Phong cách truyện ngắn Lê Văn Thảo (LV thạc sĩ)

Phong cách truyện ngắn Lê Văn Thảo (LV thạc sĩ)Phong cách truyện ngắn Lê Văn Thảo (LV thạc sĩ)Phong cách truyện ngắn Lê Văn Thảo (LV thạc sĩ)Phong cách truyện ngắn Lê Văn Thảo (LV thạc sĩ)Phong cách truyện ngắn Lê Văn Thảo (LV thạc sĩ)Phong cách truyện ngắn Lê Văn Thảo (LV thạc sĩ)Phong cách truyện ngắn Lê Văn Thảo (LV thạc sĩ)Phong cách truyện ngắn Lê Văn Thảo (LV thạc sĩ)Phong cách truyện ngắn Lê Văn Thảo (LV thạc sĩ)Phong cách truyện ngắn Lê Văn Thảo (LV thạc sĩ)Phong cách truyện ngắn Lê Văn Thảo (LV thạc sĩ)Phong cách truyện ngắn Lê Văn Thảo (LV thạc sĩ)Phong cách truyện ngắn Lê Văn Thảo (LV thạc sĩ)Phong cách truyện ngắn Lê Văn Thảo (LV thạc sĩ)Phong cách truyện ngắn Lê Văn Thảo (LV thạc sĩ)Phong cách truyện ngắn Lê Văn Thảo (LV thạc sĩ)Phong cách truyện ngắn Lê Văn Thảo (LV thạc sĩ)

TRẦN THỊ HUYỀN

PHONG CÁCH TRUYỆN NGẮN LÊ VĂN THẢO

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

THÁI NGUYÊN - 2017

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC

TRẦN THỊ HUYỀN

PHONG CÁCH TRUYỆN NGẮN LÊ VĂN THẢO

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã ngành: 60.22.01.21

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học: TS Cao Thị Hồng

THÁI NGUYÊN - 2017

LỜI CẢM ƠN

Được sự phân công của Khoa Văn – Xã hội, Trường Đại học Khoa học - Đại học Thái Nguyên và được sự đồng ý của người hướng dẫn khoa học TS Cao Thị Hồng, tôi

đã thực hiện đề tài: “ Phong cách truyện ngắn Lê Văn Thảo”

Bản Luận văn được hoàn thành bằng sự nỗ lực và cố gắng của bản thân trong suốt thời gian từ khi nhận đề tài tháng 6 năm 2016 và kết thúc vào tháng 6 năm 2017

Trong suốt quá trình viết Luận văn, tôi đã nhận được sự giúp đỡ tận tình và hướng dẫn chu đáo của TS Cao Thị Hồng

Tôi cũng nhận được sự quan tâm, giúp đỡ, tạo điều kiện thuận lợi nhất của các thầy giáo, cô giáo khoa Văn- Xã hội, trường Đại học Khoa học – Đại học Thái Nguyên để Luận văn được hoàn thành đúng thời hạn

Đồng thời, tôi cũng nhận được sự động viên, chia sẻ của gia đình, bạn bè đồng nghiệp, hỗ trợ tôi rất nhiều về mặt tinh thần

Đặc biệt Nhà văn Lê Văn Thảo, Nhà văn Phan Hoàng, Nhà văn - TS Trần Hoài Anh (Hội Nhà văn Việt Nam – Hội Văn nghệ TP Hồ Chí Minh) đã cung cấp cho tôi văn bản và các tài liệu cần thiết giúp tôi tham khảo

Cho phép tôi bày tỏ lòng tri ân tới Nhà văn - TS Cao Thị Hồng và lời cảm ơn sâu sắc tới các quý vị!

Bản Luận văn này chỉ mới là bước khởi đầu trong chặng đường học tập và nghiên cứu của tôi Tôi đã rất cố gắng nhưng luận văn vẫn còn hạn chế, tôi rất mong nhận được sự góp ý và chỉ giáo của các thầy giáo, cô giáo, các bậc trí giả và đồng nghiệp

Thái Nguyên tháng 6 - 2017

Học viên: Trần Thị Huyền

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả được nêu trong luận văn là trung thực và chưa được ai công bố trong bất kỳ công trình khoa học nào

Thái Nguyên tháng 6-2017

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

Trần Thị Huyền

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 2

3 Mục đích nghiên cứu: 8

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 8

5 Phương pháp nghiên cứu 9

6 Đóng góp của luận văn 9

7 Cấu trúc của luận văn 10

Chương 1 PHONG CÁCH NHÀ VĂN, QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT, HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC CỦA LÊ VĂN THẢO 11

1.1.Khái niệm về phong cách và phong cách nghệ thuật của nhà văn. 11

1.1.1.Khái niệm phong cách 11

1.1.2 Phong cách nghệ thuật 14

1.1.3 Phong cách nghệ thuật của nhà văn 15

1.2.Cuộc đời và văn nghiệp Lê Văn Thảo 15

1.2.1.Cuộc đời 15

1.2.2.Văn nghiệp 16

1.3 Hành trình sáng tác và quan niệm nghệ thuật của Lê Văn Thảo 18

1.3.1 Hành trình sáng tác 18

1.3.2.Quan niệm nghệ thuật 23

Chương 2 PHONG CÁCH TRUYỆN NGẮN LÊ VĂN THẢO NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN ĐỀ TÀI, NHÂN VẬT 30

2.1 Đề tài và cách chọn đề tài trong truyện ngắn Lê Văn Thảo 30

2.1.1 Cách chiếm lĩnh đề tài trong truyện ngắn Lê Văn Thảo 32

2.2 Nhân vật 47

2.2.1 Phương thức xây dựng hình tượng nhân vật người lính trong chiến tranh và thời hậu chiến 48

2.2.2 Phương thức xây dựng hình tượng nhân vật người nông dân Nam Bộ 55

2.2.3 Phương thức xây dựng hình tượng người phụ nữ và những con người bé nhỏ trong truyện ngắn Lê Văn Thảo 58

Tiểu kết chương 2 63

Chương 3 PHONG CÁCH TRUYỆN NGẮN LÊ VĂN THẢO NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN NGHỆ THUẬT 66

3.1 Phương thức trần thuật 66

3.2 Cốt truyện 68

3.2.1 Khái niệm cốt truyện 68

3.2.2 Đặc điểm cốt truyện trong truyện ngắn Lê Văn Thảo 70

3.3 Giọng điệu trong truyện ngắn Lê Văn Thảo 75

3.3.1 Giọng tâm tình, nhỏ nhẹ 76

3.3.2 Giọng triết luận, chiêm nghiệm 78

3.4 Ngôn ngữ trong truyện ngắn Lê Văn Thảo 83

3.4.1 Ngôn ngữ mang dấu ấn Nam Bộ 83

3.4.2 Ngôn ngữ đậm chất khẩu ngữ 85

Tiểu kết chương 3 90

KẾT LUẬN 91

TÀI LIỆU THAM KHẢO 92

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Sau năm 1975 và đặc biệt ở thời kỳ đổi mới, trên văn đàn Việt Nam hiện diện nhiều cây bút văn xuôi thuộc nhiều thế hệ - đó là một đội ngũ đã góp phần quan trọng đổi mới và phát triển nền văn học nước nhà cả về số lượng và chất lượng, có thể kể đến: Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Huy Thiệp, Chu Lai, Lê Minh Khuê, Dạ Ngân, Hồ Anh Thái, Tạ Duy Anh, Nguyễn Quang Lập, Nguyễn Thị Thu Huệ, Bích Ngân, Võ Thị Xuân Hà, Y Ban, Nguyễn Ngọc Tư, Võ Thị Hảo, Phạm Thị Hoài và trong đó có nhà văn Lê Văn Thảo

Lê Văn Thảo là một trong những nhà văn tiêu biểu trưởng thành từ thời chống Mỹ cứu nước Ông là một trong số ít nhà văn Nam Bộ vinh dự được nhận giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật Với lối viết dung dị, nhẹ nhàng, các sáng tác của ông đã để lại những dấu ấn sâu sắc, khó quên trong lòng bạn đọc Các tác phẩm của Lê Văn Thảo đã dần khẳng định vị trí xứng đáng của ông trong nền văn học nước nhà

Là một nhà văn Nam bộ xuất sắc, Lê Văn Thảo đã thể nghiệm ngòi bút của mình qua nhiều thể loại như: truyện ngắn, tiểu thuyết, kí và ở thể loại nào ông cũng đạt được những thành tựu đáng được ghi nhận Để có được điều đó, Lê Văn Thảo đã tìm được một con đường, một lối viết riêng không giống với các nhà văn khác Trong các thể loại trên, truyện ngắn là một ưu thế của ngòi bút

Lê Văn Thảo - đó là những trang văn tinh tế mang đầy cá tính sáng tạo và có sức lay động, cảm hóa lòng người Với thể loại này, ông đã khẳng định được tên tuổi của mình bởi lối viết với phong cách nghệ thuật độc đáo

Luận văn chọn vấn đề: “Phong cách truyện ngắn Lê Văn Thảo” làm đề tài nghiên cứu, hy vọng sẽ góp phần xác định rõ vị trí nhà văn trên văn đàn và khẳng định những đóng góp không nhỏ của tác giả Lê Văn Thảo đối với văn xuôi Nam bộ nói riêng và văn xuôi Việt Nam nói chung Và đây đồng thời cũng là công trình thể hiện tấm lòng tri âm của chúng tôi với một Nhà văn có nhiều

công sức, bền bỉ, âm thầm lặng lẽ cống hiến vì sự phát triển của nền văn học nước nhà

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Trong quá trình sáng tác của mình, Lê Văn Thảo đã cho ra đời nhiều tác phẩm

có giá trị, đặc biệt là thể loại tiểu thuyết và truyện ngắn Tuy nhiên, số lượng các công trình nghiên cứu về cuộc đời và sáng tác của Lê Văn Thảo chưa nhiều, chủ yếu chỉ là các bài viết trên tạp chí chuyên ngành hoặc điểm sách trên các trang web Xem xét nội dung các bài viết, các công trình nghiên cứu, có thể chia thành hai nhóm cơ bản sau:

2.1 Những bài viết, công trình nghiên cứu về cuộc đời, sự nghiệp văn chương của Lê Văn Thảo

Trong sự nghiệp cầm bút của mình, Lê Văn Thảo đã dành cả cuộc đời để viết

về miền Nam, về vùng đất chứa chan tình người Hơn 50 năm cầm bút, Lê Văn Thảo đã cho ra đời 20 đầu sách hầu hết đều mang dáng dấp con người và vùng đất Nam Bộ Con số này chưa phải là nhiều so với các nhà văn khác nhưng nó đã

đủ để ghi lại những dấu ấn, tình cảm khó phai trong lòng người tiếp nhận, đặc biệt là giới phê bình văn học

Hàng loạt các bài viết mang tính giới thuyết về cuộc đời và sự nghiệp văn chương của Lê Văn Thảo đã được các nhà nghiên cứu cho ra đời như: Lê Tiến

Dũng với bài Lê Văn Thảo: nhà văn của xứ sở Nam Bộ, Phạm Phan Trung với bài

Từ tiểu thuyết “Cơn giông” nghĩ về sự nghiệp Lê Văn Thảo, Phan Hoàng với bài Nhà văn Lê Văn Thảo: Hành trình sáng tạo bền bỉ, tác giả Triệu Xuân có bài Lê Văn Thảo với những tác phẩm giàu lòng nhân ái, Và một số luận văn thạc sĩ về tác phẩm Lê Văn Thảo, có thể kể như: Truyện ngắn và tiểu thuyết Lê Văn Thảo của

Nguyễn Thị Nga, Đại Học Khoa Học Xã Hội và Nhân Văn Thành Phố Hồ Chí Minh,

2007; Đặc điểm truyện ngắn Lê Văn Thảo của Nguyễn Quốc Đại, Đại Học Cần Thơ,

2011

Trong Tuyển tập truyện ngắn Lê Văn Thảo, Triệu Xuân với bài Lê Văn Thảo với những tác phẩm giàu lòng nhân ái đã khái quát về cuộc đời, sự nghiệp của Lê Văn

Thảo, trong đó có đoạn: “Đọc Lê Văn Thảo, dù hợp gu hay không hợp, những ai quen với chuyện bếp núc văn chương đều nhận ra đây là cây bút có nghề Người

ta bảo có ba yếu tố cấu thành một nhà văn, đó là: có một câu chuyện, biết kể câu chuyện ấy và thứ ba là biết viết thành văn Hội đủ ba yếu tố ấy nói nôm na là có nghề, là chuyên nghiệp Ông Thảo có nghề, dù văn của ông có thể hợp với người này mà không hợp với người khác”[89] Tác giả Trần Nhã Thụy cũng đưa ra ý kiến:

“Lê Văn Thảo là người viết rất hay về những cái tẻ nhạt, viết về sự tẻ nhạt mà văn chương lại không tẻ nhạt, ấy chính là nhờ sự dụng công của ngòi bút, nhờ vào cái phông văn hóa không ngừng bồi đắp và nhờ cả vào sự nhẫn nại chờ đón những phút xuất thần”[70] Nhận xét về phong cách truyện ngắn Lê Văn Thảo, trong bài

viết Nhà văn Lê Văn Thảo người kể chuyện xuyên thời gian, Trần Nguyên Anh đã

cho chúng ta biết được quan điểm sáng tác của Lê Văn Thảo là tính chân thật Lê Văn Thảo tâm sự “ Nhiều khi anh này anh kia đề cao tính này tính nọ trong văn học, tôi nghe vậy, nhưng khi viết thì cứ cái gì chân thực là tôi viết Khi có đổi mới văn học, nhiều người không viết được nữa, còn tôi thì càng viết khỏe Những tác phẩm giúp tôi đạt giải phần lớn tôi viết sau đổi mới”[4]

Không gây sốc trên văn đàn, Lê Văn Thảo làm đúng chức trách của một nhà văn chuyên nghiệp Theo Lê Văn Thảo, “nhà văn rất cần sự trung thực Sống chân thực để viết chân thật, viết từ lòng mình, sâu thẳm trong trái tim mình, một chút

“vàng mạ” sẽ bị lộ ra ngay.”[83.tr 29] Nhà văn Triệu Xuân nhận xét về cách viết truyện ngắn của Lê Văn Thảo cũng khác hẳn với những cây bút khác Vì Lê Văn Thảo “là người giỏi tìm kiếm những điều tưởng chừng vô cùng bình thường trong cuộc sống để từ đó khắc họa lên những dấu ấn không bình thường.”[95] Chuyện ông gặp, ông biết có vẻ rất bình thường, nhạt nhòa, ai cũng thấy, cũng biết, nhưng dưới con mắt, ngòi bút của ông lại trở nên đặc biệt, hấp dẫn lạ thường Lê Văn Thảo thực sự là “người giỏi nhất trong việc tìm ra ngọc quý giữa cánh đồng đá sỏi”

Huỳnh Như Phương với bài viết: Truyện ngắn Lê Văn Thảo: cái lạ, cái nhạt và cái thật đã có những nhận xét thật tinh tế, chính xác về ngòi bút Lê Văn Thảo:

“sức hấp dẫn, độc đáo trong truyện ngắn của Lê Văn Thảo là có sự kết hợp của

ba yếu tố là cái lạ, cái nhạt và cái thật”[ 64].Lê Văn Thảo tâm sự với Văn Hữu về phương châm viết của mình: “Tôi không có giáo huấn gì trong sáng tác văn học, không chỉ dạy ai trong các trang viết Tôi ít tranh cãi nhưng cũng không chiều chuộng Văn học đối với tôi là nỗi niềm, thân phận, lương tâm, những trải nghiệm cuộc đời và đôi điều suy tư từ những năm tháng sống lặn lội Tôi viết từ những thực tế đã sống qua, đồng hành với nhân dân ḿình trong công cuộc lao động và chiến đấu Tôi gần gũi nhiều hơn với những người bình thường, người nghèo khổ, dân dã, những người có thân phận hẩm hiu, bất hạnh Tôi viết chậm rãi, tự nhiên, coi lao động nghề văn cũng lao tâm khổ tứ như mọi nghề khác Tôi viết từ thôi thúc của bản thân cũng là thôi thúc của cuộc đời” [85.Tr.142] Văn chương

Lê Văn Thảo thường không gò công mài giũa mà chủ yếu lặn vào tình tiết Dựa vào các sáng tác của Lê Văn Thảo, ta có thể xác định được cá tính sáng tạo cũng như phong cách của ông trong lịch sử văn học Việt Nam hiện đại

Nhìn chung, các tác phẩm mang tính giới thuyết về cuộc đời và sự nghiệp của

Lê Văn Thảo đều có chung điểm nhìn khai thác về phong cách sáng tác đậm chất Nam Bộ của ông Các bài viết đều góp phần lý giải vì sao ngôn ngữ văn chương của Lê Văn Thảo lại đậm đặc chất Nam Bộ đến thế (giới thiệu về cuộc đời và nguồn gốc xuất thân tác giả) Các bài viết này cũng tập trung khai thác nỗi đau chiến tranh và sự mất mát của chính tác giả trong thời gian hoạt động tại chiến trường, để củng cố thêm lí do cho việc Lê Văn Thảo lại chọn chiến tranh là đề tài chính trong hầu hết các tác phẩm Đồng thời cũng khai thác đặc trưng phong cách (cách viết chậm, giản dị, mộc mạc) và hình tượng nghệ thuật mà ông hướng đến trong các tác phẩm Tuy chưa đi vào chiều sâu phân tích các tác phẩm cụ thể, nhưng những bài viết này cũng phần nào giúp độc giả mường tượng ra địa hạt văn chương của Lê Văn Thảo đẹp như thế nào Trong quá trình thực hiện luận văn này, chúng tôi cũng sẽ tiếp thu những nhận định sâu sắc của các nhà nghiên cứu đi trước, khi bàn về sự nghiệp văn chương của Lê Văn Thảo, đồng thời cũng

sẽ giới thiệu và phân tích thêm các vấn đề mới dựa trên điểm nhìn nghiên cứu

về phong cách nhà văn Cụ thể, chúng tôi sẽ quan tâm và luận giải rõ nét hơn về

“cái nhạt” trong phong cách của nhà văn Lê Văn Thảo mang giá trị nghệ thuật như thế nào, đồng thời cũng nhân rộng phạm vi nghiên cứu, nhằm phân tích sâu rộng hơn các hình tượng nghệ thuật cụ thể như: hình tượng người lính, người

nông dân Nam Bộ, phận đời bé nhỏ, đáng thương và thân phận người phụ nữ Từ

đó, chúng tôi có thể làm rõ sự nghiệp văn chương của Lê Văn Thảo có chỗ đứng

ở đâu trên văn đàn văn học Việt Nam

2.2 Những bài viết, công trình nghiên cứu về tác phẩm của Lê Văn Thảo

Với số lượng tác phẩm đồ sộ, Lê Văn Thảo cũng đã để lại điểm nhấn ấn tượng trên văn đàn nghệ thuật Cách viết giản dị, mộc mạc, kết hợp cùng hình tượng nghệ thuật sáng tạo, Lê Văn Thảo đã tạo nên một địa hạt văn chương riêng không lẫn với bất cứ nhà văn nào Các bài viết, công trình nghiên cứu về tác phẩm của Lê Văn Thảo được chia làm hai mảng lớn dựa trên thể loại tiểu thuyết và truyện ngắn:

Đối với việc phân tích tác phẩm tiểu thuyết của Lê Văn Thảo, các bài viết đều đi từ việc đưa ra điểm nhìn khái quát về phong cách văn chương của Lê Văn Thảo rồi chọn lọc dẫn chứng trong các tác phẩm tiểu thuyết để chứng minh cho lập luận của mình Nhiều bài viết liên quan đến tiểu thuyết của Lê Văn Thảo đã

được độc giả đón nhận như: Nhà văn Lê Văn Thảo: hành trình sáng tạo bền bỉ (Phan Hoàng, báo Sài Gòn Giải Phóng, số 5/2012), Trả nợ cho tuổi trẻ băn khoăn (Huỳnh Như Phương), Hình tượng con người Nam Bộ trong tiểu thuyết Lê Văn Thảo (Phan Thị Hường, Khoa Ngữ văn Đại học Khoa học Huế), Dấu ấn Nam Bộ trong tiểu thuyết

Lê Văn Thảo của Lê Thị Phượng, Đại Học Vinh, 2014;…Trong bài viết “Hành trình sáng tạo bền bỉ”, Phan Hoàng đã ghi lại những nhận định cụ thể về chặng đường

cuối đời trong sự nghiệp sáng tác của Lê Văn Thảo: “Tôi có cảm giác khi quỹ thời gian ngày càng hạn hẹp, nhà văn Lê Văn Thảo càng dành nhiều tâm huyết cho tiểu thuyết, mà chỉ qua đó ông mới thể hiện hết sự tích lũy vốn sống, trải nghiệm lẫn

tư tưởng, tình cảm ông dành cho chính vùng đất mới phương Nam tạo dựng nên hình hài chính ông Hơn nữa, như một nhà văn đàn anh đã nói đất Nam bộ là đất của tiểu thuyết, với ngồn ngộn chất liệu hấp dẫn và quyến rũ không dễ gì khai thác hết Bằng tài năng của mình, Lê Văn Thảo đang tận dụng tối đa lợi thế ấy…”

[61.Tr.41] Tuy nhiên, hiện nay, các công trình nghiên cứu chuyên sâu về tiểu

thuyết của ông không nhiều, đa số dừng lại ở các bài nghiên cứu trên các báo, phỏng vấn, điểm sách, trên các trang web… nhưng vẫn còn rời rạc và nhỏ lẻ Lý

giải cho vấn đề này, như Phan Hoàng đã nhận định, Lê Văn Thảo chỉ đến với địa hạt tiểu thuyết vào khoảng thời gian cuối đời, khi ông đã đủ độ “chín muồi” trong phong cách sáng tác Độ chín trong cách viết cũng như sự trưởng thành trong mảng đề tài chiến tranh mà Lê Văn Thảo luôn trung thành đã đem đến cho ông các giải thuyết như: Giải A về tiểu thuyết do Hội Nhà văn Việt Nam trao tặng năm

1998 với tác phẩm Một ngày và một đời, Giải B về tiểu thuyết do Hội Nhà văn Việt

Nam trao tặng năm 2003 và Giải thưởng Đông Nam Á năm 2006 với tiểu thuyết

Cơn giông

Lê Văn Thảo thành công nhiều hơn với thể loại truyện ngắn Đây cũng trở thành địa hạt có giá trị để các nhà nghiên cứu phân tích và tìm hiểu Nhiều bài viết, công trình nghiên cứu về truyện ngắn Lê Văn Thảo được đánh giá cao

như: bài viết: Cõi nhân sinh trong truyện ngắn Lê Văn Thảo thời kỳ đổi mới (Trần Hoài Anh), Truyện ngắn Lê Văn Thảo: Cái lạ, cái nhạt và cái thật (Huỳnh Như Phương); Trang Thế Hy có bài Lời bình một truyện ngắn Lê Văn Thảo, Nhà Văn

Lê Văn Thảo: Mỗi người là giọt nước trong biển cả (Quốc Nguyễn), Đặc điểm truyện ngắn Lê Văn Thảo của Nguyễn Quốc Đại, Đại Học Cần Thơ, 2011; Dấu ấn Nam Bộ trong truyện ngắn Lê Văn Thảo của Lê Thị Phượng, Đại Học Vinh, 2014 Thế giới nhân vật trong truyện ngắn Lê Văn Thảo sau 1975, Luận văn thạc sĩ Ngữ

văn của Nguyễn Thị Tròn,Trường Đại học Vinh, Luận văn thạc sĩ về tác phẩm của

Lê Văn Thảo: Truyện ngắn và tiểu thuyết Lê Văn Thảo của Nguyễn Thị Nga, Đại

Học Khoa Học Xã Hội và Nhân Văn Thành Phố Hồ Chí Minh, 2007,

Trong các bài viết này, một lần nữa cách viết mộc mạc, không cầu kì của

Lê Văn Thảo đã được khẳng định chất riêng và cũng là vấn đề được nhiều nhà nghiên cứu đưa vào mổ xẻ, phân tích cụ thể Đồng thời, các luận điểm khái quát trong văn chương của Lê Văn Thảo tựu chung lại được phân tích trên các bình diện về cách viết mang phong cách Nam Bộ và cách Lê Văn Thảo đã vĩ đại hóa các hình tượng nghệ thuật ra sao Phải kể đến các bài viết của Trang Thế Hy, Trần Nguyên Anh hay Lý Lan, họ là những người đã soi rọi vào trang sách của

Lê Văn Thảo và rút tỉa ra được những điều đặc trưng nhất, khái quát nhất trong các sáng tác của ông Nếu các bài viết liên quan đến cuộc đời và sự nghiệp văn

chương Lê Văn Thảo đã trình bày và lý giải những lý do vì sao cách viết của tác giả lại mang màu sắc Nam Bộ và ông lại dành tình cảm yêu thương nhất định dành cho những số phận con người đáng thương, thì đến với các bài viết phân tích khái quát các tác phẩm của ông,nhiều nhà phân tích khai thác đào sâu hơn ở các đặc điểm khác trong phong cách sáng tác của Lê Văn Thảo như chất thơ, chất

“nhạt” và các mảng đề tài mang tính chung nhất như tình người, lòng nhân đạo, tính nhân ái,… Trong đó, có một đề tài khai thác một điểm lạ trong phong cách

sáng tác của Lê Văn Thảo, đáng lưu ý là bài viết “Cõi nhân sinh trong truyện ngắn

Lê Văn Thảo” của Trần Hoài Anh đăng trên tạp chí Nhà văn và tác phẩm Bài viết

này đã khai thác phương diện giá trị nhân sinh trong các sáng tác của nhà văn Tác giả bài viết đã đưa ra luận điểm sắc sảo: “Là một nhà văn hiền lành, nhẹ nhàng nhưng thâm trầm và sâu sắc, cõi nhân sinh trong truyện ngắn Lê Văn Thảo, vì thế cũng ẩn chứa ý vị triết luận khiến người đọc luôn bị cuốn vào những

ưu tư của anh, bởi chất bi hài thâm thúy như một thứ “hương thầm” mà không phải nhà văn nào cũng tạo được nơi người đọc, nếu không có sự trải nghiệm cuộc đời và một thiên năng Văn chương Lê Văn Thảo là văn chương khởi lên từ cuộc đời để từ đó tạo nên những cuộc đời khác với nhiều mùi vị hiện sinh nên nó đeo đẳng mãi trong tâm thức người tiếp nhận”[2] Vì vậy, đến với văn chương Lê

Văn Thảo ai cũng thấy cuộc đời mình trong đó: Chiếc xe đạp, Thằng Cung, Cảnh quay phim ngoài trời, Bốn cô gái trong đêm giao thừa, Người đàn bà khóc, Hai người cha là những câu chuyện đầy ám ảnh cảm thức hiện sinh”

Ngoài ra, nhiều bài viết và công trình đã nghiên cứu sự giao thoa giữa

truyện ngắn và tiểu thuyết cũng đã được độc giả quan tâm như: Truyện ngắn và tiểu thuyết Lê Văn Thảo của Nguyễn Thị Nga, Đại Học Khoa Học Xã Hội và Nhân Văn Thành Phố Hồ Chí Minh, 2007, Hà Minh với bài Tuyển tập Lê Văn Thảo: Những trang viết thấm đẫm chất Nam Bộ, Hoài Anh với Lê Văn Thảo - Người “nói thơ” bằng văn xuôi Nam Bộ, Lê Thiếu Nhơn với bài Lê Văn Thảo thao thức theo dõi những số phận lặng lẽ, Trần Nhã Thụy với bài Lê Văn Thảo viết như không, sống như chơi, Nhà văn Lê văn Thảo trong lòng đồng nghiệp - nhiều tác giả,

Đối với các bài viết, công trình phân tích sự giao thoa giữa truyện ngắn và tiểu thuyết Lê Văn Thảo, các nhà phân tích đều phân tích rõ ràng các luận điểm trong từng tác phẩm cụ thể Điểm nổi bật trong các bài viết này là các nhà nghiên cứu đều nêu ra những nhận xét, đánh giá chân thực, đúng đắn về văn xuôi Lê Văn Thảo, mở ra những gợi ý hết sức quý báu cho những người tiếp tục nghiên cứu

về nhà văn Và luận văn về “Phong cách truyện ngắn Lê Văn Thảo” cũng dựa trên các kết quả quý báu của các bài nghiên cứu trên để kế thừa và phát huy đi sâu phân tích phong cách sáng tác của Lê Văn Thảo trong việc sáng tác truyện ngắn Nhiều luận điểm về hình tượng nghệ thuật và cách chiếm lĩnh đề tài chiến tranh cũng đã được chúng tôi rút tỉa, chọn lọc lại để phân tích dựa trên các bài nghiên cứu phân tích của bậc đi trước Tuy nhiên, việc kế thừa này cũng mang tính chất chọn lọc và chúng tôi sẽ đưa ra các luận điểm mới hơn để phân tích những bình diện khác trong các sáng tác truyện ngắn của Lê Văn Thảo

3 Mục đích nghiên cứu:

- Làm sáng rõ hơn những nét cơ bản về cuộc đời, hành trình sáng tạo văn chương, đặc biệt là cái nhìn khái quát về truyện ngắn của nhà văn Lê Văn Thảo,

từ đó luận văn có thể khẳng định: Lê Văn Thảo là một cây bút dẻo dai, bền bỉ và

có vị trí đặc biệt trên văn đàn Truyện ngắn là một thể loại có thế mạnh và gặt hái nhiều thành công của ông

- Chỉ ra những đặc điểm đặc sắc tạo nên phong cách truyện ngắn Lê Văn Thảo

ở phương diện nội dung và nghệ thuật, thể hiện qua những vấn đề cụ thể như : Đề tài, cốt truyện, nhân vật, nghệ thuật trần thuật, giọng điệu, ngôn ngữ

- Khẳng định những thành công và nét độc đáo truyện ngắn Lê Văn Thảo, những đóng góp quý báu của ông trong tiến trình phát triển văn xuôi Nam Bộ nói riêng

và văn xuôi Việt Nam hiện đại nói chung

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu:

Đối tượng nghiên cứu của luận văn: Phong cách truyện ngắn Lê Văn Thảo

HCM, 2016)

Tuyển tập Lê Văn Thảo, Tác phẩm văn học được giải thưởng Hồ Chí Minh,

Nxb Văn học, Hà Nội, 2014

Tuyển tập Lê Văn Thảo, (Xuân Triệu tuyển chọn), Nxb Văn học, Hà Nội, 2016

5 Phương pháp nghiên cứu

Xuất phát từ đối tượng, mục đích nghiên cứu của đề tài, luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu cơ bản sau:

+ Phương pháp thống kê - phân loại

+ Phương pháp thi pháp học

Bên cạnh hai phương pháp nghiên cứu trên, chúng tôi cũng sử dụng một

số phương pháp và thao tác bổ trợ: phương pháp liên ngành (giữa văn học và văn hóa), thao tác phân tích, tổng hợp và trong phạm vi nhất định chúng tôi cố gắng so sánh truyện ngắn Lê Văn Thảo với các nhà văn cùng thời khác để từ đó rút ra nhận xét, đánh giá về những nét riêng, độc đáo, cá tính sáng tạo làm nên phong cách truyện ngắn Lê Văn Thảo

6 Đóng góp của luận văn

- Luận văn là công trình đầu tiên tập trung nghiên cứu một cách hệ thống

phong cách truyện ngắn Lê Văn Thảo Qua luận văn này, người viết muốn làm

sáng tỏ hơn những nét sáng tạo mới mẻ, độc đáo của truyện ngắn Lê Văn Thảo

trên bình diện nội dung và nghệ thuật

- Luận văn góp phần vào việc khẳng định truyện ngắn Lê Văn Thảo đã có

sự nỗ lực cách tân nghệ thuật, góp phần không nhỏ làm nên những thành tựu xứng đáng được ghi nhận của thể loại truyện ngắn nói riêng và văn xuôi đương đại Việt Nam nói chung trong suốt mấy chục năm vừa qua

- Kết quả nghiên cứu luận văn cung cấp một tài liệu tham khảo có giá trị cho những ai quan tâm, tìm hiểu thêm về truyện ngắn của nhà văn Lê Văn Thảo

7 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, nội dung chính của

luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Phong cách nhà văn, quan niệm nghệ thuật, hành trình sáng tác của Lê Văn Thảo

Chương 2: Phong cách truyện ngắn Lê Văn Thảo nhìn từ phương diện đề tài, nhân vật

Chương 3: Phong cách truyện ngắn Lê Văn Thảo nhìn từ phương nghệ thuật trần thuật, cốt truyện, giọng điệu và ngôn ngữ

NỘI DUNG Chương 1 PHONG CÁCH NHÀ VĂN, QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT, HÀNH TRÌNH SÁNG

TÁC CỦA LÊ VĂN THẢO 1.1.Khái niệm về phong cách và phong cách nghệ thuật của nhà văn

1.1.1.Khái niệm phong cách

Phong cách là thuật ngữ dùng chung cho nhiều ngành lĩnh vực nghiên cứu khoa học.Trong giới nghiên cứu văn học hiện nay đang tồn tại rất nhiều những quan niệm, định nghĩa khác nhau về phong cách Cho tới nay vẫn chưa có sự thống nhất cao về thật ngữ này

Ở các nước phương Tây đã xuất hiện rất nhiều định nghĩa về phong cách Chỉ riêng ở Liên Xô từ khoảng những năm 1960 trở lại đây có hàng trăm công trình nghiên cứu về phong cách Viện sĩ M.B Khravchenkô đã dùng hình ảnh “xòe

ra như cái quạt” để nói về số lượng lớn các định nghĩa về phong cách ở Nga Nhà nghiên cứu Đ Likhachev chỉ ra sự tồn tại của các phong cách cá nhân trong văn học Nga cổ và trong văn học cận đại, mặc dù tính chất của nó có khác nhau Ông đặc biệt nhấn mạnh đến vai trò của phong cách nhà văn trong việc tái tạo hiện thực đời sống bằng các phương tiện nghệ thuật, đồng thời đề nghị nhìn nhận phong cách với hai tư cách khác nhau: “Phong cách như là hiện tượng ngôn ngữ văn học và phong cách như là một hệ thống hình thức và nội dung nhất định” Ông cho rằng, “phong cách kết hợp trong bản thân nó sự thụ cảm chung về hiện thực vốn có ở nhà văn và phương pháp nghệ thuật được quy định bởi những nhiệm vụ mà nhà văn đặt ra cho mình”[41.Tr.130] Ar Grigôrian nêu lên mối quan hệ gắn bó giữa phong cách với phương pháp, với thế giới quan, với bút pháp, với cá nhân nhà nghệ sĩ, với cách hiểu của nghệ sĩ về thời đại, với vẻ đặc thù dân tộc… “Phong cách là sự thống nhất cao nhất của tất cả các phạm trù đó” V.Turbin nhấn mạnh tới yếu tố ngôn ngữ trong việc định hình một phong cách:

“Phong cách - đó là ngôn từ được xét trong mối quan hệ của nó với hình tượng,

đó là tác động qua lại thường xuyên giữa những khái niệm và những ý nghĩa nảy

sinh trong ngôn từ vốn đặt vào một văn cảnh nghệ thuật” V Jirmunxky chú ý tới thế giới quan và sự biểu hiện thế giới quan đó bằng các phương tiện ngôn ngữ thông qua hình tượng Ông cũng cho rằng: “cái gọi là “phong cách học thuộc khoa văn học” là dạng nghiên cứu phong cách duy nhất phù hợp với những đặc điểm chất lượng của đối tượng của nó là tác phẩm ngôn từ nghệ thuật”[41.Tr 20] V Kôvakev coi “phong cách - đó là một sự thống nhất chỉnh thể của nhà văn…” L Nôvichenkô hiểu phong cách văn học là vẻ đặc thù trong những tác phẩm của nhà văn (hoặc của một nhóm các nhà văn), chúng được quy định bởi những quan điểm chung về cuộc sống Đồng thời nó biểu hiện tính chất đặc trưng về nội dung

và hình thức của tác phẩm Từ những quan điểm khác nhau về phong cách của các nhà nghiên cứu ngôn ngữ và văn học ở Nga, M.B Khravchenkô đã phát triển khái niệm về phong cách của mình như sau:

Thứ nhất, “phong cách biểu hiện những đặc điểm của cá tính sáng tạo của nhà văn, sự hoàn chỉnh của nhận thức nhà văn về cuộc sống, của cách nhìn của nhà văn đối với thế giới”[41.Tr.144] “Phong cách cần phải được định nghĩa như thủ pháp biểu hiện cách khai thác hình tượng đối với cuộc sống, như thủ pháp thuyết phục và thu hút độc giả”[41.Tr 152]

Thứ hai, “phong cách không chỉ được hình thành dưới tác động của đối tượng sáng tác, của tư liệu hiện thực mà còn tích cực tổ chức nên tư liệu đó… Cùng với tư tưởng chung, phong cách cũng có sứ mệnh kết hợp lại thành một chỉnh thể năng động những yếu tố không thuần nhất có trong tư liệu của cuộc sống, trong đối tượng sáng tác”[41 Tr 155]

Thứ ba, “phong cách được hiểu như cách biểu hiện sự khai thác hình tượng đối với hiện thực, như cách biểu hiện sự tác động tư tưởng tình cảm… phong cách của tác phẩm nghệ thuật không chỉ thể hiện vẻ đặc thù của hình thức

mà còn thể hiện cả vẻ đặc thù của những mặt nhất định của nội dung… Đặc trưng của phong cách không phải là bản thân những yếu tố riêng lẻ này hay những yếu

tố riêng lẻ khác của hình thức và nội dung mà là tính chất đặc điểm của sự kết hợp giữa chúng”[41.Tr 166 -167]

Thứ tư, “tính xác định về chất của phong cách cá nhân biểu hiện rõ trong các thủ pháp và những phương thức kết cấu của tác phẩm văn học, trong cách cấu tạo chúng”[41.Tr 176]

Thứ năm, “với tư cách là một hiện tượng, phong cách ngôn ngữ nghệ thuật thực hiện một chức năng phức tạp, nó tạo ra hệ thống giọng điệu của tác phẩm văn học; không một thành tố nào của phong cách tồn tại ở bên ngoài thành tố đó Vừa phụ thuộc vào giọng điệu chủ yếu, vào hệ thống của những âm sắc, ngôn ngữ nghệ thuật vừa là phương tiện để khắc họa hình tượng”[41.Tr.191-192]

Thứ sáu, “phong cách cá nhân được hình thành trong sự tương tác sinh động với những vấn đề sáng tác mà nhà văn giải quyết trong mối quan hệ mật thiết với sự phát triển cuộc sống và bản thân nhà văn… Phong cách thường được xem như một hiện tượng đã định hình và cố định Ở đây có lẽ được bộc lộ rõ nhất mối liên hệ của phong cách với sự phát triển cá tính sáng tạo và tài năng”[41.Tr 206]

Thứ bảy, “phong cách của tác phẩm văn học, phong cách của cá nhân nhà văn có liên quan mật thiết với sự hoạt động của những cấu tạo thể loại, với sự phát triển của những khuynh hướng văn học”[41.Tr 217]

Ở nước ta cũng có rất nhiều công trình nghiên cứu giới thuyết về phong cách như: các giáo trình Lí luận văn học của các trường Đại học Tổng hợp và Sư phạm do các tác giả Lê Đình Kỵ, Phương Lựu, Nguyễn Văn Hạnh… biên soạn; một

số công trình nghiên cứu như: Một số vấn đề thi pháp học hiện đại (Trần Đình Sử), Nhà văn - tư tưởng - phong cách, Nhà văn hiện đại Việt Nam, chân dung và phong cách (Nguyễn Đăng Mạnh), Tìm hiểu phong cách Nguyễn Du trong Truyện Kiều (Phan Ngọc), Từ kí hiệu học đến ngôn ngữ học (Hoàng Trinh), Nhà văn Việt Nam hiện đại (Phan Cự Đệ và Hà Minh Đức), Văn và người (Phong Lê), Văn học

và học văn, Thi pháp hiện đại (Hoàng Ngọc Hiến), Đi tìm chân lý nghệ thuật (Hà

Minh Đức), một số từ điển… cũng đã đề cập đến vấn đề này Đỗ Đức Hiểu cho rằng: “Phong cách là ngòi bút biểu đạt cá tính của nhà văn, hoặc nó là cái cá thể nhất biểu hiện trong tác phẩm của mình”[30.Tr.338] Nguyễn Đăng Mạnh cũng

nhất trí cho rằng: “Phong cách là một khái niệm phức tạp, rất khó tìm được một

sự thống nhất” Nhưng đồng thời ông cũng đưa ra quan niệm riêng về phong cách: “Phong cách là một chỉnh thể nghệ thuật, mỗi nhà văn có phong cách tạo ra cho mình một thế giới nghệ thuật riêng Thế giới nghệ thuật ấy dù phong phú, đa dạng thế nào, vẫn có tính thống nhất Cơ sở của tính thống nhất này là một nhãn quan riêng về thế giới, và sâu xa hơn nữa, là tư tưởng nghệ thuật riêng của nhà văn… Phong cách bao gồm những đặc điểm độc đáo của tác phẩm của một nhà văn từ nội dung đến hình thức”[47.Tr 8] Tiếp nữa, ông cũng nhận định: “Trong quá trình sáng tác của các nhà văn, phong cách của ông ta luôn luôn chuyển từ tác phẩm này đến tác phẩm khác… phong cách vận động trên một cơ sở thống nhất, khiến cho các tác phẩm của nhà văn dù có những nét khác nhau, vẫn là tác phẩm của ông ta chứ không phải của ai khác… Phong cách một khi đã định hình, thì thường có tính bền vững…”[47.Tr 9] Theo Phan Ngọc - một nhà nghiên cứu

có nhiều đóng góp trong lĩnh vực phong cách học: “Phong cách là một cấu trúc hữu cơ của tất cả các kiểu lựa chọn tiêu biểu, hình thành một cách lịch sử, và chứa đựng một giá trị lịch sử có thể cho phép ta nhận diện một thời đại, một thể loại, một tác phẩm hay một tác giả… Phong cách là một hiện tượng thuộc văn hóa lịch sử chứ không phải thu lại trong một vài quy tắc về hình thức… Một tác giả chỉ có được phong cách riêng khi đọc một vài câu người ta đoán biết tác giả là ai, khi phong cách mà tác giả xây dựng lên góp phần vào truyền thống văn học, trở

thành mẫu mực cho nhiều người noi theo và học tập…” [53.Tr.27, 29] Theo Từ điển giải thích thuật ngữ ngôn ngữ học thì “phong cách là cách tổ chức toàn bộ các

thủ pháp sử dụng và lựa chọn các phương tiện ngôn ngữ theo nguyên tắc các sắc thái tu từ Toàn bộ các thủ pháp sử dụng các phương tiện ngôn ngữ đặc trưng cho từng nhà văn, từng tác phẩm hoặc từng thể loại”[ 92.tr 216]

1.1.2 Phong cách nghệ thuật

Theo Từ điển thuật ngữ văn học: “Phong cách nghệ thuật là một phạm trù

thẩm mĩ, chỉ sự thống nhất tương đối ổn định của hệ thống hình tượng, của các phương tiện biểu hiện nghệ thuật, nói lên cái nhìn độc đáo trong sáng tác của một nhà văn, trong tác phẩm riêng lẻ, trong trào lưu văn học hay văn học dân

tộc” [28.Tr.212] Ngoài ra, “trong nghĩa rộng, phong cách là nguyên tắc xuyên suốt trong việc xây dựng hình thức nghệ thuật đem lại cho tác phẩm, một tính chỉnh thể có cảm nhận được, một giọng điệu và một sắc thái thống nhất” [28 Tr.212] Và “chỉ có những nhà văn có đủ tài năng, có bản lĩnh mới có phong cách nghệ thuật riêng độc đáo [28.Tr 213] Cái nét riêng ấy thể hiện ở nhiều tác phẩm của nhà văn làm ta có thể nhận ra sự khác nhau (giữa các nhà văn) Như vậy, với định nghĩa trên thì phong cách nghệ thuật bao gồm phong cách thời đại, phong cách của trào lưu, phong cách riêng của mỗi tác giả trong tiến trình phát triển của văn học

1.1.3 Phong cách nghệ thuật của nhà văn

Phong cách nghệ thuật của nhà văn là biểu hiện những đặc điểm của cá tính sáng tạo, là nhận thức, cách nhìn của nhà văn đối với thế giới, cuộc đời Không phải nhà văn nào cũng có phong cách, mà “ chỉ có những nhà văn có tài năng, có bản lĩnh mới

có được phong cách riêng độc đáo [28.Tr 213] Và phong cách nghệ thuật của nhà văn được thể hiện ở nhiều phương diện: Đề tài, cốt truyện, nhân vật, ngôn ngữ, giọng điệu, ngôi kể Đặc biệt phong cách nghệ thuật của nhà văn không chỉ là sự thống nhất giữa các yếu tố mà là những nét riêng độc đáo“ được lặp đi lặp lại trong nhiều tác phẩm của nhà văn” [28.Tr 213] Từ những đặc điểm đã nêu trên, ta có thể thấy phong cách nghệ thuật của nhà văn chính là “thước đo nghệ thuật” Khrapchenkô [41.tr 339] để khẳng định tài năng, vị trí của nhà văn trên văn đàn cũng như trong lòng độc giả

1.2.Cuộc đời và văn nghiệp Lê Văn Thảo

1.2.1.Cuộc đời

Lê Văn Thảo tên khai sinh là Dương Ngọc Huy Ông sinh ngày 01/10/1939 tại Long An Thủa nhỏ ông sống ở Đồng Tháp Mười và Long Xuyên, An Giang Thời niên thiếu của Dương Ngọc Huy chủ yếu gắn bó với quê ngoại ở Long Xuyên, nay thuộc tỉnh An Giang, học tiểu học trong chiến khu Đồng Tháp Mười , sau đó lên Sài Gòn học trung học rồi Đại học Năm 1962, Lê Văn Thảo đang học năm thứ

ba, Khoa Toán- Trường Đại học Khoa học Sài Gòn, theo lời nhắn nhủ của người

cha là nhà cách mạng Dương Văn Diêu - cán bộ Miền Nam tập kết ra miền Bắc mới về căn cứ giữ chức vụ Trưởng Tiểu ban Giáo dục miền Nam, hai anh em Dương Ngọc Huy và Dương Ngọc Chúc rời Sài Gòn, bí mật vào chiến khu tham gia kháng chiến chống Mỹ cứu nước

Những ngày đầu vào chiến trường, Dương Ngọc Huy làm dân công tải đạn, cầm súng chiến đấu Năm 1965, Dương Ngọc Huy bắt đầu cầm bút sáng tác truyện kí với bút danh Lê văn Thảo dưới sự hướng dẫn của nhà văn Anh Đức Trên chiến trường, nhà văn Lê Văn Thảo trực tiếp tham gia nhiều chiến dịch lớn

ở Đông Nam Bộ cùng các sư đoàn chủ lực như Sư đoàn 9, Sư đoàn 7, Sư đoàn 5 Trong thời gian này, ông đã sáng tác, đăng tải nhiều truyện, kí mang hơi thở nóng bỏng của chiến trường ác liệt Nhà văn Lê Văn Thảo đã xuất bản các tác phẩm:

Ngoài mặt trận (truyện và ký, NXB Giải phóng, 1969), Từ thế cao (ký sự, NXB Giải phóng, 1970), Đêm Tháp Mười (tập truyện ngắn, NXB Giải phóng 1972) Có thể

nói, những năm tháng kháng chiến chống Mĩ là khoảng thời gian không thể nào quên đối với nhà văn Lê Văn Thảo Nó thậm chí trở thành nỗi ám ảnh cứ trở đi trở lại trong kí ức của ông vì đó là hiện thực của chiến tranh, là những gì mà nhà văn từng chứng kiến trong những ngày ở chiến trường Và chính những năm tháng gian lao, vất vả, mất mát đau thương nhưng rất hào hùng ấy đã tạo nguồn

cảm hứng, thôi thúc nhà văn Lê Văn Thảo viết những trang văn “để đời” sau này

Sau ngày thống nhất đất nước năm 1975, nhà văn Lê Văn Thảo về làm biên tập văn xuôi, rồi Phó tổng biên tập Báo Văn nghệ Thành phố Hồ Chí Minh .Ông được tín nhiệm bầu làm Phó chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam khóa 7 (2005-2010), Chủ tịch Hội Nhà văn TP.HCM khóa IV và V (2000-2010), Phó Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật TP.HCM ( 005-2010), Phó Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam khó VII (2005-2010) Lê Văn Thảo đã tạ thế vào ngày 21 /10 /2016 tại Thành phố Hồ Chí Minh Dù ở cương vị nào, Lê Văn Thảo cũng luôn say mê đọc

và viết, tiếp tục cho ra đời những tác phẩm hay

1.2.2.Văn nghiệp

Lê Văn Thảo là nhà văn trưởng thành trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, nhưng thành tựu văn học đạt được khi đất nước đã giành được độc lập và thống nhất Chính những năm tháng chiến tranh khói lửa ác lệt nhưng rất hào hùng của dân tộc, cùng với sự trải nghiệm của bản thân đã nuôi dưỡng và tạo điều kiện cho tài năng văn chương Lê Văn Thảo.Trong cuộc đời cầm bút lao động nghệ thuật nghiêm túc và đầy trách nhiệm, Lê Văn Thảo đã đóng góp cho nền văn học nước nhà một khối lượng tác phẩm tương đối đồ sộ Với 14 tập truyện ngắn và 6 cuốn tiêủ thuyết, ngòi bút của ông ngày càng chinh phục được nhiều trái tim bạn đọc,

vì thế tài năng của ông ngày càng được khẳng định

Các tác phẩm của Lê văn Thảo đã được xuất bản:

Ngoài mặt trận (Truyện và kí, Nxb Văn học Giải phóng, 1969)

Từ thế cao (Kí sự , Nxb Giải phóng, 1970)

Đêm Tháp Mười (Tập truyện ngắn, Nxb Giải phóng, năm 1972)

Bên lở bên bồi (Tiểu thuyết, Nxb Thành phố Hồ Chí Minh, 1978)

Chuyện xã tôi (Truyện vừa, Nxb Kim Đồng, 1980)

Cửa sổ màu xanh (Tập truyện ngắn, Nxb Tác giả mới, 1981)

Câu chuyện hai mươi năm (Tập truyện ngắn, Nxb Mũi Cà Mau, 1985)

Buổi chiều và sáng hôm sau (Tập truyện ngắn, Nxb Văn nghệ Thành phố Hồ Chí

Minh, 1986)

Ngôi nhà có hàng rào song sắt (Tiểu thuyết, nxb Tác phẩm mới, 1988)

Chuyện nhỏ tình yêu (Tập truyện ngắn, Nxb Văn nghệ Thành phố Hồ Chí Minh,

1992)

Con đường xuyên rừng (Tiểu thuyết, Nxb Văn nghệ Thành phố Hồ Chí Minh,1995) Ông cá hô (Tập truyện ngắn, Nxb Hội nhà văn, 1995)

Một ngày và một đời (Tiểu thuyết, Nxb Văn học, 1999)

Con mèo (Tập truyện ngắn, Nxb Văn học, 1999 )

Cơn giông (Tiểu thuyết, Nxb Trẻ, 2000)

Truyện ngắn chọn lọc ( Nxb Hội nhà văn, 2003)

Tuyển tập Lê Văn Thảo (Nxb Văn học, 2006)

Sông nước Vàm Nao (Tiểu thuyết, Nxb Hội Nhà văn, 2007 )

Lên núi thả mây (Tuyển tập truyện ngắn , Nxb Văn học và Nhã Nam, 2011)

Những năm tháng nhọc nhằn (Tiểu thuyết, Nxb Văn học - văn nghệ, 2012)

Nhà văn Lê Văn Thảo đã nhận được nhiều huân huy chương và giải thưởng

văn học cao quý, trong đó có: Tiểu thuyết Một ngày và một đời (1997), tác phẩm đã

đạt giải A do Hội Nhà văn Việt Nam trao tặng năm 1998; Giải B về tiểu thuyết do Hôi

nhà văn Việt Nam trao tặng năm 2003 với tiểu thuyết Cơn giông (2002), Giải thưởng Đông Nam Á năm 2006 với tiểu thuyết Cơn giông (2002); Giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệ thuật năm 2007 với tác phẩm Tiểu thuyết một ngày và một đời (1997)

và tiểu thuyết Cơn giông (2002); Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật năm

2012 trao tặng tiểu thuyết Con đường xuyên rừng (1995) và Tập truyện ngắn Lê Văn Thảo

1.3 Hành trình sáng tác và quan niệm nghệ thuật của Lê Văn Thảo

1.3.1 Hành trình sáng tác

Lê Văn Thảo tên khai sinh là Dương Ngọc Huy Ông sinh ngày 01/10/1939 tại Long An Khi Lê Văn Thảo đang học năm thứ ba ban Toán – Lý, trường Đai Học Khoa Học Sài Gòn, chàng sinh viên Dương Ngọc Huy cũng như bao thanh niên khác nghe theo tiếng gọi thiêng liêng của Tổ quốc đã tạm gác bút nghiên, cuộc sống sung sướng nơi phồn hoa đô hội, cùng người em trai là nhà văn Lê Văn Duy lên rừng tham gia cách mạng theo truyền thống gia đình Lúc đầu, Lê Văn Thảo không nghĩ mình lên rừng để trở thành nhà văn Nhưng chính trong những ngày ở chiến trường đạn bom ác liệt đã ươm mầm cho những sáng tác đầu tay

và thôi thúc Lê Văn Thảo cầm bút viết Chính môi trường ác liệt của chiến tranh

mà Lê Văn Thảo đang phải chứng kiến và trải qua ấy đã giúp ông cảm thấy mình cần phải có trách nhiệm hơn nữa với cuộc đời Lê Văn Thảo quan niệm “yêu nước,

chiến đấu không chỉ là cầm súng mà có thể cầm bút” Những tác phẩm đầu tay là

tập Bút kí chiến trường, những bài viết về những khó khăn, vất vả, mất mát của

chiến tranh, những truyện ngắn về vùng quê Long An, Đồng Tháp Mười Mặc dù những tác phẩm đầu tay của ông chưa thu hút được sự chú ý, chưa tạo được ấn tượng trong lòng bạn đọc nhưng càng về sau ông viết càng hay và đã tạo được dấu ấn riêng trong lòng người tiếp nhận Lê Văn Thảo là một trong ít những nhà văn của Nam Bộ có khả năng viết bền bỉ, dẻo dai, đều đặn ở các thời điểm Ông luôn có thái độ cầu thị, tinh thần học tập từ những nhà văn thế hệ trước như Hồ Biểu Chánh, Nguyễn Thi, Sơn Nam, Nguyễn Quang Sáng Đồng thời, ông cũng là người chịu khó đọc những sáng tác của những cây bút trẻ nhằm khuyến khích, động viên và tiếp thêm niềm đam mê sáng tạo nghệ thuật của thế hệ các nhà văn trẻ Trong cuộc nói chuyện với phóng viên, Lê Văn Thảo nhận xét về thế hệ nhà văn trẻ: “Tôi không đồng ý với nhiều người khi cho rằng văn chương trẻ hiện nay nhạt Tôi thích văn của một số bạn Văn chương của họ có nhiều nét mới Thế hệ chúng tôi nhìn đời đau đáu, thế hệ bây giờ nhìn cuộc đời nhẹ nhàng và phóng khoáng hơn ” [61.tr.98] Lê Văn Thảo cho rằng những cây bút như Trần Nhã Thụy, Đỗ Duy, Nguyễn Ngọc Thuần, Nguyễn Danh Lam, Vũ Đình Giang là những cây bút viết hết sức sâu sắc Chính vì thế mà khi còn làm Chủ tịch Hội nhà văn TPHCM, Lê Văn Thảo đã mời nhiều cây bút không phải là hội viên của Hội Văn học - Nghệ thuật TPHCM tham dự Vì ông cho rằng: “Nhà văn là người viết có tác phẩm hay, có tâm huyết và có tài, không dứt khoát cứ phải vào hội mới là nhà văn ” [61.Tr.86] Điều đó cho chúng ta thấy ông là nhà văn vừa có tâm lại vừa có tầm và có tấm lòng vị tha

Lê Văn Thảo đã dành cả cuộc đời mình cho niềm đam mê văn chương nghệ thuật Hơn 50 năm ông miệt mài lao động nghệ thuật, một thời gian đủ dài

để khẳng định niềm đam mê, vị trí, tài năng của nhà văn Nam Bộ này trên văn đàn Hành trình sáng tạo của Lê Văn Thảo có thể chia thành hai giai đoạn

Giai đoạn thứ nhất từ trước năm 1975 - đến 1988: Giai đoạn sáng tác truyện ngắn

Thời gian mới lên rừng, Lê Văn Thảo vừa tham gia kháng chiến vừa tập viết với thể loại bút kí ghi lại dấu ấn trên chiến trường, sau đó ông chuyển sang viết truyện ngắn Tư tưởng sáng tác của nhà văn Lê Văn Thảo cũng cùng với dòng chảy văn học nước ta thời kì trước năm 1975 đó là văn học sáng tác theo khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn Hòa chung không khí chiến đấu của cả nước sôi sục đánh Mỹ, cũng như nhiêu tác giả khác, Lê Văn thảo đã viết về những con người sống và chiến đấu vì lí tưởng cao cả,vì cái chung của cộng đồng, của dân tộc Chỉ với ba năm thôi (1965-1968) vừa chiến đấu, vừa cầm bút, Lê Văn Thảo

đã cho ra đời tập truyện ngắu Đêm Tháp Mười do Nhà xuất bản Giải phóng ấn

hành năm 1972 Tuy là tập truyện đầu tay nhưng đã khẳng định được tài năng, tên tuổi của mình Với lối viết tự nhiên, nhẹ nhàng, giản dị, Lê Văn Thảo đã cho chúng ta thấy khung cảnh chiến đấu ác liệt mà ở đó các nhân vật đều ý thức rất

rõ về trách nhiệm của mình trước vận mệnh của đất nước Tất cả các nhân vật đều hiện lên với những phẩm chất anh dũng, kiên cường, bất khuất điều đó thật đáng trân trọng và tự hào Sau năm 1975, đất nước được độc lập, non sông thu về một mối, nhân dân được sống trong cảnh thanh bình, Lê Văn Thảo vẫn cần mẫn, miệt mài như con ong chăm chỉ viết và ngày càng có chiều sâu hơn Vẫn giữ lối viết nhẹ nhàng giống như các truyện ngắn viết trước năm 1975 nhưng các tác phẩm giai đoạn này đi sâu vào khám phá, phản ánh hiện thực, cảm hứng thế sự đời tư Đó là nỗi đau của những nạn nhân trong cuộc chiến đấu chống Mỹ Mặc

dù chiến tranh đã qua đi nhưng những vết thương mà nó để lại không dễ gì lành được Bên cạnh đó còn là nỗi đau, niềm trăn trở, suy tư về những con người đã từng sống và chiến đấu, hi sinh cho Tổ quốc và cả những con người mang nỗi đau của thời bình Nhìn chung, những sáng tác của Lê Văn Thảo trước năm 1988 đều miêu tả, phán ánh không khí của cuộc chiến đấu của dân tộc ta tuy đau thương nhưng cũng rất hào hùng

Giai đoạn thứ hai từ sau năm 1988: giai đoạn sáng tác thành công của tiểu thuyết

Như chúng ta đã biết, từ năm 1986, đất nước ta bắt tay vào công cuộc đổi mới, chuyển từ nền kinh tế tập trung quan liêu bao cấp sang phát triển nền kinh

tế hàng hóa nhiều thành phần Và văn học Việt Nam cũng với tinh thần đổi mới

đã có nhiều thay đổi lớn về tư duy nghệ thuật Nếu như giai đoạn 1945-1975 là giai đoạn văn học mang tính sử thi thì văn học sau năm 1986 có thể coi là văn học mang cảm hứng thế sự - đời tư Đó là sự thay đổi mang tính tất yếu của cuộc sống hậu chiến luôn đặt ra những điều mới mẻ đòi hỏi các nhà văn phải tham gia phản ánh, xử lí theo cách riêng của mình Các nhà văn phản ánh cuộc sống bằng khuynh hướng nhận thức lại hiện thực và cảm hứng phê phán trên tinh thần nhân bản Nhiều góc khuất của cuộc sống đã được các nhà văn đi sâu vào phản ánh, phanh phui Hòa chung không khí rộn ràng của đổi mới văn học, Lê Văn Thảo

là một trong những nhà văn trẻ nhiệt tình đi khơi dòng cảm xúc mới Ông đã tìm được cho mình hướng đi riêng để khẳng định tài năng của mình trên văn đàn cũng như trong lòng đọc giả Nếu như một số nhà văn khác thích khai thác về những vấn đề mang tầm cỡ lớn lao, về quốc tế dân sinh thì Lê Văn Thảo không tập trung đi vào khai thác những đề tài lớn lao “mang tầm cỡ thời đại”, những vấn đề kinh tế, chính trị mà ông chỉ viết về những điều hết sức bình thường, giản

dị, gần gũi Truyện ngắn của Lê Văn Thảo không cốt hành văn mà chủ yếu nói về tính cách, tâm trạng con người, đặc biệt là người dân Nam Bộ Thế giới nhân vật trong truyện ngắn của ông đều là những con người bình thường, những thân phận hẩm hiu, cô độc, bất hạnh, những người dưới đáy xã hội Có thể nhận thấy

rõ điều này trong các truyện ngắn Thằng Cung, Cô gái đến từ của sau, Đứa cháu gái, Anh cà kheo ghé qua làng, Bốn cô gái trong đêm giao thừa Qua các truyện

đó, ta có thể thấy phong cách viết truyện ngắn của Lê Văn Thảo Ông viết từ sự

thôi thúc của bản thân, từ những rung cảm trong lòng, viết bằng cả trái tim, khối

óc hướng về con người, nâng niu trân trọng con người Mặc dù giai đoạn này hình ảnh người lính vẫn được phản ánh và xuất hiện nhiều trên trang viết của ông nhưng với tất cả đều hiện lên với hiện thực phức tạp vốn có của cuộc sống Điều

đó đã tạo nên sự khác biệt về phong cách nhà văn Lê Văn Thảo không pha lẫn với nhà văn khác

Trong cuộc đời cầm bút sáng tạo nghệ thuật của mình, Lê văn Thảo sáng tác khá đa dạng, từ kí, truyện ngắn, đến tiểu thuyết Nhưng bạn đọc biết đến ông

trước hết là tác giả của những truyện ngắn Có thể nói, Lê Văn Thảo được xem là một trong những cây bút truyện ngắn xuất sắc nhất của văn học đương đại Viêt Nam Bên cạnh đó, thể loại tiểu thuyết cũng đem lại rất nhiều thành công và giải

thưởng lớn có giá trị: Một ngày và một đời đạt giải A của Hội Nhà văn Việt Nam, năm 1997, Cơn giông đạt giải B của Hội Nhà văn Việt Nam, năm 2003, Năm 2006 ông được nhận giải thưởng văn học Đông Nam Á với tác phẩm Cơn giông (2002): Giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệ thuât : Tiểu thuyết Một ngày và một đời (1997) và Tiểu thuyết Cơn giông (2002), Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật năm 2012 trao tặng cho cuốn tiểu thuyết Con đường xuyên rừng (1994-2010) và Tuyển tập truyện ngắn Lê Văn Thảo Để đạt được những giải

thưởng văn học nghệ thuật cao quý trên, đòi hỏi nhà văn ấy phải có tài năng và phong cách riêng của mình và Lê Văn Thảo đã khẳng định được điều đó Ông viết

từ sự rung cảm, đòi hỏi, thôi thúc của bản thân, viết bằng cả tấm lòng trân trọng, nâng niu, đồng cảm với mọi cảnh đời Có thể nói, Lê Văn Thảo là nhà văn sáng tác bền bỉ Tên tuổi của ông không gây xôn xao trên văn đàn như một số cây bút từng trải như Nguyễn Khải, Ma Văn Kháng, Nguyễn minh Châu và còn có nhiều cây bút tự sự mới xuất sắc như: Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Hòa Vang, Phan Thị Vàng Anh, Phan Triều Hải, Bùi Hoằng Vị, Ngô Khắc Tài, Nguyễn Ngọc Tư, Nguyễn Ngọc Thuần… Nhưng ngòi bút của ông vẫn đều đặn viết, và viết càng ngày càng hay, lặng lẽ viết, lặng lẽ xuất bản tác phẩm mới mà tác phẩm nào cũng

có giá trị văn học nhất định Bởi ông đã vận dụng tốt lối viết nhẹ nhàng, dung dị

để phản ánh hiện thực đa diện, nhiều chiều, phức tạp Những vấn đề ông viết tuy giản dị nhưng ẩn sau đó là những bài học về cách làm người , giáo dục con người

dù sống trong môi trường nào, hoàn cảnh nào thì cũng luôn hướng tới cái Chân

- Thiện –Mĩ Đề tài mà nhà văn Lê Văn Thảo khai thác theo góc nhìn đời tư của những người bình dân nhưng đều có nhân cách cao đẹp Mặc dù đã ở tuổi thất thập cổ lai hi (77 tuổi) rồi, lại cộng thêm bệnh căn bện ung thư quái ác với những cơn đau vật vã luôn hành hạ thực thân xác, nhưng Lê Văn Thảo vẫn đọc, vẫn nghĩ

và vẫn viết

Có thể nói, những sáng tác của Lê Văn Thảo sau năm 1988 đã thực sự

đi sâu hơn vào hiện thực của cuộc sống và phản ánh hết sức phong phú dưới nhiều góc cạnh khác nhau Lê Văn Thảo lặng lẽ quan sát cuộc sống một cách tỉ

mỉ rồi trầm tư, day dứt trước sự đổi thay của con người và hiện thực Qua các tác phẩm của ông, người đọc đều cảm nhận được ở đó là một tấm lòng hồn hậu luôn hướng con người đến những tình cảm tốt đẹp nhất đó là sự bao dung,

độ lượng, nhân ái, giàu đức hi sinh

Giữa sự rộn ràng của làng văn học, Lê Văn Thảo chọn cho mình lối viết nhẹ nhàng, dung dị để phản ánh hiện thực của cuộc sống Dù trước hay sau năm 1975, Lê Văn Thảo vẫn cố gắng viết bằng sự tâm đắc và niềm say mê như chính ông từng tâm sự: “Chúng ta viết vì những thôi thúc bên trong vì chính cuộc sống người đồng bằng của chúng ta” [61.Tr.109] Như vậy, hành trình sáng tạo của Lê Văn Thảo là một cuộc hành trình kiên trì và bền bỉ luôn vượt qua những khó khăn của mọi hoàn cảnh để sáng tác

1.3.2.Quan niệm nghệ thuật

1.3.2.1 Giới thuyết về quan niệm nghệ thuật

Theo Từ điển thuật ngữ văn học,“quan niệm nghệ thuật là nguyên tắc

cắt nghĩa về thế giới và con người vốn có của hình thức nghệ thuật, đảm bảo cho nó có khả năng thể hiện đời sống với một chiều sâu nào đó; cung cấp một

số mô hình nghệ thuật về thế giới có tính chất công cụ để thể hiện cuộc sống; cung cấp một điểm xuất phát để tìm hiểu nội dung của tác phẩm văn học cụ thể; cung cấp một cơ sở để nghiên cứu sự phát triển, tiến hóa của văn học” [28.tr.229-230] “Nói đến quan niệm nghệ thuật là nói đến ý hướng của nhà văn hướng đến thế giới và con người ngay trong khi sáng tạo văn học Cùng với ý hướng đó, nhà văn bộc lộ thái độ, trình độ nhận thức và cách lí giải của mình đối với thế giới và con người”[29.tr211-212] Quan niệm nghệ thuật có một vai trò vô cùng quan trọng trong hoạt động sáng tạo văn chương nghệ thật Và khi nghiên cứu về phong cách nghệ thuật của nhà văn, chúng ta không

thể không đề cập đến quan niệm nghệ thuật của họ Vậy quan niệm nghệ thuật của Lê Văn Thảo được thể hiện như thế nào?

1.3.2.2 Quan niệm nghệ thuật của Lê Văn Thảo

Có thể nói, để khẳng định được vị trí xứng đáng của mình trên nền văn học nước nhà nói riêng và trên thế giới nói chung, mỗi một nhà văn trước khi cầm bút viết một tác phẩm đều đặt ra những quan niệm nghệ thuật nhất định, không

ai giống ai Quan niệm nghệ thuật đó chi phối và định hướng toàn bộ quá trình sáng tác nghệ thuật của nhà văn Là một trong số những nhà văn hiện đại ít gây

ồn ào trên văn đàn, khi còn đương chức Chủ tịch Hội Nhà văn Thành phố Hồ Chí Minh (2000-2010) và Phó Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam (2005-2010), Lê Văn Thảo từng chia sẻ cùng đồng nghiệp: “Tôi không có giáo huấn gì trong sáng tác văn học, không dạy ai trong các trang viết Tôi ít tranh cãi nhưng không chiều chuộng Văn học đối với tôi là nỗi niềm, thân phận, lương tâm, những trải nghiệm cuộc đời và đôi điều suy tư từ những năm tháng sống lặn lội” [61.tr.92] Có thể thấy quan niệm về văn chương nghệ thuật của Lê Văn Thảo được thể hiện một cách nhất quán trong sự nghiệp cầm bút của ông Điều đó có thể thấy rõ ở một

số phương diện cụ thể sau:

Thứ nhất: Quan niệm nghệ thuật về con người

Nhân vật trong các tác phẩm của ông phần lớn là những con người dù cơ hàn, thua thiệt những vẫn kiên trì giữ vững cái thiện, đề cao cái tâm, ứng xử bằng tấm lòng Lê Văn Thảo luôn có ý thức tìm tòi, phát hiện và khẳng định những đức tính cao đẹp trong tâm hồn mỗi con người Mỗi hình tượng nhân vật ra đời lại đánh dấu một phần cuộc đời của tác giả vì Lê Văn Thảo luôn sử dụng hiện thực cuộc sống và những va vấp, trải nghiệm trong cuộc đời làm chất liệu cho văn học

Lê Văn Thảo từng tâm sự: “Tôi viết từ những thực tế đã sống qua, đồng hành với nhân dân mình trong công cuộc lao động và chiến đấu Tôi gần gũi nhiều hơn với những người bình thường, người nghèo khổ, dân dã, những người có thân phận hẩm hiu, bất hạnh Tôi viết chậm rãi, tự nhiên, coi lao động nghề văn cũng lao tâm khổ tứ như mọi nghề khác Tôi viết từ thôi thúc của bản thân cũng là thôi

thúc của cuộc đời” [90] Các nhân vật của ông dù cơ cực, nghèo đói đến đâu nhưng vẫn luôn hướng thiện, khao khát vươn tới cuộc sống tốt đẹp như nhân vật

ông Ba Quới trong tác phẩm “Cái bờ đất”, kép Hoàng Dương trong “Ông cá hô”,

Tư Thanh trong “Chiếc xe đạp”, ông Hai, Bường … Nhà văn muốn thông qua văn

học để khuấy động lên một cuộc sống khác mà nhân vật của ông, dù cơ cực, thua thiệt nhưng luôn hướng thiện để khỏa đi cái ác đang lấn vào đời sống Ông quan niệm:“Tôi sợ chốn cao sang Nếu còn viết được, tôi chỉ dành sức viết về những con người bình thường, với những số phận hẩm hiu bất hạnh” [61.Tr 95] Đọc truyện ngắn Lê Văn Thảo, chúng ta thấy nhân vật đa phần thuộc tầng lớp bình dân với nhiều ngành nghề: làm công giúp việc, viết thư thuê, gánh nước, phóng viên nhà báo, nghề xe ôm, bắt rắn, giáo viên, nhà văn, nông dân, công nhân… Những con người nhỏ bé này sống rất giản dị Dù trong hoàn cảnh khó khăn, nhưng họ không oán trách số phận mà cố gắng vươn lên Ngoài ra, Lê Văn Thảo còn thâm nhập vào cõi sâu tâm linh bí ẩn để khám phá ra chiêu sâu hồn con người Có thể nói con người trong văn xuôi và đặc biệt trong truyện ngắn của Lê Văn Thảo đều có đặc điểm chung là mang vẻ đẹp giản dị, đời thường Họ đẹp trong nhân cách, lối sống và hành động của mình Những số phận ấy khiến người đọc không khỏi động lòng trắc ẩn, suy tư

Quan niệm nghệ thuật vị nhân sinh của Lê Văn Thảo cũng là tiếng lòng chung của bao nhà văn Dù xuất phát điểm từ thời kì văn học dân gian đến văn học hiện đại thì các nhà văn đều đem đến địa hạt văn chương những giá trị nhân văn cao quý Họ viết lên trang giấy tiếng kêu khóc của kiếp người bé nhỏ, tội nghiệp và cất cao tiếng hát về niềm tin vào tương lai tươi sáng Giá trị nhân đạo luôn bừng nở trong các tác phẩm của họ thông qua ba bình diện chính: tấm lòng thương xót với nỗi đau nhân dân; ca ngợi vẻ đẹp bình dị mà vĩ đại trong những con người nhỏ bé để từ đó đặt vào họ điểm nhìn lạc quan, giàu niềm tin và nghị lực sống; và cuối cùng là tiếng nói tố cáo đanh thép đối với những thế lực đã khiến con người rơi vào kiếp lầm than Lê Văn Thảo đa phần chỉ dừng ở hai bình diện đầu Nói cách khác, Lê Văn Thảo không mượn văn chương chủ yếu để tố cáo thế lực nào cụ thể Ông chỉ tập trung miêu tả những kiếp người bé nhỏ, tội nghiệp

và nói thay họ tiếng lòng của niềm tin và sự lạc quan Tuy nhiên, chính việc miêu

tả nỗi đau của họ, đặc biệt là nỗi đau chiến tranh, tác giả đã phần nào tố cáo chiến tranh và hậu quả khốc liệt của nó đối với con người thời hậu chiến Lê Văn Thảo từng quan niệm: “Viết về chiến tranh cách mạng là trách nhiệm và sự nghiệp của người cầm bút” Đối với hình tượng con người trong chiến tranh, Lê Văn Thảo nhìn họ ở góc độ đời thường bên cạnh vẻ đẹp anh dũng, hào hùng Hình ảnh những người chiến sĩ, tình đồng đội, đồng chí trong hồi ức cũng trở đi trở lại trong nhiều tác phẩm với cái nhìn sâu sắc và nhân bản Còn đối với cuộc sống con người thời hậu chiến Lê Văn Thảo lại “đằm” mình hơn bằng cách đi sâu vào phân tích nỗi đau chiến tranh trong tâm khảm của họ, để từ đó, ông viết về những cuộc đời con người thời hậu chiến bé nhỏ, tội nghiệp nhưng lại lấp lánh ánh sáng của nhân cách, niềm tin và hi vọng sống

Quan điểm văn chương xuất phát từ giá trị nhân sinh không phải là mới mẻ

Nó đã tồn tại từ thời kì văn học dân gian, văn học trung đại, đến văn học hiện đại, đương đại Nhà văn Nam Cao đã từng quan niệm “Chao ôi! Nghệ thuật không cần phải là ánh trăng lừa dối, không nên là ánh trăng lừa dối, nghệ thuật chỉ có thể là tiếng đau khổ kia, thoát ra từ kiếp lầm than” Hay nhà văn Thạch Lam cũng đã từng giãi bày: "Đối với tôi, văn chương không phải là một cách đem đến cho người đọc sự thoát ly hay sự quên; trái lại, văn chương là một thứ khí giới thanh cao và đắc lực mà chúng ta có, để vừa tố cáo và thay đổi một cái thế giới đầy giả dối và tàn ác, vừa làm cho lòng người thêm trong sạch và phong phú hơn.” Nghệ thuật phải xuất phát từ cuộc đời, phải là tiếng nói của những người dân bé mọn Và Lê Văn Thảo đã làm tròn trách nhiệm của một nhà văn khi ông đã đưa ra những giá trị nhân văn cao đẹp trong các tác phẩm về con người và cuộc đời

Thứ hai: Quan niệm về văn chương và trách nhiệm của người cầm bút

Nhà văn Lê Văn Thảo đã từng chia sẻ, văn chương đối với ông là cả cuộc đời: “Tôi không có giáo huấn gì trong sáng tác văn học, không chỉ dạy ai trong các trang viết Tôi ít tranh cãi nhưng cũng không chiều chuộng Văn học đối với tôi là nỗi niềm, thân phận, lương tâm, những trải nghiệm cuộc đời và đôi điều suy tư từ những năm tháng sống lặn lội.” [61.Tr.102] Trong những năm tháng

tham gia hoạt động cách mạng trên chiến trường, Lê Văn Thảo đã ghi lại những cảnh ác liệt của đạn bom và tinh thần chiến đấu anh dũng, kiên cường của đồng chí, đồng đội Lê Văn Thảo viết say sưa như để gửi gắm tình yêu thương, trả nghĩa cho đồng đội Tình yêu thương giữa con người là nền tảng trong quan niệm sáng tác của ông Quan niệm đó đã chi phối toàn bộ quá trình sáng tạo nghệ thuật từ nội dung đến hình thức, từ nhân vật đến giọng điệu Lê Văn Thảo luôn quan niệm nghề viết văn là một nghề cao quý Không giống như những nghề khác nó đòi hỏi mỗi nhà văn phải dành nhiều tâm lực và bút lực để có được những con chữ chắt lọc từ tâm can mình Vì thế, ông luôn tự hào về mỗi tác phẩm ra đời đều được mình “ rút ruột viết ra, thật sự từ trong tim óc, coi lao động nghề văn cũng lao tâm khổ tứ như mọi nghề khác” [51]

Đặt Lê Văn Thảo lên bàn cân với nhiều tác giả cùng thời khác, chúng ta vẫn thấy ông tỏa sáng nổi bật dù ngôn từ văn chương của ông không cầu kì, hoa mỹ hay có khả năng ru ngủ lòng người Giữa hành trình sáng tác khốc liệt, cuộc cạnh tranh giữa các tác giả không bao giờ ngừng nghỉ, họ không chỉ không được lặp lại người khác, mà còn không thể lặp lại chính mình vì sẽ gây nhàm chán cho độc giả Tuy nhiên, họ còn phải luôn lao động không ngừng nghỉ để bắt kịp thời đại, không bị lãng quên giữa muôn vàn tác giả khác Lê Văn Thảo thực hiện những tôn chỉ nghệ thuật trên vô cùng nhuẫn nhuyễn Bước chân của ông đầy bền bỉ và vững chắc Không sáng tác ồ ạt hay chạy theo thị hiếu thị trường, ông trầm lặng hoạt động nghệ thuật, giữ lửa trong lòng và chờ đợi cảm xúc phôi thai Như chính ông đã từng nhận xét về bản thân mình như sau: “Bản tính viết chậm, không nhanh nhạy với cái mới, không giỏi theo thời thượng Thường viết về kỷ niệm, hồi ức xưa cũ Nhiều năm tháng ở thành phố nhưng vẫn gốc người nhà quê, trong chiến tranh viết về nông thôn, du kích, bộ đội Sau chiến tranh, ông viết về vùng đất, con người đồng bằng sông Cửu Long, rừng U Minh, Đồng Tháp Mười Ngại giao tiếp, ngại chốn quan trường, nơi cao sang quyền quý, thích tìm đến xóm lao động, người nghèo dân dã nơi thường có những lời hay ý đẹp, những câu chuyện hay, chọn nhân vật có số phận hẩm hiu, bất hạnh, lại có nhiều tình cảm giàu lòng

vị tha Ông viết không giáo huấn, cao đàm, hùng biện, cố đồng hành cùng người đọc, dành khoảng trống cho người đọc” [61.Tr.75]

Thứ ba: Quan niệm về tính chân thật và giản dị trong văn chương

Tính chân thật và giản dị là những yếu tố quan trọng trong quan niệm nghệ thuật của Lê VănThảo Ông chỉ viết những gì mình am hiểu, tin yêu và viết hết lòng, điều đó được thể hiện rõ trong đề tài sáng tác của ông Lê Văn Thảo đã rất thành công khi viết về đề tài người lính trong và sau chiến tranh, những người dân vùng sông nước quê hương ông Ngoài tính chân thật, Lê Văn Thảo còn cho biết mỗi nhà văn cần phải có sự tỉnh táo trong cách nghĩ, cách viết Lê Văn Thảo cho rằng người viết văn xuôi cần phải bình tĩnh Bình tĩnh trải nghiệm, bình tĩnh để hiểu và cảm hết những điều đang diễn ra, có thể đưa vào tác phẩm những điều mới mẻ, có ý nghĩa, thú vị mà người khác không nhận ra Ta có thể nhận thấy, ông là người có ý thức về thiên chức, sứ mệnh của người cầm bút Với ông văn chương không cần đến tuổi tác, tuổi đời cũng như tuổi nghề mà điều quan trọng nhất là cứ nỗ lực viết Chính vì thế, các tác phẩm của Lê Văn Thảo đã để lại những dấu ấn khó phai trong lòng bạn đọc

Cách viết của Lê Văn Thảo giản dị, nhẹ nhàng như con người thật sự của ông vẫn là như vậy Hành trình sáng tạo của ông kéo dài mãi cho đến cuối đời, khi ông tìm thấy tiếng nói chung trong địa hạt tiểu thuyết Từ đó, những dòng tâm sự của Lê Văn Thảo gửi gắm qua các hình tượng nghệ thuật trở nên đẹp lạ kì.Trong bài viết “Hành trình sáng tạo bền bỉ của nhà văn Lê Văn Thảo”, tác giả Phan Hoàng

đã nhận định về sức viết của Lê Văn Thảo như sau: “Một sức viết dường như không

bị chi phối bởi hoàn cảnh lẫn những biến động thời cuộc Một sức viết thoát khỏi

áp lực bộn bề của đời sống và những giá trị ảo thời thượng Không gây sốc hay ồn

ào trên văn đàn, Lê Văn Thảo làm đúng chức trách của một nhà văn chuyên nghiệp: lặng lẽ viết và lặng lẽ xuất bản tác phẩm mới, mà tác phẩm nào cũng có những giá trị văn học nhất định và có thể đứng vững qua cơn lốc thời gian.” Vì thế, địa hạt văn chương của Lê Văn Thảo có một chiều sâu nhất định, có cảm xúc và phong cách riêng, đi vào lòng người tự nhiên mà sâu đậm, khó lòng quên lãng và chạm được đến đáy lòng của nhiều độc giả

Tiểu kết chương 1

Như vậy, phong cách nghệ thuật của nhà văn là biểu hiện những đặc điểm của

cá tính sáng tạo, là nhận thức, cách nhìn của nhà văn đối với thế giới, cuộc đời Không phải nhà văn nào cũng có phong cách, mà “ chỉ có những nhà văn có tài năng,

có bản lĩnh mới có được phong cách riêng độc đáo Nhà văn Lê Văn Thảo khẳng định được phong cách riêng của mình trên văn đàn Lê Văn Thảo là nhà văn trưởng thành trong cuộc kháng chiến chống Mỹ Trong cuộc đời cầm bút lao động nghệ thuật nghiêm túc và đầy trách nhiệm, Lê Văn Thảo đã đóng góp cho nền văn học nước nhà một khối lượng tác phẩm tương đối đồ sộ Để khẳng định vị trí, tài năng của trên văn đàn, Lê văn Thảo đã đưa ra các quan niệm nghệ thuật để định hướng toàn bộ quá trình sáng tạo nghệ thuật của mình Đó là các quan niệm nghệ thuật về con người; trách nhiệm của người cầm bút; tính chân thật và giản dị trong văn chương Chính vì thế, truyện ngắn Lê Văn Thảo đã trở thành một trong những biểu tượng của văn học Nam Bộ đương đại

Chương 2 PHONG CÁCH TRUYỆN NGẮN LÊ VĂN THẢO NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN ĐỀ TÀI, NHÂN VẬT 2.1 Đề tài và cách chọn đề tài trong truyện ngắn Lê Văn Thảo

Theo Từ điển thuật ngữ văn học,“đề tài” là một khái niệm “chỉ các hiện

tượng đời sống được miêu tả, phản ánh trực tiếp trong tác phẩm văn học”, là

“phương diện khách quan nội dung tác phẩm” [28 Tr.96] Trong hành trình sáng

tạo của mỗi một nhà văn, ta có thể thấy mỗi nhà văn đều “ chỉ có một vùng đề tài

ưa thích nhất và ông ta chỉ có thể viết hay về những đề tài ấy mà thôi” [50 Tr.14] Chính vì thế, đề tài trở thành một trong những yếu tố vô cùng quan trọng để làm lên sự thành công của nhà văn Nhà văn nào chọn cho mình được đề tài thích hợp với khả năng, sở trường thì nhà văn đó sẽ tìm được cảm xúc, cảm hứng sáng tạo dồi dào Tuy nhiên, đề tài cũng không phải là yếu tố quyết định để làm lên phong cách tác giả bởi đó mới chỉ là nguồn cung cấp tư liệu Nếu nhà văn cứ bê nguyên hiện thực cuộc sống vào trong các tác phẩm của mình mà không suy nghĩ, tìm tòi các phương thức biểu đạt đề tài đó thì những trang viết của nhà văn ấy chẳng khác

Lê Văn Thảo được coi là một nhà văn gắn bó sâu đậm với mảnh đất Nam

Bộ bằng một tình yêu tha thiết Điều đó được thể hiện rõ nét qua cách ông chọn các đề tài liên quan đến mảnh đất này trong các truyện ngắn của mình Giữa dòng chảy văn học rất đa dạng và phong phú về đề tài, mỗi nhà văn, nhà thơ lại chọn cho mình một địa hạt, một chỗ đứng riêng thông qua cách lựa chọn đề tài khai

thác Thông qua quá trình chọn lọc này,“chất liệu địa phương” nơi tác giả sinh sống lồng ghép đặc quánh trong không gian nghệ thuật của họ, khơi gợi nó tràn trề trên trang giấy và tạo thành một cuộc đời riêng, đặc trưng nghệ thuật riêng của từng tác giả Để khi giọng văn của họ chỉ vừa cất lên trong tâm tưởng độc giả, người tiếp nhận sẽ dễ dàng nhận ra cái bóng người nghệ sĩ phía sau, đang chau chuốt từng con chữ vùng miền quê hương mình Hàng loạt của tác giả nổi tiếng

đã đặt chân trên hành trình xây dựng phong cách riêng của mình như: Hồ Biểu Chánh, Nam Cao, Sơn Nam, Nguyễn Quang Sáng trong đó có tác giả Lê Văn Thảo

Họ đã làm chủ được địa hạt của mình bằng việc để chất địa phương ngấm vào

“thớ giấy” sâu đậm và tự nhiên như con người nghệ sĩ vốn dĩ đã vậy Ví như nhà văn Nguyên Ngọc thường chiếm lĩnh đề tài về Tây Nguyên, Tô Hoài lại dành một tình yêu “mình – ta” tha thiết với vùng đất chiến khu Tây Bắc, Nam Cao lại thành công rực rỡ với đề tài về nông dân và trí thức trước 1945 và Vũ Trọng Phụng lại ghi dấu ấn với những tác phẩm trào phúng về lối sống xã hội đô thị văn minh rởm

Nói riêng về văn học Nam Bộ cũng có rất nhiều nhà văn, nhà thơ dành trọn vẹn tình yêu của mình cho mảnh đất này như: Hồ Biểu Chánh hay Nguyễn Chánh Sắt (giai đoạn 1932 – 1945) là các nhà văn “chuyên trị” viết về đề tài lịch sử Nam Kỳ; Nguyễn Thi được mệnh danh là “nhà văn của Nam Bộ”; Nguyễn Quang Sáng lại được mệnh danh là “nhà văn của đồng bằng Nam Bộ”, với các truyện ngắn về

đề tài tình yêu quê hương đất nước và tình cảm gia đình Theo nhận xét của nhà thơ Hữu Thỉnh thì “văn chương của Nguyễn Quang Sáng hồn hậu, mang được hơi

thở, phong cách lẫn khẩu khí, phong độ của người dân Nam Bộ rất rõ.”, nhà văn

Nguyễn Ngọc Tư lại khai thác đề tài về thân phận con người trôi nổi và về mảnh đất Cà Mau,… Tuy nhiên, nhà văn Lê Văn Thảo đã thành công khi tạo dựng cho mình một phong cách riêng, “thương hiệu riêng”, không hòa lẫn với bất kì ai nhờ vào giọng điệu văn chương riêng và mảng đề tài Nam Bộ vừa chọn lọc vừa đa dạng mà tác giả đã thể hiện trong các tác phẩm của mình Chất Nam Bộ không chỉ thể hiện qua ngòi bút khắc họa cô đọng không khí Nam Bộ cả trong chiến tranh

và thời bình, mà còn được gợi lên bằng cách nhà văn đã khéo léo thổi cái hồn của mình vào các thân phận nhân vật thông qua từng hình tượng đặc trưng như

người lính kháng chiến, người nông dân Nam Bộ hay thân phận người phụ nữ trong xã hội Cái hồn khí mộc mạc trong các truyện ngắn của Lê Văn Thảo chứng

tỏ nhà văn là người rất yêu vùng đất và con người Nam Bộ chứ không hề thêm thắt, hư cấu Thực vậy, Lê Văn Thảo đã tạo cho mình một khoảng trời Nam Bộ rất riêng để tự ông thổi hồn cho các đề tài Nam Bộ của mình trở thành một sinh thể

có linh hồn, để nó “vùng vẫy” trong địa hạt văn chương của ông một cách tự nhiên, mộc mạc, nhẹ nhàng, mà lại có tác dụng đánh mạnh vào xúc cảm của bạn đọc bằng những điều thấm thía nhất

Lê Văn Thảo vốn cũng xuất thân là một “nhà văn chiến sĩ” như nhiều nhà văn khác, ông lấy niềm tự hào vừa có thể cầm súng chiến đấu anh hùng như một người chiến sĩ, vừa có thể phóng bút viết về đề tài chiến tranh (vừa lên án tố cáo, vừa thương xót cho các thân phận lầm than) để làm động lực sáng tác Lê Văn Thảo khai thác và chú trọng đề tài chiến tranh hơn cả Tiêu biểu là những tác

phẩm: Họp mặt trung đoàn, Hai người cha, Người đi tìm mộ chính mình, , Đêm Tháp Mười, Hành trình chiếc võng, Tuy nhiên, khác với Nguyễn Quang Sáng, với

giọng văn khoáng đạt, hào sảng, luôn khai thác về tình yêu quê hương đất nước

và tình cảm gia đình trong thời chiến, thì Lê Văn Thảo lại để tâm khai thác nỗi đau của con người trong và sau chiến tranh Bởi lẽ, Lê Văn Thảo là người chiến

sĩ trực tiếp tham gia cuộc chiến tranh khốc liệt của dân tộc Ở đó, ông đã cảm nhận nỗi đau và mất mát về cả tinh thần lẫn thể xác của người lính và nhân dân

Từ những chất liệu hiện thực cuộc sống và bằng giọng văn “nhẹ nhàng”, ngắn gọn, kể chuyện đời mà như kể chuyện chính mình, ông viết về đề tài chiến tranh thông qua lăng kính riêng Cái khác biệt của Lê Văn Thảo trong việc lựa chọn đề tài sáng tác không chỉ nằm ở việc ông cân đo đong đếm dành sức viết của mình cho đề tài thời chiến, mà còn thể hiện trong cách ông luôn“nhấn” vào nỗi đau chiến tranh bằng giọng văn “tỉnh rụi”, không hoa mĩ, không cầu kì, vậy mà để lại nỗi đau thấm thía không nguôi trong lòng người đọc

2.1.1 Cách chiếm lĩnh đề tài trong truyện ngắn Lê Văn Thảo

2.1.1.1 Đề tài chiến tranh và cách mạng trong những năm kháng chiến

Do ảnh hưởng bởi đặc điểm lịch sử, chiến tranh đã trở thành đề tài trung tâm của văn học Việt Nam qua các thời đại Khuynh hướng sử thi và cảm hứng