến lược;EMIS có tác dụng và giá trị gắn kết nhà trường với các cơ quan quản lý giáodục cấp trên và các bên có liên quan; EMIS có giá trị và tác dụng đảm bảochất lượng và nâng cao hiệu quả các hoạt động của nhà trường, trong đó chủyếu hoạt động đào tạo

* Truyền thông giáo dục giá trị sống cho học sinh, sinh viên

Một nghiên cứu về giáo dục quốc phòng Mỹ nhấn mạnh đến vấn đềtruyền thông phối hợp với giáo dục quốc phòng mang lại hiệu quả to lớn khi

có sự quản lý bài bản theo đúng lý thuyết quản lý: Kế hoạch, Tổ chức, Chỉ

đạo, Kiểm tra Nghiên cứu đăng trên tạp chí Bách khoa Tri thức Trung Quốc

[100] phân tích: Chính quyền Mỹ luôn coi trọng sử dụng phương tiện truyềnthông tin tức để tiến hành giáo dục chủ nghĩa yêu nước Nếu không đượcphép và sự phối hợp tích cực của chính quyền, giới truyền thông không thểnào có được tin tức chiến trường và có một bộ lọc kiểm tra các tin tức đăng tảiđịnh hướng này của Bộ Quốc phòng Mỹ Hình thức truyền thông giáo dục giátrị yêu nước, cống hiến cho đất nước của Bộ Quốc phòng Mỹ cũng rất đadạng, không chỉ là các bài viết, mà còn tổ chức trò chơi online, làm phimchiếu rạp Quân chủng Hải quân và Hải quân đánh bộ đã từng đầu tư 1,2 triệuUSD, hợp tác quay một bộ phim để tôn tạo hình tượng quân chủng, đây là bộ

phim tuyên truyền cho quân đội đầu tiên được chiếu ở các rạp chiếu bóng kể

từ Đại chiến thế giới lần thứ hai đến nay Lục quân cũng đầu tư hơn 6 triệuUSD, xây dựng trang Web, thu hút 1,3 triệu người truy cập tham gia trò chơigame online Lục quân Mỹ Như vậy Lục quân có thể tiềm nhập vào máy tínhcủa các đối tượng sẽ được trưng binh sau này, những người chơi game có thểliên hệ trực tiếp với các nhân viên tuyển mộ lính của Lục quân

Trong nghiên cứu tác động của giáo dục giá trị, dựa trên những nghiên

cứu của Đại học Newcastle, Australia (2009) [96], việc thực hiện có hiệu quả

các giáo dục giá trị sống được đặc trưng bởi một số yếu tố chung, đáng chú ýtrong đó có nhấn mạnh: Giáo dục giá trị sống được giảng dạy một cách rõràng trong và ngoài lớp học và thông qua các phương tiện truyền thông (ví dụnhư lễ hội, thể thao, trò chơi hợp tác, bộ phim, bài hát, báo chí ); Giáo dụcgiá trị sống được tăng cường thông qua phương tiện truyền thông trực quantích cực cũng như phù hợp, khuyến khích và ghi nhận bằng lời nói Từ năm

2004, sau khi nghiên cứu, Chính phủ Úc cung cấp kinh phí 29,7 triệu USDtrong vòng bốn năm để giúp tăng cường truyền thông giáo dục giá trị thôngqua các công cụ truyền thông, trong đó có: Diễn đàn giáo dục giá trị trườngtrong tất cả các trường tại Úc; Diễn đàn giáo dục thuộc trong từng trường

Trong nghiên cứu về Truyền thông mạng và đời sống xã hội, Tác giả

John A Bargh và Kate Y.A McKenna - Đại học tổng hợp New York [99]nghiên cứu vai trò của truyền thông mạng đối với tâm lý con người, sự hìnhthành các giá trị, các mối quan hệ cá nhân, các nhóm, tính chất xã hội và khảnăng tương tác cộng đồng Tác giả nhận định: Truyền thông mạng được coinhư phương tiện truyền thông hiện đại nhất trong lịch sử các phương tiện giaotiếp của loài người sau sự tồn tại của điện tín, điện thoại, radio và truyền hình

Nó chứa đựng và bao hàm toàn bộ các khía cạnh truyền thông của các kênhtruyền thông đã có trước đó, vượt qua khoảng cách và tiếp cận với đại bộphận xã hội Truyền thông mạng có đặc tính là người dùng có thể tạo lập nhânthân ảo và tham gia vào các nhóm xã hội có cùng lợi ích và giá trị, tạo ra cáccộng đồng, các mối quan hệ xã hội, xây dựng các giá trị chung của các nhóm

và ảnh hưởng đến tâm sinh lý người sử dụng, truyền thông mạng có ảnh

hưởng đặc biệt tới việc xây dựng các giá trị sống cho một con người khi nótác động mạnh đến tâm lý, quan hệ xã hội, nhận thức của người dùng.

Nghiên cứu của Sproull & Kiesler's (1985) [97] về ảnh hưởng của giao

tiếp qua máy tính; nghiên cứu của Spears và đồng sự (Spear et al 2002 và Reicher et al 1995) ; Khảo sát bởi Cumming et al ( 2002 p104) về giao tiếp

mạng trong xây dựng mối quan hệ của giới trẻ; dự án HomeNet của Kraut et

al (1998) và khảo sát quy mô lớn của Nie & Erbring (2000; Nie 2000) đều

nhấn mạnh tầm quan trọng của thông tin trên truyền thông mạng và giá trịgiáo dục hiệu quả của truyền thông mạng đến lớp trẻ

Về các mối quan hệ hình thành trên truyền thông mạng, nghiên cứu của

Park & Floyd và nghiên cứu của Brewer 1988, Croker & Major 1989 và Kang

2000 khẳng định truyền thông mạng tạo dựng nên các nhóm giá trị khác nhau

trong xã hội Khi mối quan hệ trên truyền thông mạng đủ bền vững, con người

sẽ mang vào đó cả đời thực của mình hoặc mang mối quan hệ trên truyền thôngmạng thành đời thực Theo đó, truyền thông giáo dục giá trị sống thông quainternet, báo chí điện tử, mạng xã hội có tác động đặc biệt đến con người

Để thấy rằng các phương tiện truyền thông: Hình thức truyền thống nhưbáo giấy, báo nói, báo hình và cả hình thức truyền thông số hóa: Mạng Internetđều góp phần tạo dựng nên các nhóm giá trị khác nhau trong xã hội, là một kênhthúc đẩy liên lạc và tạo dựng các mối quan hệ mới Khi mối quan hệ trên cácphương tiện truyền thông đủ bền vững, con người sẽ mang vào đó cả đời thực - cảtích cực và tiêu cực Kiểm soát ảnh hưởng cực đoan đòi hỏi cơ quan lập pháp cầncan thiệp, hướng dẫn và rà soát các thông tin truyền thông, ví dự như tại Mỹ, đạoluật cho phép rà soát kiểm duyệt thông tin truyền thông mạng để chống khủngbố.Việc tạo ra các nhóm cùng lợi ích để hướng tới tập trung truyền thông cũng sẽtạo ra các đối tượng để nghiên cứu, tiếp xúc giáo dục và tác động dễ dàng hơn, Với các thể chế chính trị khác nhau, quản lý truyền thông giáo dục giá trị sốngcũng có nhiều hình thức Tại các nước phát triển, mỗi nhà trường có thể lậptrang web hoặc tự ra tập san, tạp chí để phục vụ cho mục đích truyền thônggiáo dục của mình, không cần phải phối hợp với các cơ quan truyền thôngchính thống Báo chí tại các nước này còn bị chi phối bởi các tập đoàn truyền

thông Hiện nay, thị trường thông tin của Mỹ nằm trong tay một số ít siêu tậpđoàn truyền thông Những tập đoàn này đang từng bước làm thay đổi nềnchính trị và định hướng các giá trị xã hội.

2 Các công trình nghiên cứu trong nước liên quan đến đề tài

Tại Việt Nam, trong vài năm trở lại đây, đã có nhiều nhà khoa học quantâm nghiên cứu về giáo dục giá trị sống và truyền thông giáo dục giá trịsống… Nhiều công trình nghiên cứu, đề tài khoa học, hội thảo, bài báo, báocáo khoa học được công bố, tài liệu tham khảo có liên quan đến vấn đề này

2.1 Các công trình nghiên cứu về giáo dục giá trị, giá trị sống

Các tác giả có các công trình nghiên cứu này đã được xuất bản thànhcác sách hoặc được chuyển tải dưới dạng chuyên đề cho đào tạo tiến sỹ, cao

học quản lý giáo dục như: Phạm Minh Hạc: Về phát triển toàn diện con

người thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa [26]; Giá trị học – Cơ sở lý luận góp phần đúc kết, xây dựng hệ giá trị chung của con người Việt Nam thời nay [25]; Giáo dục giá trị xây dựng văn hóa học đường [27]; Hay tác

phẩm tác giả Phạm Minh Hạc cùng viết với tác giả Thái Duy Tuyên: Định

hướng giá trị con người Việt Nam thời kỳ đổi mới và hội nhập [24] đề cập

đến vấn đề khá rộng: Tổng quan tình hình nghiên cứu giá trị và định hướnggiá trị; Điều tra, khảo sát định hướng giá trị con người Việt Nam trong thời

kỳ đổi mới và hội nhập; Xử lý các số liệu điều tra Trong đó, qua điều tra,khảo sát và nghiên cứu nhiều năm, các tác giả cho rằng định hướng giá trị củacon người Việt Nam hiện nay có lẽ đang nằm về phía con người đạo đức –tinh thần Điều đó thể hiện ở chỗ giá trị đạo đức còn được đề cao, giá trị kinh

tế còn ở vị trí thấp Tuy nhiên, định hướng giá trị của con người Việt Nam,đặc biệt là thanh niên, đang có xu thế vận động về phía kinh tế - vật chất, thểhiện ở chỗ hướng về lợi ích cá nhân, về các nhu cầu kinh tế, thực dụng Vìvậy, một mặt phải duy trì bảo vệ các giá trị đạo đức, mặt khác phải thúc đẩy

sự phát triển các giá trị kinh tế Muốn tăng giá trị kinh tế mà không vi phạmđạo đức thì phải có trí thức khoa học Vì vậy, phải phát triển giáo dục, tăngcường tri thức toàn xã hội, đào tạo nhân tài

Đáng quan tâm là công trình nghiên cứu của tác giả Hồ Sĩ Qúy

(2010) [64], Mấy vấn đề triết học giá trị và sự biến đổi giá trị trong bối

cảnh toàn cầu hóa Tác giả cho rằng, trong đời sống xã hội, kể cả xã hội

đương đại cũng như những xã hội đã từng tồn tại trong lịch sử, hầu hết,nếu không muốn nói là tất cả những vấn đề thời sự nhất, cấp bách nhấtđược đặt ra đối với con người, rốt cuộc lại đều là những vấn đề thời sự vàcấp bách về mặt giá trị

Hay trong “Một số vấn đề về lối sống, đạo đức chuẩn giá trị xã hội” của

tác giả Huỳnh Khái Vinh [82] quan tâm đến biến đổi lối sống ở bình diện vĩ mô

và đặt trong mối quan hệ với đạo đức, giá trị xã hội, tác đã phác họa sự biến đổilối sống, giải quyết những vấn đề cơ bản của các phạm trù: lối sống, đạo đức,chuẩn giá trị xã hội; mối quan hệ giữa lối sống, đạo đức với phát triển văn hóa vàcon người Sự tác động của các nhân tố chính trị, kinh tế, xã hội tới lối sống đạođức, chuẩn xã hội trong giai đoạn công nghiệp hóa, hiện đại hóa

Cùng quan tâm đến chủ đề này, tác giả Trần Hoàng Hảo với nghiên cứu:

Những suy nghĩ về sự thay đổi thang giá trị đạo đức trong sự nghiệp công nghiệp hóa hiện đại hóa ở Việt Nam hiện nay [29] Những vấn đề xoay quanh

đạo đức đang diễn ra những biến động phức tạp thể hiện ở sự bất cập giữa lýluận với thực tế xã hội, mâu thuẫn giữa truyền thống và hiện đại, giữa lý trí vớitình cảm, giữa lý tưởng và hiện thực Trong thời khắc chuyển giao giữa hai thế

kỷ, con người đã đạt được nhiều thành tựu tiến bộ trong cuộc cách mạng côngnghệ hiện đại, tạo ra những biến đổi sâu sắc trong quan niệm, nhân cách, lốisống ở mỗi cá nhân trong thời đại mới

Tác giả Hồ Sĩ Quý trong công trình nghiên cứu “Về giá trị và giá trị

châu Á” (2006) [64] đã nhận định Việt Nam đang từng bước theo xu thế

chung hội nhập vào các nước trong khu vực và thế giới với yêu cầu được xácđịnh là hội nhập nhưng không hoà tan, chúng ta đi theo xu hướng tiến bộchung của nhân loại mà không lệch hướng, vấn đề là giá trị chuẩn mực đạođức mới là gì Lo ngại đến những chiều hướng thiếu tích cực trong địnhhướng giá trị,: Vấn đề là ở chỗ, bảng giá trị định hướng hoạt động khoa học,giáo dục hiện đang lệch lạc

Bên cạnh đó, nghiên cứu về giáo dục giá trị còn có các tác giả Hà Nhật

Thăng: Giáo dục Giá trị Đạo đức – Nhân văn [69]; Đỗ Huy: Cái đẹp – Một giá trị [32]; Nguyễn Thị Mỹ Lộc và Đinh Thị Kim Thoa: Giáo dục giá trị và

Kỹ năng sống cho học sinh phổ thông [46]; Nguyễn Công Khanh và Nguyễn Thị Kim Liên: Giáo dục Giá trị sống và phát triển kỹ năng sống [41] nêu lên

những định nghĩa cơ bản nhất về giáo dục giá trị và cách thức tổ chức, triềnkhai giáo dục giá trị cho học sinh phổ thông với các nội dung giáo dục kỹnăng sống cụ thể

Nghiên cứu về tầm quan trọng của giá trị, sự biến đổi giá trị và địnhhướng giá trị của xã hội Việt Nam trong bối cảnh chuyển đổi trong 20 nămvừa qua, có thể kể đến các công trình nghiên cứu thuộc đề tài KX - 07 - 04

“Giá trị - Định hướng giá trị nhân cách và giáo dục giá trị” của Nguyễn

Quang Uẩn, Nguyễn Thạc, Mạc Văn Trang (1995); Đề tài KX - 07- 10

“Nghiên cứu con người Việt Nam trong điều kiện kinh tế thị trường: các quan điểm và phương pháp tiếp cận” do Thái Duy Tuyên chủ biên (1995); Công

trình nghiên cứu của tác giả Hồ Sĩ Qúy (2010), “Mấy vấn đề triết học giá trị

và sự biến đổi giá trị trong bối cảnh toàn cầu hóa”; “Một số vấn đề về lối sống, đạo đức chuẩn giá trị xã hội” của tác giả Huỳnh Khái Vinh [82]; tác giả

Trần Hoàng Hảo với nghiên cứu: Những suy nghĩ về sự thay đổi thang giá trị

đạo đức trong sự nghiệp công nghiệp hóa hiện đại hóa ở Việt Nam hiện nay.

[29]… đã phân tích những tác động của kinh tế, xã hội… đến việc giáo dục giátrị hiện nay tại Việt Nam

Một số hội thảo trong thời gian qua cũng đề cập đến vấn đề nêu trên,điển hình là hội thảo của Học viện Báo chí và Tuyên truyền, Học viện Chínhtrị Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh phối hợp cùng Đại học Catholic Hoa

Kỳ, Hội đồng nghiên cứu giá trị và triết học, Viện Hàn lâm Khoa học Xă hội

Việt Nam, Viện Triết học với tiêu đề “Giáo dục Giá trị trong bối cảnh hội

nhập” [36], Kỷ yếu Hội thảo “Giải pháp xây dựng văn hóa nhà trường phổ thông Hà Nội [38] hay trong các bài viết của các tác giả Nguyễn Thị Hà Lan

tham luận Hội thảo “Ảnh hưởng của xã hội hiện đại đến định hướng giá trị

sống của trẻ vị thành niên hiện nay; Trần Quốc Thành, Định hướng giá trị nghề nghiệp của học sinh Trung học phổ thông một số tỉnh miền núi phía Bắc,

Vũ Thị Ngọc Tú, Một số quan niệm về giá trị, giá trị sống… cho thấy chủ đề

giáo dục giá trị, giá trị sống đang rất được quan tâm và đòi hỏi những giảipháp đổi mới tăng cường tính hiệu quả trong giáo dục giá trị sống cho họcsinh, sinh viên

2.2 Về truyền thông giáo dục, quản lý truyền thông giáo dục

Tác giả Tạ Ngọc Tấn chủ nhiệm đề tài “Tác động của báo chí đối với

việc xây dựng lối sống tích cực của thanh niên, sinh viên hiện nay”; cơ quan

chủ trì: Phân viện báo chí và tuyên truyền (1998) [68] đã làm rõ những biểuhiện, chiều hướng vận động của lối sống thanh niên sinh viên hiện nay, xácđịnh được vai trò ảnh hưởng của các yếu tố khác nhau trong đời sống xã hội,đặc biệt là ảnh hưởng của báo chí đối với những diễn biến phức tạp trong lốisống của thanh niên sinh viên; Xác định những cơ sở khoa học, thực tiễn vàdựa vào đó để hình thành những giải pháp đồng bộ nhằm huy động, kiểm soát

và sử dụng hiệu quả toàn bộ hệ thống báo chí vào việc giáo dục, hình thànhlối sống tích cực cho thanh niên sinh viên hiện nay

Trong cuốn “Vai trò của truyền thông đại chúng trong giáo dục thẩm

mỹ ở nước ta hiện nay” (Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia – 2001), tác giả

Trần Ngọc Tăng [67] khẳng định: Bên cạnh những phương thức giáo dụcthẩm mỹ truyền thống, ngày nay, truyền thông đại chúng đang trở thành mộtphương thức giáo dục thẩm mỹ hùng mạnh Nhờ ưu thế công nghệ đặc biệtcủa mình, truyền thông đại chúng có thể phổ biến một cách sâu rộng, nhanhchóng và hấp dẫn đến đông đảo công chúng mọi loại hình thông tin, trong đó

có thông tin thẩm mỹ Bên cạnh những mặt tích cực, Hội nghị Ban chấp hànhTrung ương Đảng lần thứ năm khóa VIII đã chỉ rõ: Truyền thông đại chúngcủa chúng ta vẫn còn những khiếm khuyết như: Trong một số trường hợpthông tin thiếu chính xác; khuynh hướng “thương mại hóa”, lạm dụng quảngcáo để thu lợi; một số ít nhà báo đã vi phạm đạo đức nghề nghiệp, thông tinthiếu trung thực, gây tác động xấu đến dư luận Vì thế, nghiên cứu tìm kiếm

kiếm các giải pháp khắc phục những khiếm khuyết, nâng cao hiệu quả củatruyền thông đại chúng với tư cách là một phương thức giáo dục thẩm mỹ,trong điều kiện hiện nay, vừa có ý nghĩa lý luận, vừa có ý nghĩa thực tiễn.

Đề cập đến một vấn đề còn tương đối mới ở Việt Nam – phương tiện

truyền thông mới (điện thoại di động, internet) và những thay đổi văn hóa xã hội

ở Việt Nam, tác giả Bùi Hoài Sơn [65] đã nghiên cứu trong 2 năm với sự đóng

góp của nhiều nhà khoa học trong và ngoài nước, mục đích phác thảo cho nhữngthay đổi văn hóa - xã hội đang diễn ra ở Việt Nam dưới tác động của các phươngtiện truyền thông mới Tất nhiên, tác giả cuốn sách không nghĩ rằng mình đã đềcập đến mọi thay đổi diễn ra dưới tác động của các phương tiện truyền thôngmới Tác giả viết rằng, đối với các phương tiện truyền thông mới, sự thay đổidiễn ra vô cùng nhanh chóng Thuật ngữ thế hệ giờ được tính toán theo các thế

hệ công nghệ, ít theo lứa tuổi con người như trước kia

Trong kỷ yếu Hội thảo Giáo dục Giá trị trong bối cảnh hội nhập, [36]

tác giả Phạm Thị Hoa đã nhận định ở nước ta, trong những năm qua, truyềnthông đại chúng đã thể hiện được vai trò rất quan trọng trong việc giáo dụcgiá trị Bên cạnh đó, truyền thông đại chúng cũng có những ảnh hưởng tiêucực đến việc giáo dục giá trị, giá trị sống Trong một số trường hợp, truyềnthông đại chúng lại vô tình hay cố ý trở thành công cụ để những kẻ xấu lợidụng để phủ nhận các giá trị sống tốt đẹp, thậm chí trở thành công cụ để lăng

xê hay cổ súy cho những điều phản giá trị, phi văn hóa Tình hình đó đòi hỏiphải có những giải pháp khắc phục kịp thời

Trong phạm vi đề tài nghiên cứu, đã có nhiều đề tài liên quan đến cáchoạt động như: truyền thông giáo dục sức khỏe, truyền thông đến công tác antoàn giao thông, truyền thông đến các lĩnh vực chăn nuôi, trồng trọt… vànếu seach trên trang mạng Google.com sẽ thấy trong 0,36 giây có khoảng1.120.000 kết quả có từ khóa liên quan đến truyền thông giáo dục Tuy nhiên,nếu seach từ khóa “quản lý truyền thông giáo dục giá trị sống” thì không cókết quả liên quan Có thể thấy hiện nay việc nghiên cứu đề tài liên quan đến

quản lý truyền thông giáo dục giá trị sống với sự kết hợp giữa quản lý giáodục và quản lý truyền thông trên báo chí chưa có đề tài nghiên cứu.

2.3 Một số nghiên cứu về học sinh, sinh viên và xu hướng giá trị của học sinh, sinh viên hiện nay

Nhóm tác giả Trung ương Hội sinh viên Việt Nam đã nêu khái niệm vềthanh niên sinh viên là những công dân có độ tuổi từ mười tám đến ba mươiđang học tập bậc đại học, cao đẳng [77] Công trình nghiên cứu cũng phântích một số đặc điểm tâm lý nhân cách điển hình của thanh niên sinh viên, và

dự báo về tình hình và xu hướng giá trị của thanh niên sinh viên; Đó là:Thanh niên sinh viên luôn giữ được giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc,

có tinh thần xung phong tình nguyện, ý thức chia sẻ, tinh thần tương thântương ái, không ngại khó khăn, có chí tiến thủ, khát khao sống có ích cho xãhội Bên cạnh đó, một bộ phận sinh viên có khuynh hướng xa rời các giá trịtruyền thống tốt đẹp, du nhập thiếu chọn lọc các giá trị, lối sống từ bên ngoàikhông phù hợp với văn hóa dân tộc Thanh niên sinh viên sẽ hướng đến sựhòa hợp các giá trị tốt đẹp của nhân loại, biểu hiện rõ nhất là xu hướng tiếpnhận các giá trị cũng như lối sống tích cực, chủ động trong quan hệ xã hội.Tuy nhiên, một số sinh viên có biểu hiện lệch lạc về nhận thức, giá trị củacuộc sống, nhất là các giá trị trong quan hệ giữa con người với con người.Thanh niên sinh viên hướng đến tính cá nhân trong sự hòa hợp cộng đồng,biểu hiện rõ nhất là sinh viên chủ động, tích cực tham gia các hoạt động tậpthể, cộng đồng nhưng với tinh thần trách nhiệm cá nhân cao hơn Bên cạnh

đó, một bộ phận sinh viên đề cao cá nhân, tách mình khỏi tập thể Các xuhướng này không tách biệt mà hòa hợp, kết hợp trên một thể thống nhất

Còn tác giả Phạm Hồng Tung trong bài viết “Văn hóa và lối sống của

thanh niên Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế: Một số vấn

đề về khái niệm và cách tiếp cận” [72] đã tập trung làm sáng tỏ những khía cạnh

lý thuyết khoa học và cách tiếp cận đối với ba khái niệm công cụ quan trọng nhấttrong nghiên cứu về thanh niên, đó là “thanh niên”, “văn hóa thanh niên” và “lốisống thanh niên” Trên cơ sở đó tác giả đề xuất cách tiếp cận văn hóa thanh niênvới tính cách là một bộ phận hữu cơ, đặc biệt của văn hóa dân tộc

Tác giả Đào Thu Hương với đề tài nghiên cứu: Lối sống của sinh viên ViệtNam trong bối cảnh hội nhập văn hóa hiện nay, nghiên cứu dưới tác động của quátrình hội nhập văn hóa, lối sống của thanh niên Việt Nam đã có nhiều biến chuyểntheo cả chiều hướng tích cực lẫn tiêu cực Những biểu hiện tích cực trong lối sốngcủa thanh niên Việt Nam thời kỳ hội nhập văn hóa được tác giả nhấn mạnh: Một

là, tinh thần yêu nước, ý chí tự cường dân tộc Hai là, tinh thần hiếu học, đứctính cần cù, chịu khó Ba là, lòng nhân ái, tinh thần khoan dung, vì nghĩa Bốn

là, sự năng động, tự tin, dám nghĩ, dám làm

Bên cạnh những biểu hiện tích cực, lối sống của thanh niên Việt Namhiện nay vẫn còn không ít biểu hiện tiêu cực Thông qua hội nhập văn hóa,các văn hóa phẩm độc hại, các quan niệm sai trái, lối sống thực dụng, vị kỷ,chủ nghĩa cá nhân…cũng dễ dàng du nhập vào Việt Nam Tất cả những điều

đó đang làm xói mòn các giá trị truyền thống của dân tộc, ảnh hưởng tới quátrình hình thành nhân cách, lối sống của thanh niên Lòng nhân ái, khoandung ở một bộ phận thanh niên đang có dấu hiệu suy giảm, biến dạng

Những nghiên cứu về học sinh, sinh viên và xu hướng giá trị của học sinh,sinh viên hiện nay đã góp phần giúp tác giả có cơ sở để khái quát, phân tíchvấn đề giáo dục giá trị sống cho học sinh, sinh viên trong bối cảnh hiện nay;

từ đó hướng tới các vấn đề lý luận về quản lý truyền thông giáo dục giá trịsống cho học sinh, sinh viên

3 Khái quát kết quả nghiên cứu của các công trình khoa học đã công bố và những vấn đề luận án tập trung giải quyết

3.1 Khái quát kết quả các công trình khoa học đã công bố có liên quan đến đề tài

Qua tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài dướidạng sách, đề tài các cấp, luận án, báo cáo khoa học trong kỷ yếu hội thảo, bàibáo khoa học đăng trên các tạp chí…tác giả luận án rút ra một số vấn đề sau:

Một là, việc nghiên cứu các vấn đề liên quan đến giáo dục giá trị sống cho thanh

niên, học sinh, sinh viên (học sinh, sinh viên) luôn được các quốc gia trên thếgiới và các nhà khoa học ở nước ta quan tâm nghiên cứu; tuy góc độ tiếp cận thểhiện các khía cạnh khác nhau, song nhìn chung các kết quả nghiên cứu đã luậngiải khá hệ thống, toàn diện vấn đề này trên cả phương diện lý luận và thực tiễn

Các kết quả các công trình nghiên cứu về hướng này đã khái quát chỉ ra yêu cầucủa giáo dục giá trị sống trong giai đoạn hiện nay; các phương pháp giáo dục giátrị sống; nội dung giáo dục giá trị sống; con đường và biện pháp giáo dục giá trịsống cho thanh niên, học sinh, sinh viên (học sinh, sinh viên), góp phần tích cựctrong định hướng và giáo dục nhân cách cho học sinh, sinh viên hiện nay.

Hai là, trong những năm gần đây, trước sự phát triển mạnh mẽ của

công nghệ và truyền thông, mọi lĩnh vực đời sống xã hội đều có sự can dự củatruyền thông, đặc biệt là giáo dục Vì vậy, các quốc gia trên thế giới và nước

ta dưới nhiều góc độ khoa học khác nhau, trên từng lĩnh vực cụ thể các côngtrình khoa học (cả trong và ngoài nước) đã luận giải làm sáng tỏ nhiều vấn đề vềvai trò và tầm quan trọng của truyền thông giáo dục giá trị sống; đặc điểm củatruyền thông trong giáo dục giá trị sống; tác động của truyền thông trong giáodục giá trị sống; một số vấn đề đặt ra trong phát huy vai trò của truyền thônggiáo dục giá trị sống cho thanh niên, học sinh, sinh viên (học sinh, sinh viên),góp phần thúc đẩy hiệu quả của truyền thông giáo dục giá trị sống cho họcsinh, sinh viên

Ba là, mặc dù thực tiễn sử dụng truyền thông trong giáo dục nói

chung, giáo dục giá trị sống cho học sinh, sinh viên nói riêng đã thâm nhậpvào nhà trường, các đơn vị, đoàn thể xã hội; tuy nhiên hiệu quả chưa đượcđánh giá một cách khách quan khoa học Đặc biệt có một số công trình đã đisâu khai thác dưới góc độ khoa học quản lý giáo dục để luận giải cơ sở lýluận và thực tiễn, từ đó đề xuất biện pháp quản lý có hiệu quả hơn giáo dụcgiá trị sống cho học sinh, sinh viên Còn về truyền thông giáo dục giá trịsống cho học sinh, sinh viên có chăng chỉ là một biện pháp cụ thể nhằmquản lý có hiệu quả việc sử dụng phương tiện truyền thông trong giáo dụcgiá trị sống cho học sinh, sinh viên Những vấn đề trình bày trên tạo nênđiểm tựa khoa học để tác giả kế thừa, vận dụng vào giải quyết các vấn đề lýluận và thực tiễn đã và đang đặt ra cho đề tài luận án của mình

Tuy nhiên, tiếp cận vấn đề nghiên cứu dưới góc độ khoa học quản lý giáodục, có thể thấy cho đến nay chưa có công trình nghiên cứu nào luận bàn một cách

cơ bản, hệ thống và chuyên sâu về quản lý truyền thông giáo dục giá trị sống cho

thanh niên, học sinh, sinh viên (học sinh, sinh viên) trong bối cảnh hiện nay dướigóc độ khoa học quản lý giáo dục Những công trình nghiên cứu khi bàn về truyềnthông giáo dục giá trị sống cho học sinh, sinh viên đã được công bố thường lànhững bài báo khoa học, báo cáo khoa học trong hội thảo, những đề xuất về quản

lý thường chỉ là biện pháp cụ thể trong hệ thống biện pháp của đề tài nghiên cứu;chưa có đề tài nào khái quát đầy đủ đặc điểm, nội dung kết hợp chặt chẽ giữatruyền thông với giáo dục giá trị sống cho học sinh, sinh viên, chỉ ra phươnghướng, biện pháp với các yêu cầu cụ thể có tính khả thi cao trong quản lý truyềnthông giáo dục giá trị sống cho học sinh, sinh viên, từ đó góp phần nâng cao chấtlượng giáo dục nhân cách cho học sinh, sinh viên hiện nay Tuy nhiên, kết quả cáccông trình nghiên cứu liên quan đến đề tài chính là tư liệu quý giúp tác giả tiếp cận

và kế thừa những kết quả nghiên cứu đó về nội dung, phương pháp trong quá trìnhnghiên cứu; đồng thời xác định những vấn đề đặt ra trong thực hiện luận án

3.2 Những vấn đề đặt ra luận án cần tiếp tục giải quyết

Trên cơ sở kết quả của các công trình nghiên cứu trên thế giới và nước ta

có liên quan đến đề tài như khái quát trên, có thể nhận định vấn đề nghiên cứucủa tác giả về “quản lý truyền thông giáo dục giá trị sống cho học sinh, sinh viêntrong bối cảnh hiện nay” rất cần được nghiên cứu, phân tích một cách cơ bảnchuyên sâu trên cả phương diện lý luận cũng như thực tiễn; đó cũng là nhữngvấn đề đặt ra cho luận án tiếp tục giải quyết; cụ thể gồm các vấn đề sau:

Một là, trên cơ sở các công trình đã nghiên cứu, tác giả tiếp tục nghiên

cứu làm rõ lý luận về quản lý truyền thông trong giáo dục giá trị sống chohọc sinh, sinh viên, nhất là xây dựng các khái niệm cơ bản của đề tài, từ đóphân tích làm rõ bản chất của vấn đề nghiên cứu; vai trò, đặc điểm củatruyền thông giáo dục; giá trị sống và giáo dục giá trị sống cho học sinh,sinh viên; nội dung quản lý từ xây dựng các thiết chế, quy định, xây dựng vàthực hiện kế hoạch đến kiểm tra, giám sát và đánh giá kết quả giáo dục giátrị sống cho học sinh, sinh viên trên các Báo, Đài; và các yếu tố tác động tớiquản lý truyền thông giáo dục giá trị sống cho học sinh, sinh viên Kết quảnghiên cứu làm rõ những vấn đề lý luận trên sẽ tạo cơ sở định hướng cho

việc triển khai nghiên cứu thực trạng quản lý truyền thông trong giáo dục giátrị sống cho học sinh, sinh viên trong bối cảnh hiện nay có kết quả hơn.

Hai là, trong các công trình công bố chưa có công trình nào đánh giá

một cách cụ thể về thực trạng quản lý truyền thông giáo dục giá trị sống chohọc sinh, sinh viên trong bối cảnh hiện nay Từ định hướng của lý luận, nhất

là các nội dung quản lý truyền thông giáo dục giá trị sống cho học sinh, sinhviên, tác giả sẽ triển khai nghiên cứu làm rõ cơ sở thực tiễn của vấn đề nghiêncứu, trong đó nghiên cứu làm rõ thực trạng truyền thông giáo dục và thựctrạng quản lý truyền thông giáo dục giá trị sống cho học sinh, sinh viên trongbối cảnh hiện nay Kết quả nghiên cứu với các số liệu minh chứng sẽ giúp chođánh giá thực trạng vấn đề nghiên cứu được khách quan, chính xác hơn, xácđịnh rõ nguyên nhân hạn chế để tạo cơ sở thực tiễn vững chắc cho việc đềxuất hệ thống biện pháp quản lý phù hợp với thực tiễn và có tính khả thi cao

Ba là, mặc ở một số công trình nghiên cứu đã công bố có đề cập đến

yêu cầu hoặc biện pháp sử dụng truyền thông để nâng cao hiệu quả giáo dụcgiá trị sống cho thanh niên, học sinh, sinh viên (học sinh, sinh viên), nhưngcác đề xuất đó chưa thật cụ thể, toàn diện, nhất là dưới góc độ của khoa họcquản lý giáo dục Tình hình đó đặt ra cho tác giả cần nghiên cứu đề xuất hệthống biện pháp quản lý truyền thông giáo dục giá trị sống cho học sinh, sinhviên trong bối cảnh hiện nay phù hợp với thực tiễn, thiết thực và có tính khả thicao Đây là nhiệm vụ cốt lõi quan trọng nhất của đề tài luận án, không chỉ gópphần nâng cao hiệu quả sử dụng truyền thông trong giáo dục giá trị sống chohọc sinh, sinh viên, mà còn góp phần tạo ra chất lượng mới trong giáo dục nhâncách học sinh, sinh viên trong bối cảnh hội nhập và toàn cầu hóa hiện nay

Tóm lại, từ những vấn đề trình bày trên cho thấy việc nghiên cứu đề tài

“Quản lý truyền thông giáo dục giá trị sống cho học sinh, sinh viên trong bốicảnh hiện nay” là đòi hỏi cấp thiết về mặt khoa học; do đó cần phải đượcnghiên cứu toàn diện và chuyên sâu để làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn củavấn đề, từ đó có cơ sở khoa học để đề xuất hệ thống biện pháp vận dụng trongthực tiễn đúng góc độ của khoa học quản lý giáo dục; và đó là những vấn đềtrọng yếu mà đề tài khoa học luận án phải nghiên cứu giải quyết

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ TRUYỀN THÔNG GIÁO DỤC

GIÁ TRỊ SỐNG CHO HỌC SINH, SINH VIÊN

1.1 Các quan điểm chủ đạo về truyền thông giáo dục giá trị sống cho học sinh, sinh viên

1.1.1 Khái niệm giáo dục giá trị sống cho học sinh, sinh viên

* Giá trị, giáo dục giá trị sống

Giá trị

Theo từ điển Bách khoa (1979): ”Giá trị là tính ý nghĩa tích cực hay

tiêu cực của các khách thể xung quanh đối với con người, giai cấp, nhóm xãhội nói chung; tính ý nghĩa ấy không phải được xác định bởi chính các thuộctính của khách thể, mà được xác định bởi sự thâm nhập của các khách thể vàophạm vi đời sống của con người, hứng thú và các nhu cầu, các quan hệ xă hội; tiêuchí và phương thức đánh giá tính ý nghĩa đó được biểu đạt trong các nguyên tắc

và chuẩn mực đạo đức, lý tưởng, tâm thế, mục đích” [29]

Dưới góc độ Xã hội học, giá trị được quan tâm ở nội dung, nguyênnhân, điều kiện kinh tế - xã hội cụ thể trong quá trình hình thành hệ thống giátrị nhất định của một xã hội, như công bằng, bình đẳng bác ái Khái niệm giátrị thuộc phạm vi đời sống đạo đức của con người, được biểu hiện trong cácquan hệ xã hội và trong các quá trình hình thành các chuẩn mực, quy tắc đạođức của xã hội.[ 50]

Theo tác giả Phạm Minh Hạc: “Giá trị là tính có ý nghĩa tích cực, đángquý, có ích của các đối tượng với các chủ thể” [29]

Nhìn chung theo quan điểm của các nhà khoa học hay dưới góc độ củacác ngành khoa học khác nhau, cũng như trong một số từ điển đã giải thích,khái niệm giá trị có chung một số đặc điểm sau:

“Giá trị” là “cái dựa vào đó để xem xét một con người đáng quý đến mứcnào về mặt đạo đức, trí tuệ, nghề nghiệp, tài năng”.“Giá trị cũng là những quanniệm về thực tại, về cái đẹp, sự thật, điều thiện của một xã hội ”

Giá trị là mức độ của một sự vật đáp ứng nhu cầu và thoả mãn đượckhát vọng của con người, là cái được chủ thể đánh giá, thừa nhận trên cơ sởmối quan hệ với sự vật đó Mối quan hệ giữa lợi ích cá nhân, lợi ích xã hội,với phí tổn cần thiết để tạo ra cái lợi đó.

Giá trị được hiểu từ hai góc độ: Vật chất và tinh thần Giá trị vật chất là giátrị được đo được bằng tiền bạc dưới góc độ kinh tế, còn giá trị tinh thần tạo chocon người niềm tin, hứng thú, động lực và sức mạnh trong cuộc sống

Mọi giá trị đều chứa đựng yếu tố của nhận thức và tình cảm, điềukhiển hành vi của chủ thể trong mối quan hệ với sự vật mang giá trị và cảtrong mối quan hệ với các sự vật, hiện tượng khác trong cuộc sống

Giá trị là một phạm trù lịch sử vì giá trị thay đổi theo thời gian, theo sựbiến động của xã hội, phụ thuộc vào trình độ phát triển kinh tế - xã hội, khoahọc - công nghệ, vào đặc trưng văn hóa, lịch sử … của từng cộng đồng trongtừng giai đoạn lịch sử của cộng đồng đó

Hệ giá trị

Hệ giá trị (hay còn gọi là hệ thống giá trị) là tổ hợp giá trị khác nhauđược sắp xếp, hệ thống lại theo những nguyên tắc nhất định, thành một tậphợp mang tính toàn vẹn, hệ thống, thực hiện các chức năng đặc thù trongviệc đánh giá của con người theo những phương thức vận hành nhất địnhcủa giá trị

Các hệ giá trị có vị trí độc lập tương đối và tương tác với nhau theonhững thứ bậc phù hợp với quá trình thực hiện các chức năng xã hội trong mỗithời kỳ lịch sử cụ thể Do vậy, hệ thống giá trị luôn mang tính lịch sử xã hội vàchịu sự chế ước bởi lịch sử - xã hội Trong hệ thống giá trị có chứa đựng cácnhân tốc của quá khứ, của hiện tại và có thể cả những nhân tố trong tương lai,các giá trị truyền thống, các giá trị thời đại, các giá trị có tính nhân loại, tínhdân tộc, tính cộng đồng, tính giai cấp, tính lý tưởng và tính hiện thực

Thang giá trị

Thang giá trị (thước đo giá trị) làm một tổ hợp giá trị, một hệ thống giátrị được sắp xếp theo một trật tự ưu tiên nhất định

Thang giá trị biến đổi theo thời gian, theo sự phát triển, biến đổi của xãhội loài người, cộng đồng và từng cá nhân Trong quá trình biến đổi đó, thanggiá trị của xã hội, của cộng đồng và của nhóm chuyển thành thang giá trị củatừng người, cứ thế qua từng giai đoạn lịch sử của con người.

Thang giá trị là một trong những động lực thôi thúc con người hoạtđộng Hoạt động được tiến hành theo những thang giá trị cụ thể, sẽ tạo nênnhững giá trị nhất định, phục vụ cho nhu cầu, lợi ích của con người Chínhtrong hoạt động tạo ra những giá trị lại góp phần khẳng định, củng cố, pháthuy, bổ sung hoàn thiện hoặc thay đổi thang giá trị

* Giá trị sống

Theo các nhà xã hội học, giá trị sống (hay giá trị cuộc sống) là nhữngđiều chúng ta cho là quý giá, là quan trọng, là có ý nghĩa đối với cuộc sốngcủa mỗi người

Giá trị sống trở thành động lực để người ta nỗ lực phấn đấu để có được

nó Giá trị sống là một hình thái ý thức xã hội, là hệ thống các quan niệm vềcái thiện, cái ác trong các mối quan hệ của con ngýời với con ngýời Giá trị vềbản chất là những quy tắc, những chuẩn mực trong quan hệ xã hội, đýợc hìnhthành và phát triển trong cuộc sống, được cả xã hội thừa nhận Giá trị là quytắc sống, nó có vị trí to lớn trong đời sống, và định hýớng cho cuộc sống củamỗi cá nhân, điều chỉnh hành vi cho phù hợp với chuẩn mực của xã hội.Những giá trị phổ biến của đạo đức thể hiện trong các khái niệm: thiện, ác, lẽphải, công bằng, vãn minh, lương tâm, trách nhiệm…

Có những giá trị sống đích thực, trở thành những giá trị chung chonhiều người và toàn xã hội như lòng trung thực, hoà bình, tôn trọng, yêuthương, công bằng, tình bằng hữu, lòng vị tha

Giá trị sống là tất cả những cái gì (vật chất, tinh thần) có ích lợi, đángham chuộng, quý giá, quan trọng, có ý nghĩa đối với cuộc sống, khiến mỗingười mong muốn lĩnh hội, thể hiện ra để cuộc sống của mình tốt đẹp hơn vàgóp phần cải thiện cuộc sống chung

Giá trị sống có ý nghĩa và vai trò quan trọng tạo ra động lực thúc đẩycon người phát triển: Tạo ra động cơ cho hành động, hành vi; thúc đẩy hammuốn hướng đến chân, thiện, mỹ; giải quyết tốt những mâu thuẫn của cá nhânvới cộng đồng, với tự nhiên

Giá trị sống với định hướng cuộc sống (orientation of life): Kỹ năng

sống (life skills), hứng thú (interests), nhân cách (personality) và giá trị sống(values) là bốn thành tố tạo nên định hướng cuộc đời của mỗi con người Giátrị sống là những điều quan trọng đối với cuộc sống của chúng ta, nó thôi thúcchúng ta làm điều gì đó tốt đẹp Giá trị sống có thể là tình yêu thương, lòngkính trọng, sự bình yên, sự hợp tác, tình bằng hữu Hứng thú là những điềuchúng ta thích thú khi làm, ví dụ như một người thích đọc sách, thích thể thao,thích ăn ngon, mặc đẹp, thích du lịch, phim ảnh, thích tán gẫu với bạn bè.Nhân cách bao gồm những nét đặc trưng riêng của mỗi con người, bao gồmđộng cơ hành động, khí chất, thái độ, những thuộc tính thể chất Kỹ năng sống

là những hoạt động chúng ta thực hiện một cách thành thạo, có năng lực, cótài.Có thể hiểu kỹ năng sống là biểu hiện những giá trị sống trong hoạt động

và giao tiếp hàng ngày

Giá trị sống trả lời câu hỏi “Tại sao” hay “Vì sao” một người nào đólàm điều này hay điều khác

Giá trị sống là cái định hướng, thúc đẩy cá nhân hành động, kỹ năngsống giúp cá nhân hành động hiệu quả, tránh những sai lầm “kỹ thuật”, tạo ra

sự thống nhất, nhất quán giữa nhận thức và hành động, giữa động cơ và hành

vi, giữa nội dung và hình thức

Giá trị và giá trị sống không có sự đối lập hay khác biệt về bản chất Đóchỉ là mỗi thời điểm hay trên mỗi lĩnh vực người ta có cách tiêp cận vấn đềkhác nhau, định hướng, nhấn mạnh vào những mặt khác nhau, khía cạnh khácnhau của vấn đề trong thực tiễn giáo dục mà thôi

Nếu con người không có nền tảng giá trị sống rõ ràng và vững chắc,

dù cho được học nhiều kỹ năng đến đâu, sẽ không biết cách sử dụng nguồn tri thức ấy sao cho hợp lý, mang lại lợi nhuận cho bản thân và cho xã hội.

Không có nền tảng giá trị, sẽ không biết cách tôn trọng bản thân và người khác, không biết cách hợp tác, không biết cách xây dựng và duy trì tình đoàn kết trong mối quan hệ, không biết cách thích ứng trước những đổi thay, có khi còn tỏ ra tham lam, cao ngạo về kỹ năng mình có.

Thiếu nền tảng giá trị sống vững chắc, con người rất dễ bị ảnh hưởng bởi những giá trị vật chất, và rồi mau chóng định hình chúng thành mục đích sống, đôi khi đưa đến kiểu hành vi thiếu trung thực, bất hợp tác, vị kỷ cá nhân Giá trị sống giúp cân bằng lại những mục tiêu vật chất.

Các kỹ năng sống trọng yếu là các kỹ năng cá nhân hay xã hội truyền đạt những điều biết (kiến thức), những gì suy nghĩ hay cảm nhận (thái độ) và những gì tin tưởng (giá trị) trở thành khả năng thực tiễn về những gì cần làm

và làm như thế nào Có thể hiểu kỹ năng sống là biểu hiện những giá trị sống

trong hoạt động và giao tiếp hàng ngày Kỹ năng sống giúp người ta học tập,làm việc hiệu quả hơn; giao tiếp, ứng xử với mọi người thân thiện, vui vẻ, hợptác thành công hơn; biết tự điều chỉnh bản thân làm việc tốt, tránh việc xấu

Giá trị sống là cái định hướng, thúc đẩy cá nhân hành động, kỹ năngsống giúp cá nhân hành động hiệu quả, tránh những sai lầm “kỹ thuật”, tạo ra

sự thống nhất, nhất quán giữa nhận thức và hành động, giữa động cơ và hành

vi, giữa nội dung và hình thức

* Giáo dục giá trị sống

Giáo dục giá trị sống là quá trình tiếp thu, lĩnh hội được những giá trịphổ quát của xã hội, biến thành những giá trị đặc trưng của bản thân mỗi cánhân, giúp cho mọi người có suy nghĩ, thái độ và hành động tích cực, hiệuquả, phù hợp với bản thân và đáp ứng mong đợi của cộng đồng, xã hội

Mục tiêu giáo dục giá trị sống là một quá trình tổ chức tác động có chủđịnh của các lực lượng giáo dục nhằm phát huy tính tích cực tự giác rènluyện, tạo ra động cơ, thái độ đúng đắn trong cuộc sống, học tập và hoạt động

xã hội, để mỗi người sống tốt đẹp hơn, làm việc chất lượng hơn, hiệu quảhơn, đem lại lợi ích trước hết cho bản thân, đồng thời cho gia đình và xã hội

Hình 1.1 Mô tả tác động của các giá trị sống

Đối với học sinh trung học phổ thông, sinh viên, nội dung giáo dục giátrị sống cần hệ thống hoá những giá trị sống phổ quát, nhưng mở rộng vànâng nội dung lên một tầm cao đáp ứng yêu cầu của cuộc sống đương đại.Hướng các em vươn tới nhân cách lý tưởng mang những giá trị phổ quát củamột thanh niên thời đại, không chỉ của dân tộc mà còn của nhân loại trongmột thế giới mở Hiện nay, giá trị sống của không ít học sinh đang thay đổitheo chiều hướng mỗi ngày một phù phiếm Nguyên nhân đầu tiên chính là sựbùng nổ công nghệ thông tin và truyền thông Vì vậy, giáo dục để các bạn trẻ,các em học sinh xét đoán, nhận diện, thẩm định đúng đâu là giá trị cuộc sống

có vai trò đặc biệt quan trọng

Thứ nhất, giá trị sống là những điều quan trọng đối với cuộc sống của

con người, nó thôi thúc con người làm điều gì đó tốt đẹp, có ích cho bản thân

và cộng đồng Giá trị sống có thể là tình yêu thương, lòng kính trọng, sự bìnhyêu, sự hợp tác, tình bằng hữu Nhân cách bao gồm những nét đặc trưng riêngcủa mỗi con người, bao gồm động cơ hành động, khí chất, thái độ, nhữngthuộc tính thể chất Kỹ năng sống là những hoạt động của con người thực hiệnmột cách thành thạo, có năng lực, có tài Chính vì vậy giá trị sống định hướng

tư duy, nhân cách và hành động của cá nhân

Thứ hai, giá trị sống là động lực bên trong thúc đẩy hành vi, giữ vai trò

và phát khởi hành vi nó thôi thúc con người thực hiện hành vi trong cuộcsống Vì vậy, nhằm tạo dựng các hành vi có giá trị của mỗi cá nhân phải dựtrên cơ sở sự hiểu biết về hệ giá trị chuẩn của cộng đồng xã hội mà cá nhân đósinh sống Để có được nhận thức về hệ giá trị chuẩn của cộng đồng thì giáodục giữ vị trí trung tâm trong quá trình nhận thức

Thứ ba, giá trị sống đóng vai trò duy trì hành vi thể hiện ở chỗ trong

quá trình nhận thức, hành vi theo hệ giá trị sẽ chịu tác động của các quanniệm, hành động lệch giá trị Chính vì vậy, giá trị sống hình thành cho chủ thể

về sự kiên cường, ý chí, định hướng trong nhận thức và hành động Vì vậy,giáo dục cho học sinh, sinh viên ngay trong nhà trường đồng nghĩa tạo dựng,nhận thức, định hướng, bản lĩnh hành động cho quá trình tương tác xã hộihiện tại và tương lại của các em

Thứ tư, giá trị sống có vai trò củng cố hành vi Khi thực hiện hành vi để

đáp ứng một mục tiêu chuẩn về giá trị nào đó, nếu hành vi đó đem lại sự thỏamãn thì hành vi đó được thực hiện tiếp tục trong các lần sau với cường độ vàtần suất cao hơn Vì lẽ đó, giáo dục giá trị sống đồng nghĩa với việc tạo cáctiềm năng cho hành vi có giá trị của học sinh, sinh viên Giáo dục giá trị sốngphải song hành và là nền cho giáo dục kỹ năng sống

Có những giá trị sống đích thực, trở thành những giá trị chung chonhiều người và toàn xã hội như lòng trung thực, hòa bình, tôn trọng, yêuthương, công bằng, tình bằng hữu, lòng vị tha nhưng không phải ai cũng nhận

ra đúng giá trị của cuộc sống Vì vậy, học tập để nhận diện đúng đâu là giá trị

đích thực của cuộc sống là điều cần thiết với tất cả mọi người, nhất là các emhọc sinh đang ngồi trên ghế nhà trường.

* Học sinh, sinh viên

Tư tưởng về chăm lo bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau củaChủ tịch Hồ Chí Minh được thể hiện qua các luận điểm quan trọng nhất về

giáo dục học sinh, sinh viên, đó là: “Học sinh, sinh viên là lực lượng quyết

định sự phát triển của cách mạng, của dân tộc” Người đã khẳng định:

“Muốn thức tỉnh một dân tộc, trước hết phải thức tỉnh thanh niên”; “Hỡi

Đông Dương đáng thương, Người sẽ chết mất nếu đám thanh niên sớm già của người không được hồi sinh” [51, tr.133] Bởi vì: “Thanh niên là rường cột của nước nhà”; “Thanh niên là người chủ tương lai của nước nhà Thật vậy, nước nhà thịnh hay suy, yếu hay mạnh một phần lớn là do các thanh niên”[52, tr.185]

Học sinh, sinh viên - thanh niên - là một khái niệm có thể được hiểu

và định nghĩa theo nhiều cách tùy thuộc vào nội dung tiếp cận và góc độ nhìn nhận hoặc cấp độ đánh giá Trong tâm lý học lứa tuổi, người ta định nghĩa học sinh, sinh viên là giai đoạn phát triển bắt đầu từ lúc dậy thì và

kết thúc khi bước vào tuổi người lớn Theo đề tài "Tình hình tư tưởngthanh niên và công tác giáo dục của Đoàn thanh niên giai đoạn hiện nay”thì "Thanh niên là nhóm nhân khẩu - xã hội đặc thù, có độ tuổi nhất địnhđược phân bố rộng khắp trong các giai cấp, các tầng lớp xã hội; trong cácngành kinh tế - xã hội của đất nước Thanh niên được phân chia theo lứatuổi nên có những đặc điểm riêng biệt về trình độ học vấn, sức khỏe, tâm

họ, với giai cấp và với xã hội Tuỳ thuộc vào trình độ phát triển kinh tế, chínhtrị, xã hội, đặc điểm truyền thống, tuổi thọ bình quân mà mỗi quốc gia cóquy định độ tuổi thanh niên khác nhau

Theo quan niệm quốc tế, trẻ em (Child) là người dưới 18 tuổi (TheoĐiều 1, Công ước quốc tế về quyền trẻ em được Đại hội đồng Liên hợp quốcthông qua ngày 20/11/1989), người chưa thành niên (Juvenile) là người từ 15đến 18 tuổi, thanh niên (Youth) là người từ 15 đến 24 tuổi, người trẻ tuổi(Young persons) bao gồm trẻ em, người chưa thành niên và thanh niên TheoBáo Pháp luật của Bộ Tư pháp ra ngày 23/12/1997 thì hầu hết các nước trênthế giới đều thống nhất tuổi thanh niên bắt đầu từ 14 hoặc 15 Còn thanh niênkết thúc ở tuổi nào thì có sự khác biệt Có nước quy định là 25 tuổi, có nướcquy định là 30 và cũng có nước quy định là 40 Nhưng xu hướng chung lànâng dần giới hạn kết thúc của tuổi thanh niên, chẳng hạn ở Malaysia độ tuổithanh niên là 15-40

Ở Việt Nam, độ tuổi người chưa thành niên được xác định thống nhấttrong tất cả các văn bản pháp luật là dưới 18 tuổi Khái niệm người chưathành niên khác với khái niệm trẻ em Theo Điều 1, Luật Bảo vệ, Chăm sóc

và Giáo dục trẻ em năm 2004: “Trẻ em là công dân Việt Nam dưới 16 tuổi”.Theo Điều 1, Luật Thanh niên năm 2005 quy định thì thanh niên là “công dânViệt Nam từ đủ 16 tuổi đến 30 tuổi.” [49, tr.33] Độ tuổi thấp nhất của thanhniên xác định là đủ 16 tuổi được căn cứ vào quy định Luật bảo vệ, chăm sóc

và giáo dục trẻ em Theo đó, trẻ em được xác định là công dân Việt Nam dưới

16 tuổi Độ tuổi cao nhất của thanh niên được xác định là đến đủ ba mươi tuổiđược căn cứ từ sự phân tích về phát triển thể chất, tâm lý, sinh lý, sự pháttriển về mặt xã hội, ý thức tự lập, tự chủ, của thanh niên và từ thực tiễn củanước ta, việc quy định này căn cứ vào độ tuổi cao nhất của Đoàn viên thanhniên cộng sản Hồ Chí Minh

Trong phạm vi nghiên cứu của luận án, xin chỉ đề cập đến học sinh,sinh viên là đối tượng học sinh trung học phổ thông và sinh viên các trườngđại học, cao đẳng (từ 16 – 22 tuổi)

1.1.2 Truyền thông giáo dục giá trị sống cho học sinh, sinh viên

* Truyền thông

Khái niệm này có khá nhiều định nghĩa Có định nghĩa cho rằng: truyền

thông (comunication) là mối quan hệ giữa người với người, bằng tín hiệu

(signs) và ký hiệu (symbols) Lại cũng có người nói: truyền thông là mộtphạm trù về liên hệ giữa con người bằng những ký hiệu, nó có thể là cử chỉ,điệu bộ, hình vẽ hay chữ viết Do những bất đồng đó, theo nghị quyết của đạihội đồng UNESCO khóa XIX, Uỷ ban quốc tế nghiên cứu những vấn đềthuộc về truyền thông đã được thành lập, thường được gọi “Uỷ ban McBride”, gồm 16 nhà báo và người làm thông tấn có kinh nghiệm, đứng đầu làtrạng sư - cựu bộ trưởng ngoại giao Sean Mac Bride, người Ailen Ông đãtừng được giải Nobel và giải Hòa bình Lenin Uỷ ban này định nghĩa:

“Truyền thông có thể là một công cụ của quyền lực, cũng như nó có thể là một vũ khí cách mạng, một sản phẩm thương mại hay một phương tiện giáo dục”.

Sơ đồ 1.1: Cơ chế tác động của báo chí và truyền thông

Theo đó, truyền thông là một kiểu tương tác xã hội trong đó ít nhất cóhai tác nhân tương tác lẫn nhau, chia sẻ các qui tắc và tín hiệu chung ở dạngđơn giản, thông tin được truyền từ người gửi tới người nhận ở dạng phức tạphơn, các thông tin trao đổi liên kết người gửi và người nhận Phát triển truyềnthông là phát triển các quá trình tạo khả năng để một người hiểu những gìngười khác nói (ra hiệu, hay viết), nắm bắt ý nghĩa của các thanh âm và biểutượng, và học được cú pháp của ngôn ngữ

Truyền thông, ngoài mục tiêu, thường gồm hai phần chính: nội dung vàhình thức Nội dung truyền thông bao gồm các hành động trình bày kinhnghiệm, hiểu biết, đưa ra lời khuyên hay mệnh lệnh, hoặc câu hỏi Các hành

động này được thể hiện qua nhiều hình thức như động tác, bài phát biểu, bàiviết, hay bản tin truyền hình Mục tiêu có thể là cá nhân khác hay tổ chứckhác, thậm chí là chính người/ tổ chức gửi đi thông tin.

Có nhiều loại hình truyền thông, đó là truyền thông không bằng lời,

truyền thông bằng lời và truyền thông biểu tượng truyền thông không lời thựchiện thông qua biểu hiện trên nét mặt và điệu bộ Khoảng 93% “ý nghĩa biểucảm” mà chúng ta cảm nhận được từ người khác là qua nét mặt và tông giọng.7% còn lại là từ những lời nói mà chúng ta nghe được truyền thông bằng lờiđược thực hiện khi chúng ta truyền đạt thông điệp bằng ngôn từ tới người khác.truyền thông biểu tượng là những thứ chúng ta đã định sẵn một ý nghĩa và thểhiện một ý tưởng nhất định, ví dụ như quốc huy của một quốc gia

Hội thoại giữa các cá nhân thường xuất hiện theo cặp hoặc từng nhómvới qui mô khác nhau Qui mô của nhóm tham gia thường tác động tới bản chất

của cuộc hội thoại Truyền thông trong nhóm nhỏ thường diễn ra giữa ba đến

mười hai cá nhân và khác biệt với trao đổi qua lại giữa các nhóm lớn hơn nhưcông ty hay cộng đồng Hình thức truyền thông này được hình thành từ mộtcặp hay nhiều hơn, thông thường được đề cập tới như một mô hình tâm lý học,trong đó thông điệp được truyền từ người gửi đến người nhận qua một kênh

thông tin Truyền thông đại chúng ở cấp độ lớn nhất, chuyển các thông điệp tới

một lượng rất lớn các cá nhân thông qua các phương tiện thông tin đại chúng

Như vậy, truyền thông đại chúng được hiểu là một quá trình truyền đạtthông tin đến các nhóm cộng đồng đông đảo trong xã hội thông qua cácphương tiện truyền thông đại chúng Các phương tiện truyền thông đại chúnghiện đại bao gồm: báo, tạp chí, phát thanh, truyền hình, sách, phim và video, cácphương tiện truyền thông mới Các phương tiện thông lưu mới (ICTs) là kháiniệm ra đời sau và được hiểu bao gồm việc truyền đạt thông tin thông quainternet, bao gồm các loại hình như: web, báo điện tử

* Truyền thông giáo dục

Giáo dục là một hoạt động đặc trưng của lao động xã hội nhằm thựchiện quá trình truyền đạt và lĩnh hội kinh nghiệm lịch sử xã hội qua các thế