Truyện thiếu nhi của nhà văn Lê Phương Liên (LV thạc sĩ)

Truyện thiếu nhi của nhà văn Lê Phương Liên (LV thạc sĩ)Truyện thiếu nhi của nhà văn Lê Phương Liên (LV thạc sĩ)Truyện thiếu nhi của nhà văn Lê Phương Liên (LV thạc sĩ)Truyện thiếu nhi của nhà văn Lê Phương Liên (LV thạc sĩ)Truyện thiếu nhi của nhà văn Lê Phương Liên (LV thạc sĩ)Truyện thiếu nhi của nhà văn Lê Phương Liên (LV thạc sĩ)Truyện thiếu nhi của nhà văn Lê Phương Liên (LV thạc sĩ)Truyện thiếu nhi của nhà văn Lê Phương Liên (LV thạc sĩ)Truyện thiếu nhi của nhà văn Lê Phương Liên (LV thạc sĩ)Truyện thiếu nhi của nhà văn Lê Phương Liên (LV thạc sĩ)Truyện thiếu nhi của nhà văn Lê Phương Liên (LV thạc sĩ)Truyện thiếu nhi của nhà văn Lê Phương Liên (LV thạc sĩ)Truyện thiếu nhi của nhà văn Lê Phương Liên (LV thạc sĩ)Truyện thiếu nhi của nhà văn Lê Phương Liên (LV thạc sĩ)Truyện thiếu nhi của nhà văn Lê Phương Liên (LV thạc sĩ)

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC

TRẦN THỊ HỒNG NGUYÊN

TRUYỆN THIẾU NHI CỦA NHÀ VĂN

LÊ PHƯƠNG LIÊN

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

THÁI NGUYÊN - 2017

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC

TRẦN THỊ HỒNG NGUYÊN

TRUYỆN THIẾU NHI CỦA NHÀ VĂN

LÊ PHƯƠNG LIÊN

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã ngành: 60.22.01.21

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS TRẦN THỊ VIỆT TRUNG

THÁI NGUYÊN - 2017

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi Các kết quả nghiên cứu là trung thực và chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Thái Nguyên, tháng 5 năm 2017

Tác giả luận văn

Trần Thị Hồng Nguyên

LỜI CẢM ƠN

Tác giả luận văn xin trân trọng cảm ơn quý thầy cô Ban Giám hiệu, Ban lãnh đạo Khoa Sau đại học Trường Đại học Khoa học - Đại học Thái Nguyên; thầy cô giảng dạy lớp Cao học K9 đã tạo mọi điều kiện để tác giả được học tập, nghiên cứu và hoàn thành công trình đào tạo Thạc sĩ chuyên ngành Văn học Việt Nam, khóa 2015 - 2017

Tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.TS Trần Thị Việt Trung

- người đã trực tiếp hướng dẫn, giúp đỡ, dìu dắt một cách tận tình, nghiêm khắc tác giả luận văn trong quá trình nghiên cứu, hoàn thiện luận văn

Tác giả xin chân thành cảm ơn Ban Lãnh đạo Trung tâm Công tác xã hội tỉnh Quảng Ninh đã tạo điều kiện về mọi mặt để tác giả hoàn thành luận văn

Tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn tới nhà văn Lê Phương Liên đã động viên và giúp đỡ nhiều tư liệu nghiên cứu cho tác giả Tác giả cảm ơn những người thân trong gia đình, bạn bè đã động viên, chia sẻ, giúp tác giả có động lực để hoàn thành luận văn đúng thời hạn

Mặc dù có nhiều cố gắng trong quá trình thực hiện nhiệm vụ nghiên cứu, song luận văn không tránh khỏi thiếu sót, tác giả kính mong được sự chỉ dẫn, góp ý của các thầy giáo, cô giáo, các bạn đồng nghiệp để luận văn được hoàn thiện hơn

Xin trân trọng cảm ơn!

Quảng Ninh, ngày 05 tháng 6 năm 2017

Học viên

Trần Thị Hồng Nguyên

MỤC LỤC

Trang

I PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Mục đích nghiên cứu 4

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài 4

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 5

6 Phương pháp nghiên cứu 5

7 Đóng góp của luận văn 6

8 Kết cấu của luận văn 6

II PHÂN NỘI DUNG CHÍNH 7

Chương 1 VÀI NÉT VỀ VĂN HỌC THIẾU NHI VÀ NỮ NHÀ VĂN 7

LÊ PHƯƠNG LIÊN 7

1.1 Cơ sở lý luận 7

1.2 Vài nét về văn học thiếu nhi Việt Nam thời kỳ hiện đại 12

1.3 Vài nét về nhà văn Lê Phương Liên - người đã giành trọn cuộc đời gắn bó và tâm huyết viết văn cho thiếu nhi 23

Chương 2 THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRẺ THƠ TRONG SÁNG TÁC CỦA LÊ PHƯƠNG LIÊN 27

2.1 Một thế giới trẻ em đa dạng, phong phú với những hoàn cảnh và tính cách khác nhau trong thời kỳ chống Mỹ 27

2.1.1 Khái niệm Thế giới nhân vật 27

2.1.2 Một thế giới nhân vật trẻ em phong phú, đa dạng với đủ mọi lứa tuổi với những nét tâm lý và tính cách khác nhau 29

2.2 Những bài học có ý nghĩa lớn đối với trẻ thơ từ những câu chuyện nhỏ 45

2.2.1 Bài học về lòng hiếu thảo, sự biết ơn 46

2.2.2 Bài học về tình yêu với thiên nhiên, trân trọng và có ý thức bảo vệ

thiên nhiên 51

2.2.3 Bài học về tính trung thực và lòng dũng cảm 54

Chương 3 MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM VỀ NGHỆ THUẬT TRONG SÁNG TÁC CỦA LÊ PHƯƠNG LIÊN 60

3.1 Nghệ thuật xây dựng nhân vật trẻ em 60

3.1.1 Nghệ thuật miêu tả ngoại hình nhân vật 60

3.1.2 Nghệ thuật miêu tả nội tâm nhân vật 64

3.1.3 Nghệ thuật miêu tả ngôn ngữ nhân vật 74

3.2 Nghệ thuật xây dựng cốt truyện 83

3.2.1 Cốt truyện đơn tuyến 83

3.2.2 Cốt truyện thường được kể qua tâm trạng nhân vật 85

3.3 Giọng điệu và sự hóa thân linh hoạt của người kể chuyện 89

3.3.1 Giọng điệu dí dỏm, hài hước 89

3.3.2 Giọng đằm thắm trữ tình 92

3.3.3 Sự hóa thân linh hoạt của người kể chuyện 96

III PHẦN KẾT LUẬN 104

IV PHẦN TÀI LIỆU THAM KHẢO 107

PHỤ LỤC 1 112

PHỤ LỤC 2 114

I PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Văn học thiếu nhi có một vị trí rất quan trọng và không thể thiếu trong

đời sống văn học của chúng ta, bởi đó "là một bộ phận không thể tách rời của văn học dân tộc" và "Bất cứ nền văn học nào cũng chứa đựng trong nó một

bộ phận không thể thiếu là văn học thiếu nhi" (48, tr 118)

Tuy là quan trọng và có giá trị như vậy, nhưng việc viết văn về thiếu nhi, viết cho thiếu nhi ở nước ta chưa thực sự đạt được nhiều thành tựu, các nhà văn chuyên viết truyện (hoặc thơ) cho thiếu nhi ở nước ta cũng không thực sự đông đảo; và việc nghiên cứu về những tác giả, tác phẩm viết về đề tài thiếu nhi cũng chưa thực sự được chú ý một cách đúng mức Đây là một hiện thực trong đời sống văn học của nước ta hiện nay - rất cần được xem xét lại một cách nghiêm túc để có thể phát triển bộ phận văn học này trong thời gian tới cho xứng đáng với tầm quan trọng, với vị trí đặc biệt của nó trong đời sống văn chương cũng như trong đời sống văn hoá, giáo dục của dân tộc ta

Nhà văn Lê Phương Liên là một trong những nhà văn đã giành trọn cả cuộc đời của mình cho văn học thiếu nhi (ở cả mặt: Sáng tác và mặt tổ chức xuất bản) Bà đã viết 12 tập truyện cho thiếu nhi và có nhiều đóng góp trong việc xuất bản sách thiếu nhi trong suốt mấy chục năm (với cương vị cán bộ và Giám đốc Quỹ Học bổng Đôrêmon của Nhà xuất bản Kim Đồng) Cống hiến là như vậy, nhưng cho đến nay, nhà văn Lê Phương Liên chưa được giới nghiên cứu phê bình chú ý và nghiên cứu một cách hệ thống, đánh giá một cách thấu đáo, xứng đáng với những đóng góp và thành tựu về sáng tác của bà về đề tài

“quý hiếm” này Vì vậy, rất cần thiết phải có một công trình nghiên cứu một cách đầy đủ, toàn diện và hệ thống những sáng tác về thiếu nhi của bà

Đề tài có ý nghĩa thực tiễn, bởi đã góp phần tôn vinh một nữ nhà văn

đã có nhiều đóng góp và đã giành trọn đời cho mảng Văn học thiếu nhi; góp phần giới thiệu và chỉ ra những cái hay, cái đẹp cùng các giá trị giáo dục, giáo dưỡng tâm hồn trẻ thơ từ những tác phẩm viết cho thiếu nhi của nhà văn Lê Phương Liên

2 Lịch sử vấn đề

Lê Phương Liên là một nhà văn mà ngay từ đầu đã có “duyên nợ” với

văn học thiếu nhi - ở cả 2 vai trò: Vai trò nhà văn và vai trò Nhà xuất bản Kể

từ năm 1970 - đến nay, bà đã có 12 tập viết về đề tài thiếu nhi Những tác phẩm của bà đã được tái bản nhiều lần và cũng đã được ghi nhận bằng một số Giải thưởng (về văn học và giáo dục) trong những năm qua

Tuy nhiên, việc nghiên cứu về sự nghiệp văn chương của bà lại chưa được chú ý đúng mức, chưa tương xứng với những đóng góp có nhiều giá trị của tác giả Việc nghiên cứu về tác phẩm của các nhà văn (mới chỉ dừng lại ở những bài báo nhỏ, lẻ; những ý kiến nhận xét, đánh giá của một số nhà phê bình, nhà văn quan tâm tới mảng đề tài viết về thiếu nhi Đó là các ý kiến của:

Vũ Ngọc Bình, Trần Lê Văn, Lã Thị Bắc Lý, Nguyễn Văn Tùng, Ma Văn Kháng, Trần Đăng Khoa… Đây là các ý kiến, các đánh giá, nhận định, nhận xét về các tác phẩm văn học thiếu nhi của nữ nhà văn Lê Phương Liên cùng những lời khẳng định về tài năng, tình cảm và sự tâm huyết của bà đối với việc sáng tác những tác phẩm văn chương cho trẻ em Ví dụ như nhận xét của

nhà văn Vũ Ngọc Bình khi đọc Những tia nắng đầu tiên: “Lê Phương Liên

đã bám sát thực tế nhà trường, khá nhạy cảm trong quan sát ngoại cảnh và

miêu tả nội tâm những nhân vật thân yêu, gần gũi với mình” (Chặng đầu của văn học viết cho thiếu nhi - 1972); hoặc đó là lời nhận xét và đánh giá của

nhà văn Ma Văn Kháng: “Thành tựu văn chương của Lê Phương Liên là một hành trình sáng tạo của một đời người gắn bó với cuộc đời, với công việc đầy

tâm huyết của mình” … “và chị đã xuất phát từ một đầu nguồn tươi xanh, trong trẻo, tha thiết yêu thương Và đọc chị, có phải tuổi cao mà nhiều lúc

thấy rưng rưng, bao cảm mến bồi hồi” (Những trang viết nơi đầu nguồn -

2011) Hay lời nhận xét sâu sắc và hóm hỉnh của nhà thơ Trần Đăng Khoa khi viết giới thiệu Tập Truyện nhi đồng “Én nhỏ” năm 2013 của nhà văn Lê

Phương Liên: “… Với tâm hồn trong trẻo, tinh tế và nhạy cảm, lại thêm lối kể truyện mộc mạc, giản dị mà không kém phần hấp dẫn, sâu sắc, chị đã thực sự chiếm lĩnh được tâm hồn, tình cảm của các em… Truyện ngắn của chị là những món quà đặc biệt, “thửa” riêng, dâng tặng con trẻ và những ai từng là

con trẻ” Tác giả Trần Lê Văn khi viết Lời tựa cho tập Những tia nắng đầu tiên (Nxb Kim Đồng, 2006) đã nhận xét về truyện thiếu nhi của Lê Phương

Liên một cách khá cụ thể như: “Có giọng nói tươi trẻ hồn nhiên của tuổi học trò, không riêng gì các em, mà người lớn đọc cũng thấy có ý vị Tôi thiết nghĩ những dòng văn của Lê Phương Liên không chỉ là truyện văn chương mà cốt lõi là tâm sự của một người con gái, một cây bút hiếu thảo”…

Trong một số sách nghiên cứu, các Tuyển tập giới thiệu chân dung các

nhà văn viết cho thiếu nhi - thì cái tên Lê Phương Liên luôn được nhắc đến với tư cách là một nhà văn tiêu biểu viết về đề tài thiếu nhi suốt trong hơn 40 năm qua bên cạnh các tác giả quen thuộc như: Tô Hoài, Phạm Hổ, Võ Quảng, Phong Thu, Nguyễn Ngọc Thuần, Xuân Quỳnh, Trần Thiên Hương

3 Mục đích nghiên cứu

- Mục đích nghiên cứu của luận văn là: Nghiên cứu một cách hệ thống và toàn diện những sáng tác về thiếu nhi của nhà văn nữ Lê Phương Liên (trên cả 2 phương diện: Nội dung và Nghệ thuật) Qua đó, khẳng định những đóng góp đáng trân trọng của nhà văn nữ này đối với mảng văn học thiếu nhi ở Việt Nam

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài

4.1 Đối tượng nghiên cứu

- Bao gồm toàn bộ sáng tác của nữ nhà văn Lê Phương Liên, trong đó đặc biệt chú ý và đi sâu vào các truyện viết về thiếu nhi, viết cho thiếu nhi của nhà văn này

- Ngoài việc khảo sát, phân tích các tác phẩm của nhà văn Lê Phương Liên, chúng tôi sẽ đọc tham khảo một số tác phẩm viết cho thiếu nhi của một

số nhà văn khác để có cái nhìn tổng thể, khái quát và để so sánh với những sáng tác của tác giả Lê Phương Liên

về thiếu nhi của nhà văn, đó là các tập truyện:

(1) Những tia nắng đầu tiên (1971)

(2) Bông hoa phấn trắng (1984), In chung

(3) Bức tranh còn vẽ (1997)

(4) Én nhỏ (1998), (Tái bản có bổ sung vào năm 2013)

(5) Ngày em tới trường (2002)

(6) Khúc hát hạnh phúc (2002)

(7) Cuộc phiêu lưu của chú rối Tễu (2009)

(8) Cây đa ngàn tuổi và ba đứa trẻ (2010), In chung

(9) Chim Hải Âu ở đảo Hòn Dấu (2013)

(10) Ký ức ánh sáng (2013)

(11) Chiếc nhãn vở mong manh (2015)

(12) Chùm truyện chú Tễu kể chuyện Tết…(Sưu tầm và biên soạn), (2016)

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

5.1 Khảo sát, nghiên cứu các tác phẩm viết về thiếu nhi, viết cho thiếu

nhi của nhà văn Lê Phương Liên, nhằm chỉ ra những đặc điểm nổi bật về nội dung và nghệ thuật của các tác phẩm đó (ở cả 02 mặt: thành công và hạn chế - nếu có)

5.2 Chỉ ra những giá trị, những ý nghĩa to lớn và thiết thực của những

tác phẩm đó với việc giáo dục, giáo dưỡng tâm hồn và hình thành nhân cách, phẩm chất tốt đẹp đối với trẻ em trong cuộc sống thời kỳ hiện đại

5.3 Khẳng định những đóng góp đáng trân trọng của nhà văn Lê Phương

Liên đối với văn học thiếu nhi Việt Nam thời kỳ hiện đại

6 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình thực hiện luận văn, chúng tôi đã sử dụng một số phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp nghiên cứu tác giả, tác phẩm

- Phương pháp phân tích tác phẩm theo đặc trưng thể loại

- Phương pháp so sánh, đối chiếu

- Phương pháp thống kê, phân loại

- Và vận dụng một số thao tác nghiên cứu của Thi pháp học

7 Đóng góp của luận văn

Nếu Luận văn được thực hiện thành công, thì sẽ có một số đóng góp mới sau:

- Góp phần phác họa một cách khá cụ thể chân dung văn học nhà văn

Lê Phương Liên - một nữ nhà văn đã giành trọn đời cho văn học thiếu nhi Việt Nam thời kỳ hiện đại

- Chỉ ra những đặc điểm nổi bật về nội dung và nghệ thuật cùng những

ý nghĩa, những giá trị nhiều mặt được toát ra từ trong các sáng tác của nhà văn về đề tài thiếu nhi

- Khẳng định những đóng góp quan trọng của nhà văn đối với mảng văn học thiếu nhi của văn học Việt Nam (thời kỳ cuối thế kỷ XX, đầu thế kỷ XXI)

8 Kết cấu của luận văn

- Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, phần Nội dung chính bao gồm 3 chương Cụ thể như sau:

Chương 1 Vài nét về văn học thiếu nhi và nữ nhà văn Lê Phương Liên

Chương 2 Thế giới nhân vật trẻ thơ trong sáng tác của Lê Phương Liên Chương 3 Một số đặc điểm nghệ thuật trong sáng tác của Lê Phương Liên

II PHÂN NỘI DUNG CHÍNH

Chương 1

VÀI NÉT VỀ VĂN HỌC THIẾU NHI VÀ NỮ NHÀ VĂN

LÊ PHƯƠNG LIÊN

1.1 Cơ sở lý luận

Từ điển thuật ngữ văn học (NXB Giáo dục, năm 1992) đã định nghĩa

Văn học thiếu nhi như sau: “Theo nghĩa hẹp, văn học thiếu nhi gồm những

tác phẩm văn học hoặc phổ cập khoa học dành riêng cho thiếu nhi Tuy vậy khái niệm văn học thiếu nhi cũng thường bao gồm một phạm vi rộng rãi những tác phẩm văn học thông thường(cho người lớn) đã đi vào phạm vi đọc của thiếu nhi, như Đônkihôtê của M Xécvantê, RôBinSơn CơRuXô của Đ Điphô, Gulivơ du ký của Gi Xuýptơ, Túp lều của bác Tôm của H BisơXt âu ”

(11,tr 412) Quan niệm trên giúp ta hiểu văn học thiếu nhi gắn liền với đối

tượng tiếp nhận là độc giả thiếu nhi Đó là những tác phẩm văn học hoặc phổ cập khoa học đi vào phạm vi đọc của trẻ thơ

Bách khoa toàn thư Văn học thiếu nhi Việt Nam (Nxb Từ điển Bách

khoa, 2002) quan niệm về văn học thiếu nhi cụ thể, chi tiết hơn Khái niệm văn học thiếu nhi được nhìn nhận ở những góc độ như chủ thể sáng tác, nhân

vật trung tâm, mục đích sáng tác và đối tượng tiếp nhận, cụ thể là: “Mọi tác phẩm được mọi nhà sáng tạo ra với mục đích giáo dục, bồi dưỡng tâm hồn, tính cách cho thiếu nhi Nhân vật trung tâm của nó là thiếu nhi, và đôi khi cũng là người lớn, hoặc là một cơn gió, một loài vật, một đồ vật, một cái cây… Tác giả của văn học thiếu nhi không chỉ là chính các em mà cũng là các nhà văn thuộc mọi lứa tuổi - Những tác phẩm mà thiếu nhi thích thú tìm đọc Bởi vì các em đã tìm thấy trong đó cách nghĩ cách cảm cùng những hành

động gần gũi với cách nghĩ cách cảm và cách hành động của chính các em, hơn thế, các em còn tìm được ở trong đó một lời nhắc nhở, một sự răn dạy, với những nguồn động viên khích lệ, những sự dẫn dắt ý nhị, bổ ích… trong quá trình hoàn thiện tính cách của mình Như vậy, văn học thiếu nhi là những tác phẩm văn học mà nhân vật trung tâm hoặc là thiếu nhi, hoặc là người lớn, hoặc là con người, hoặc là thế giới tự nhiên… nhưng được nhìn bằng đôi mắt trẻ thơ, có nội dung gần gũi, quen thuộc với vốn trải nghiệm của trẻ, được các em thích thú, say mê và có tác dụng hoàn thiện đạo đức, tâm hồn cho trẻ” (Bách khoa thư Văn học thiếu nhi Việt Nam)

Cùng đồng ý với quan điểm trên, tác giả Lã Thị Bắc Lý đã dùng cụm từ

văn học trẻ em thay thế cụm từ văn học thiếu nhi là nhằm nhấn mạnh đối

tượng, phạm vi tiếp nhận của thể loại văn học thiếu nhi này (48)

Theo quan điểm của người viết, đối tượng thiếu nhi là ở độ dưới 18

tuổi, còn về văn học thiếu nhi, thì văn học thiếu nhi gồm ba bộ phận: văn học về thiếu nhi, văn học cho thiếu nhi và văn học của thiếu nhi; Đó là sự phân chia rõ ràng các bộ phận hợp thành của văn học thiếu nhi (văn học về thiếu nhi, văn học cho thiếu nhi và văn học của thiếu nhi) Nói cách khác,

văn học thiếu nhi là những sáng tác viết cho thiếu nhi, viết về thiếu nhi hoặc chính các em viết về thế giới của mình, và đối tượng chính tiếp nhận những tác phẩm văn học này chính là độc giả thiếu nhi Để đi vào được thế giới tuổi thơ, những tác phẩm viết cho thiếu nhi phải đa dạng về thể loại, có nội dung phong phú, hấp dẫn xoay quanh các vấn đề đời sống sinh hoạt của các

em - nhưng đồng thời cũng phải phù hợp với nhận thức, với tình cảm và thị hiếu của trẻ thơ, từ đó hướng tới giáo dục và hoàn thiện nhân cách con người Có như vậy, văn học thiếu nhi mới góp phần nâng cao đời sống tư tưởng, tình cảm của con người - nhất là khi ở thưở ấu thơ Bởi dấu ấn đầu đời có ý nghĩa không nhỏ đến việc hình thành nhân cách của mỗi người Và chỉ có như vậy, trẻ em mới được xem như “những chủ nhân của thế giới”,

“những người thừa kế toàn bộ sự nghiệp vĩ đại của nhân loại” như đại văn

hào A.M Gorki từng nói

Như đã biết, văn học thiếu nhi là một bộ phận quan trọng của nền văn học dân tộc Bởi bất kỳ một nền văn học nào trên thế giới cũng chứa đựng

trong nó một bộ phận không thể thiếu là “văn học thiếu nhi” Đó là những

sáng tác hướng tới đối tượng bạn đọc chính là các em ở lứa tuổi thiếu niên, nhi đồng Để các em tiếp nhận tác phẩm, người sáng tác văn học cho thiếu nhi

phải lấy trẻ em làm trung tâm, tính đến mọi nhu cầu của các em, chẳng hạn như: Nhu cầu bộc lộ cá tính và hình thành nhân cách, nhu cầu được vui chơi, giải trí ngay trong tác phẩm văn chương, nhu cầu được giãi bày tình cảm, ước

mơ khát vọng và hơn hết là nhu cầu được khám phá để hiểu biết thế giới xung quanh … Còn biết bao nhu cầu khác, nhưng văn học cho thiếu nhi đúng nghĩa phải thoả mãn ít nhất những nhu cầu cơ bản ấy Đạt được điều đó tự thân tác phẩm văn học sẽ được các em đón nhận Muốn thế, người làm văn học phải thực sự hiểu trẻ em, yêu trẻ em, sống với thế giới trẻ thơ, xem trẻ em như

“những chủ nhân của thế giới”, “những người thừa kế toàn bộ sự nghiệp vĩ đại của nhân loại” (M Gorki ) Hay nói như GS TS Hồ Ngọc Đại: “ Trong thực tiễn giáo dục, nếu lấy người lớn làm thước đo đánh giá trẻ em, lấy người lớn làm chuẩn mực, lấy giáo lý cuộc sống làm nội dung, lấy thuyết giáo làm phương pháp… chắc chắn không mang lại hiệu quả mong muốn Cần phải xem trẻ em là trung tâm, là linh hồn của nhà trường hiện đại, lấy sự phát triển tự nhiên và hạnh phúc đi học của trẻ em làm lẽ sống của nhà trường Giáo dục phải xuất phát từ trẻ em và đi đến trẻ em” (9)

Như vậy, sáng tạo văn chương nói chung và sáng tác văn chương cho trẻ em nói riêng đều phải tính đến đối tượng tiếp nhận Sáng tác sao cho phù hợp với thị hiếu, tâm lí các em và hướng dẫn tới cái chân - thiện - mĩ cũng là đích hướng tới của các tác phẩm văn học nghệ thuật Trẻ em ở lứa tuổi mầm non là những “bạn đọc đặc biệt” (chưa biết đọc, biết viết, được tiếp xúc với

văn học thiếu nhi chủ yếu là qua lời đọc, lời kể của ông bà, cha mẹ, thầy cô,…), cho nên viết cho các em phải đặc biệt quan tâm đến đặc điểm tâm lí lứa tuổi và những sở thích của trẻ nhỏ Các em vốn rất yêu cái cái đẹp, cái tốt, cái thực; vì vậy các nhà văn cần nắm được những đặc điểm tâm lí của trẻ để thỏa mãn những nhu cầu ấy một cách tự nhiên Những hình tượng nghệ thuật, giàu giá trị nhân văn kết hợp vần điệu, nhạc điệu do các nhà văn dày công sáng tạo trong tác phẩm sẽ gây được những ấn tượng sâu sắc trong tâm hồn trẻ thơ, tác

các em là một lần người viết được sống lại tuổi thơ của mình và hoà đồng tâm hồn với trẻ thơ Thế giới xung quanh trẻ luôn vui tươi, trong trẻo, niềm vui như

là một lẽ sống tự nhiên của các em- từ cách nhìn, cách nghe, cách cảm, cách nghĩ, đến trí tưởng tượng phong phú

Một tác phẩm viết về con người hay đồ vật chỉ được coi là một tác phẩm văn học thiếu nhi - khi tác giả biết trẻ con hoá những con vật, đồ vật ấy

để nói lên những suy nghĩ của chính các em, cảm thông, chia sẻ, cảm hoá các

em bằng những bài học nhân ái, nhẹ nhàng mà sâu sắc Vì lẽ đó mà văn học thiếu nhi nói riêng có vai trò quan trọng trong việc giáo dục toàn diện nhân cách trẻ em cả về đạo đức, trí tuệ và tình cảm thẩm mỹ Ở lứa tuổi mầm non, với tâm hồn thơ ngây, trong trắng, chưa có những trải nghiệm trong cuộc sống, nhận thức về thế giới xung quanh ở mức cảm tính, nên việc tiếp xúc với cái đẹp lấp lánh của ngôn từ và trí tưởng tượng phong phú trong tác phẩm văn học thiếu nhi, sẽ là cơ sở để các em rung động và cảm nhận được vẻ đẹp về một thế giới bao la đầy âm thanh, màu sắc cùng sự huyền bí đầy thú vị

Trong truyện cổ tích, nhất là truyện cổ tích thần kỳ, trẻ em được gặp ông Bụt, bà Tiên tốt bụng với những phép biến hóa thần thông, những nàng công chúa xinh đẹp, những chàng hoàng tử thông minh, can đảm… luôn bênh vực những người “thấp cổ bé họng” như cô bé mồ côi, hiền lành, ngoan ngoãn

(Cô Tấm - Truyện Tấm Cám), chú bé thật thà, chăm chỉ mà luôn phải chịu

thiệt thòi (như anh Khoai trong Cây tre trăm đốt; Thạch Sanh (Thạch Sanh)…

Trong thế giới của các em, những ông Bụt, bà Tiên, những chàng dũng sĩ tài năng biến hóa, những đồ vật thần kỳ… là cả một bầu trời mơ ước, hấp dẫn

tưởng tượng của trẻ, mà truyện cổ tích Việt Nam còn nâng cao nhận thức của của các em, đó là sự lý giải nguồn gốc hình thành đất Việt cũng như sự xuất hiện của mọi sự vật, hiện tượng: từ quả dưa hấu, con dã tràng đến phong tục trồng cây nêu ngày Tết… Những câu chuyện phản ánh khát vọng ngàn đời của dân tộc ta về một cuộc sống yên bình, ấm no và cái thiện luôn chiến thắng cái ác Con người Việt Nam trong truyện hiện lên nhân nghĩa thủy chung, giàu nghĩa khí, lý tưởng và yêu chuộng hòa bình Những câu

truyện như Trầu cau, Tấm Cám, Thánh Gióng… đã nuôi dưỡng bồi đắp tâm

hồn, phát huy trí tưởng tượng của biết bao thế hệ thiếu nhi Việt Nam

Còn trong truyện thần thoại, các em lại được bắt gặp lối nhân hóa và sự tưởng tượng nghệ thuật qua những truyện hoang đường tưởng tượng về các vị thần hoặc những con người, những loài vật mang tính chất thần kỳ, siêu nhiên Những câu chuyện đó khi đi vào thế giới tuổi thơ thì con vật, cỏ cây, hoa, lá, các vị thần hiện lên một cách sinh động, kỳ ảo, lung linh và có sức mạnh hơn bao giờ hết Trẻ thơ vốn đã sẵn trong đầu trí tưởng tượng phong phú nên khi gặp những yếu tố thần kì, đẹp đẽ trong các tác phẩm văn học thì trí tưởng tượng ở trẻ càng được thăng hoa, giúp các em phát triển trí tuệ và thưởng thức cái đẹp, tâm hồn càng thêm nhạy cảm và tinh tế

Truyện ngụ ngôn lại giúp các em có được những bài học nhẹ nhàng mà thấm thía trong cách giải quyết vấn đề có thể sảy ra trong cuộc sống, hướng các em đến cách giải quyết tích cực, công bằng và nhân ái…

Không chỉ có chức năng giáo dục, chức năng thẩm mĩ… Văn học nghệ thuật (VHTN) có vai trò quan trọng trong việc phát triển ngôn ngữ cho trẻ VHTN như một nguời bạn đồng hành cùng trẻ thơ, cung cấp cho trẻ thơ một

vốn từ ngữ phong phú, đặc biệt là những từ ngữ nghệ thuật Khi trẻ thường xuyên tiếp xúc với các tác phẩm VHTN, vốn từ ngữ của các em giàu có và sống động hơn Các em tự hình thành cho mình khả năng diễn đạt một vấn đề một cách mạch lạc, giàu hình ảnh và biểu cảm bởi đã được học cách diễn đạt sinh động ấy trong tác phẩm Đối với trẻ mầm non, sự phát triển ngôn ngữ ấy qua hoạt động bắt chước lời nói, việc làm của các nhân vật hoặc những cách diễn đạt trong tác phẩm Chính quá trình trẻ được nghe, được kể diễn cảm truyện, thơ và được trực tiếp tham gia vào hoạt động đọc, kể lại truyện thơ sẽ giúp trẻ tích lũy và phát triển thêm nhiều từ mới Điều này giúp giáo viên có thể dễ dàng hơn trong việc rèn luyện khả năng biểu cảm trong ngôn ngữ nói, ngôn ngữ miêu tả và ngôn ngữ đối thoại với trẻ

Những tác phẩm thơ, truyện của trẻ tự viết cho mình hay của người lớn viết cho các em phải rất hồn nhiên, vui tươi, ngộ nghĩnh và trong sáng Những tác phẩm thơ, truyện do chính các em sáng tác bao giờ cũng thể hiện những xúc cảm chân thành, hồn nhiên, trong trẻo,… như chính bản tính của trẻ thơ Người lớn muốn viết cho trẻ em phải học được sự hồn nhiên, ngây thơ ấy, phải thực sự hòa nhập với cuộc sống trẻ thơ, sống hết mình với tuổi thơ mới

có thể tạo ra được sự cộng hưởng với trẻ thơ và mang lại cho tác phẩm sự thành công

1.2 Vài nét về văn học thiếu nhi Việt Nam thời kỳ hiện đại

Văn học thiếu nhi là một bộ phận của văn học dân tộc, cùng với sự phát triển chung của nền văn học dân tộc, văn học thiếu nhi cũng dần dần hoàn thiện về nội dung và hình thức, góp phần vào sự trưởng thành của văn học nước nhà

Cũng như văn học nhiều nước trên thế giới, văn học thiếu nhi Việt Nam

có một bộ phận đáng kể là văn học dân gian Những sáng tác văn học dân gian tất nhiên không chỉ dành cho đối tượng bạn đọc là thiếu nhi, nhưng luôn được các em yêu thích, say mê, hào hứng đón nhận Bởi thể loại văn học

truyền miệng này có sự hấp dẫn lớn đối với trẻ thơ - nhất là ở thể loại truyện truyện thần thoại, truyện cổ tích, truyện ngụ ngôn, truyện cười … những câu chuyện của văn học dân gian có sự ảnh hưởng lớn đến tình cảm của trẻ thơ, đến việc hình thành nhân cách của các em sau này

Văn học hiện đại viết cho thiếu nhi bắt đầu được manh nha từ những năm 20 cuả thế kỷ XX, “Ở thế kỷ XX, văn học thiếu nhi phát triển khá đa dạng và pha tạp, tại nhiều nước phát triển, nó ít nhiều còn bị chi phối bởi xu hướng thương mại, bị pha trộn với sự bành trướng của văn học đại chúng Ở Việt Nam, hầu như đến thế kỷ XX mới xuất hiện văn học thiếu nhi”(11,tr

413) Văn học thiếu nhi chủ yếu có được từ truyện dịch của các nhà văn Pháp như Perault, La Fontaine… Đương thời, nhóm sáng tác Tự lực văn đoàn (Thạch Lam, Khái Hưng) đã có sự quan tâm phản ánh cuộc sống sinh hoạt của trẻ em thành thị; bên cạnh đó là những sáng tác của các nhà văn hiện thực

phê phán như: Ngô Tất Tố với tác phẩm “Tắt đèn”, Nam Cao với các tác

phẩm: “Một bữa no”, “Trẻ em không được ăn thịt chó”, “Một đám cưới”, “Từ ngày mẹ chết”… Nguyễn Công Hoan với các tác phẩm: “Bữa no đòn”, “Sự vui sướng của thằng bé khốn nạn”… Nguyên Hồng với các tác phẩm: “Những ngày thơ ấu”, “Hai nhà nghề”, “Con chó vàng”, “Giọt máu”, “Mợ Du”… Vũ Trọng Phụng với tác phẩm “Số đỏ’… Qua những trang viết xúc động về tuổi thơ, người đọc thấy được những cảnh đời cơ cực của những em bé sống dưới chế độ thực dân phong kiến Đó là những em bé mồ côi cha mẹ, đói khát, lang thang, bị bóc lột, chà đạp cả về thể xác lẫn tâm hồn, bị xã hội tước đi quyền sống, quyền được làm người một cách chính đáng Viết về cuộc sống của nhân vật trẻ em trước Cách mạng tháng Tám, các nhà văn hiện thực đã tỏ thái

độ bênh vực, xót thương, đồng cảm sâu sắc cho những số phận đầy bi kịch đó

của các em Bên cạnh đó, một số truyện đồng thoại của Tô Hoài (Đám cưới chuột, Võ sĩ bọ ngựa, Dế Mèn phiêu lưu ký…) đã phản ánh những vấn đề mang tính xã hội Tuy nhiên, đánh giá một cách khách quan thì: “Trước cách

mạng tháng Tám năm 1945, ở Việt Nam đã có sách viết cho thiếu nhi nhưng hiện tượng đó chưa đủ để khẳng định có một nền văn học viết cho thiếu nhi”

(Vân Thanh)… nhưng có thể nói rằng: những sáng tác đó chính là những viên gạch đầu tiên đã đặt nền móng cho bộ phận văn học thiếu nhi nước nhà hình thành và phát triển

Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, được sự quan tâm của Đảng và Nhà nước, văn học viết cho thiếu nhi mới trở thành một bộ phận của văn học

Việt Nam Với tờ “Thiếu sinh” - tiền thân của báo Thiếu niên tiền phong (ra

số đầu tiên năm 1946), là thành tựu đầu tiên của văn học thiếu nhi Ngay

trong số này, Bác Hồ đã chỉ thị rõ: “Báo đó là báo của trẻ em, vậy các em nên giúp cho báo gửi tin tức, tranh vẽ và viết bài cho báo Nên đọc cho các em chưa biết chữ nghe, nên làm cho báo phát triển” Tháng 12 năm 1946, báo Thiếu Sinh đã cho ra số đặc biệt với chủ đề: Các em viết, các em vẽ, mặc dù

sáng tác của các em còn đơn giản, sơ lược nhưng đây là sự khích lệ rất kịp thời, giàu ý nghĩa đối với các cây bút măng non Qua tờ báo này các em đã được tham gia sáng tác, được thể hiện tình cảm, lý tưởng của mình trong lĩnh vực văn học nghệ thuật

Ngày 01/6/1954, tại chiến khu Việt Bắc tờ báo đầu tiên của Đội thiếu niên Tháng Tám ra đời với tên gọi Tiền Phong Thiếu niên; tiếp đến là các tờ Tuổi trẻ, Xung phong, Măng non… Những tờ báo này đã thực sự trở thành

một người bạn thân thiết của trẻ em, góp phần tích cực trong việc bồi dưỡng

tình cảm cao đẹp cho trẻ nhỏ, đặc biệt là sách Kim Đồng - một loại sách mà

Nhà xuất bản Văn nghệ in riêng cho thiếu nhi (do nhà văn Tô Hoài cùng Hồ

Trúc - Bí thư Trung ương Đoàn phụ trách) Sách Kim Đồng ra đời đã cố gắng thực hiện lời dạy của Bác Hồ “Làm cho thiếu nhi biết yêu Tổ quốc, thương đồng bào, chuộng lao động, giữ kỷ luật, biết vệ sinh, học văn hóa… Lúc nào học cũng cần vui, lúc vui cũng cần học” Vì vậy, sách được viết theo đường

lối sáng tác cho thiếu nhi của Hội Văn nghệ Việt Nam, kết hợp cả ba mặt:

Văn nghệ, giáo dục và chính trị… đi sát phương châm hoạt động của nhà trường và bạn đọc thiếu nhi Sách Kim đồng còn là một gợi ý cho Nhà xuất

bản Kim Đồng sau này ra đời Tuy nhiên, số lượng tác phẩm văn học viết cho

thiếu nhi giai đoạn này còn ít ỏi, nội dung chủ yếu là nêu những tấm gương

thiếu nhi dũng cảm trong kháng chiến, ví dụ như: các truyện Dưới chân cầu Mây của Nguyên Hồng, Hoa Sơn của Tô Hoài, Chiến sĩ ca nô của Nguyễn Huy Tưởng, Chú Giao làng Sèo của Nguyễn Tuân…

Năm 1957, Nhà xuất bản Kim Đồng ra đời có ý nghĩa đặc biệt đối với đội ngũ sáng tác văn học thiếu nhi, là điều kiện cho văn học thiếu nhi phát triển Đội ngũ sáng tác, số lượng sáng tác ngày càng đông đảo và nội dung phản ánh của các tác phẩm cũng phong phú, đa dạng hơn Từ đây, các tác phẩm văn học viết cho thiếu nhi có giá trị ngày càng nhiều Ví dụ như các tác

phẩm: Đất rừng phương Nam của Đoàn Giỏi, Hai làng Tà Phình và Động Hía của Bắc Thôn, Em bé bên bờ sông Lai Vu của Vũ Cao, Vừ A Dính, Đàn chim gáy của Tô Hoài, Cái Thăng của Võ Quảng, Ngày công đầu tiên của của cu

Tý của Bùi Hiển, Những mẩu chuyện về bé Ly của Bùi Minh Quốc, Lá cờ thêu sáu chữ vàng của Nguyễn Huy Tưởng, Sóng gió Bạch Đằng của An Cương, Quận He khởi nghĩa của Hà Ân Những thành tựu về sáng tác đó được ghi dấu ấn trong Tuyển tập thơ văn viết cho thiếu nhi (xuất bản 1961) Đó là sự

khởi sắc ban đầu của văn học thiếu nhi ở giai đoạn này, và cũng là bước chuyển tiếp theo cho văn học thiếu nhi phát triển rực rỡ nhất ở giai đoạn sau: Giai đoạn kháng chiến chống Mỹ cứu nước(1965 - 1975)

Ở giai đoạn kháng chiến chống Mỹ cứu nước (1965 - 1975), văn học thiếu nhi phát triển mạnh với nhiều cây bút tài năng với nhiều tác phẩm có giá trị Nội dung phản ánh cũng đa dạng và phong phú hơn với nhiều mảng đề tài

Đề tài về cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp vẫn được khai thác với cảm

hứng ngợi ca Ví dụ như những tác phẩm: Đội du kích thiếu niên Đình Bảng của Xuân Sách, Quê nội của Võ Quảng, Kim Đồng của Tô Hoài Đề tài về

cuộc kháng chiến chống Mỹ được khai thác ở nhiều khía cạnh, đặc biệt là:

viết về những em bé dũng cảm anh hùng trong lửa đạn (Những đứa con trong gia đình, Người mẹ cầm súng … của Nguyễn Thi), Chú bé Cả Xên (Minh Khoa), Em bé sông Yên (Vũ Cận)…

Đề tài về cuộc sống sinh hoạt của trẻ em trên miền Bắc - Xã hội Chủ

nghĩa là cảm hứng sáng tác cho nhiều nhà văn thời kỳ này như Chú bé sợ toán của Hải Hồ, Mái trường thân yêu của Lê Khắc Hoan, Những tia nắng đầu tiên của Lê Phương Liên, Tập đoàn san hô của Phan Thị Thanh Tú… Ngoài ra, còn có những tác phẩm tiêu biểu về mảng đề tài về nông thôn như: Cơn bão

số bốn (Nguyễn Quỳnh), Những cô tiên áo nâu (Hoàng Anh Đường), Kể chuyện nông thôn (Nguyễn Kiên), Hồi ký Lớn lên nhờ cách mạng của Phùng Thế Tài… Đặc biệt hai cuốn sách: Những năm tháng không quên của Nguyễn Ngọc Ký, truyện Hoa Xuân Tứ của Quang Huy đã viết về những tấm gương

sáng của thiếu nhi về nghị lực, lòng quyết tâm vượt qua khó khăn, tàn tật để vươn lên thành người có ích cho xã hội

Ngoài ra, thể đồng thoại và thơ cho thiếu nhi cũng tiếp tục phát triển

với những tên tuổi quen thuộc như: nhà thơ Phạm Hổ (Chú bò tìm bạn, 1970), Định Hải (Chồng hoa chồng nụ (1971), Xuân Quỳnh và Trần Đăng Khoa và nhiều tác phẩm thơ về thiếu nhi… Đặc biệt tập thơ “Góc sân và khoảng trời”

tộc Giá trị của tập thơ ở nội dung phản ánh hiện thực qua con mắt của một

của riêng Trần Đăng Khoa mà được dàn trải qua mọi đề tài: từ “chuyện nhỏ” đến “chuyện to”, đến chuyện của loài vật, chuyện của người thân, đến cuộc sống sinh hoạt sản xuất trong những năm tháng đế quốc Mỹ đánh phá ác liệt miền Bắc Và hơn hết, tập thơ còn là tình cảm chung của các em thiếu niên nhi đồng đối với cha mẹ, với Đảng, với Bác Hồ vĩ đại Thế giới trẻ thơ trong sáng của các em được tái hiện hết sức sinh động, hồn nhiên qua cách biểu đạt

ngôn từ giàu hình ảnh và tính ẩn dụ của tác giả “nhí” tài năng này Những bài

thơ như: Hạt gạo làng ta, Nghe thầy đọc thơ, Đám ma bác giun… đã được

nhiều thế hệ trẻ em (và cả người lớn) yêu thích và học thuộc lòng

Tiếp thu thành tựu của văn học thiếu nhi ở những giai đoạn trước, ở thời kỳ Đổi Mới của đất nước, văn học thiếu nhi Việt Nam có sự phát triển mạnh mẽ và phong phú, đa dạng cùng với sự phát triển chung của nền văn học dân tộc Công cuộc đổi mới toàn diện của đất nước đã thực sự đem lại một không khí mới cho văn học nước nhà, trong đó có bộ phận văn học thiếu nhi Sáng tác cho các em, từ những năm đầu thời kì Đổi mới đến nay, đã đạt được những thành tựu đáng kể Trước hết là sự phát triển về đội ngũ Các nhà văn lớp trước như Tô Hoài, Phạm Hổ, Nguyễn Quỳnh mặc dù tuổi cao vẫn cần mẫn viết cho các em, tự đổi mới chính mình trong việc mở rộng đề tài và tìm tòi hướng khai thác mới mẻ, phù hợp với nhu cầu của cuộc sống và nhu cầu bạn đọc Tô Hoài rất thành công với mảng đề tài truyện cổ viết lại, Phạm

Hổ có đóng góp mới với truyện cổ tích hiện đại, Nguyễn Quỳnh mang đến cho các em những truyện phiêu lưu, mạo hiểm về núi rừng… Đầu những năm

1990, đội ngũ viết cho các em được bổ sung thêm nhiều cây bút mới như: Trần Thiên Hương, Nguyễn Quang Thiều, Lê Cảnh Nhạc, Nguyễn Nhật Ánh,

Hà Lâm Kỳ, Quách Liêu, Phan Hồn Nhiên (truyện) và Phùng Ngọc Hùng, Trương Hữu Lợi, Dương Thuấn, Mai Văn Hai (thơ) Tiếp nữa là những cây bút không chỉ trẻ về tuổi nghề mà còn rất trẻ về tuổi đời Họ là những người vừa chia tay với tuổi thơ, đang hăm hở bước vào đời, như: Hoàng Dạ Thi, Nguyễn Thị Thu Thuỷ, Nguyễn Thị Châu Giang, Thu Trân, Quế Hương, Nguyễn Thúy Loan; Và vào quãng đầu những năm 2000, là hiện tượng: Nguyễn Ngọc Thuần, Nguyễn Lãm Thắng Lớp người viết trẻ này đã mang đến cho văn học thiếu nhi những nét mới trẻ trung, tươi tắn, linh hoạt và hiện đại Một lực lượng nữa cũng góp phần làm phong phú thêm cho đội ngũ sáng tác văn học thiếu nhi, đó là chính các em Có thể thấy rõ điều này qua những

tác phẩm “Tuổi xanh”, tác phẩm trên các báo: Tiền phong, Thiếu niên tiền phong, Hoa học trò, Mực tím, Văn tuổi thơ do chính các em viết

Nhìn chung, đội ngũ sáng tác văn học thiếu nhi từ đầu thời kì Đổi Mới

đã phát triển hùng hậu Nó chứng tỏ tính chuyên nghiệp của bộ phận sáng tác cho các em Và cũng vì vậy mà chưa bao giờ, văn học thiếu nhi Việt Nam lại phát triển phong phú như ở thời kì này Sáng tác cho các em ngày càng có sự

mở rộng đề tài cũng như hướng tiếp cận đời sống, tiếp cận trẻ em và khả năng khám phá con người Cụ thể:

Đề tài cách mạng và kháng chiến, bên cạnh việc kế thừa và phát huy những thành tựu cũ, còn có sự nhìn nhận và khai thác vấn đề ở chiều sâu mới,

thực hơn, toàn diện hơn Trong các tác phẩm Tuổi thơ dữ dội của Phùng Quán, Ngày xưa và Bây giờ bạn ở đâu của Trần Thiên Hương ý nghĩa nhân văn đã

hướng về những số phận, những sự thật phũ phàng đôi khi là bi đát của các em

và gia đình Các tác giả không chỉ đề cập tới chuyện bom đạn mà còn phản ánh đời sống tinh thần, nhân cách của con người khi đối mặt với sự khốc liệt của cuộc chiến, bởi trong chiến tranh không chỉ xuất hiện cái hùng mà còn có cả cái

bi, có cả khoảng cách giữa cái sống và cái chết, cái cao cả và cái thấp hèn là trong gang tấc; có khi, chỉ trong giây phút con người ta làm nên điều kì diệu, nhưng cũng có khi trong khoảnh khắc ấy, họ đánh mất chính mình

Khi chiến tranh đã đi qua, ý thức về “cái tôi” thức dậy, con người ta có cảm hứng đi tìm lại mình Từ chỗ lấy điểm nhìn xã hội làm hệ quy chiếu, văn học chuyển sang cái nhìn đời tư - thế sự, lấy số phận con người để đánh giá hiện thực và nhìn nhận lại quá khứ Trên cơ sở đó, những trang viết về kí ức

tuổi thơ đã nở rộ như một sự tất yếu, với các tác phẩm tiêu biểu: Đường về với

mẹ chữ (Vi Hồng), Bà và cháu (Đặng Thị Hạnh), Miền xanh thẳm (Trần Hoài Dương) Tuổi thơ im lặng (Duy Khán), Dòng sông thơ ấu (Nguyễn Quang Sáng), Tuổi thơ khát vọng (Vũ Đức Nguyên)…

Tiếp cận trẻ em trong đời sống hiện tại, hiện đại, các vấn đề phản ánh của văn học thiếu nhi đã được mở rộng phong phú và đa dạng Mối quan tâm lớn nhất của các tác giả là trẻ em trong quan hệ gia đình Đây là vấn đề nhạy

cảm và tinh tế, được đề cập trong nhiều tác phẩm như Út Quyên và tôi, Em gái (Nguyễn Nhật Ánh), Năm đêm với bé Su (Nguyễn Thị Minh Ngọc), Kẻ thù (Quế Hương), Chị (Cao Xuân Sơn) Sự đổ vỡ của mô hình truyền thống -

gia đình ba thế hệ sống vui vầy đầm ấm - cùng sự khắc nghiệt của nền kinh tế thị trường ảnh hưởng không ít tới cuộc sống của mỗi cá nhân, đặc biệt là đời

sống trẻ em, đã được phản ánh qua các tác phẩm: Bỏ trốn của Phan Thị Thanh Nhàn, Mảnh vỡ của Lê Cảnh Nhạc, Ngày xưa của Trần Thiên Hương (truyện); Nhà không có bố của Nguyễn Thị Mai (thơ)

Sinh hoạt của trẻ em thành phố được các nhà văn quan tâm ở hai mảng hiện thực: cuộc sống của trẻ em các gia đình khá giả và cuộc sống của những trẻ nhà nghèo, vừa học vừa phải lo toan kiếm sống, thậm chí “đi bụi” lang

thang không nhà, không cửa Các tác phẩm tiêu biểu ở đề tài này là Kính vạn hoa (Nguyễn Nhật Ánh), Hoa trên đường phố (Thu Trân), Kiềng ba chân (Đoàn Lư), Ngày khai trường trong mơ (Kim Hài), Tiếp đạm (Nguyễn Thị Ấm) trong đó Kính vạn hoa được đánh giá là hiện tượng nổi bật nhất,

một bộ sách được xếp hạng kỉ lục, có số lượng xuất bản vào loại lớn nhất trong lịch sử ngành xuất bản ở Việt Nam So với các tác phẩm viết về sinh hoạt của trẻ em thành phố, các tác phẩm viết về cuộc sống của trẻ em ở nông thôn ít hơn Ở mảng hiện thực này, những tác phẩm thơ thường thể hiện niềm

vui trong sáng, giản dị của trẻ em thôn quê như Quả thị đi chơi (Nguyễn Hoàng Sơn), Bờ ve ran (Mai Văn Hai), Làng em có điện (Lê Bính), Làng em buổi sáng (Nguyễn Đức Hậu), Ao làng (Nguyễn Thị Thanh), Con trâu (Thanh Thản), Nhà bác trống tía (Nguyễn Ngọc Hưng) trong khi các tác phẩm văn

xuôi lại đề cập tới những số phận, những cảnh đời cụ thể, đượm buồn của con

người sống ở nông thôn (trong đó có các em) như: Nước mắt ngày tựu

trườngvà Thành hoàng quê ngoại của Đào Hữu Phương, Tiếng nói người mẹ câm và Lời ru không bán của Lê Cảnh Nhạc

Không chỉ phản ánh cuộc sống của các em thiếu nhi ở miền xuôi, mà các nhà văn còn phản ánh cả đời sống của các em bé ở nơi miền núi xa xăm

Vì vậy, đề tài về đời sống của các em thiếu nhi ở miền núi ngày càng phát

triển và ghi nhiều thành tựu với các tác phẩm tiêu biểu: Y Leng (Đào Vũ), Kỉ vật cuối cùng (Hà Lâm Kỳ), Một lớp trưởng khác thường (Lương Tố Nga), Chân trời mở rộng (Đoàn Lư), Đường về với mẹ chữ (Vi Hồng), Truyền thuyết trong mây (Đào Hữu Phương), Chú bé thổi khèn (Quách Liêu), Đồi sói

hú (Nguyễn Quỳnh) và những tập truyện viết về thiếu nhi dân tộc H Mông

của nhà văn Mã A Lềnh Và đáng chú ý là Tuyển tập thơ Dương Thuấn viết

cho thiếu nhi được xuất bản song ngữ (tiếng Kinh và tiếng Tày), năm 2010 đã

góp phần làm phong phú cho mảng văn học viết về miền núi của văn học thiếu nhi Việt Nam

Khi phản ánh đời sống tư tưởng tình cảm của các em, phải kể đến những trang viết về những năm tháng học trò Đó là mảng đề tài đặc biệt khởỉ sắc Thế giới nội tâm sâu kín cùng những rung động đầu đời (tình yêu học trò), như là sự phát triển tất yếu của đặc điểm tâm lí trẻ thơ, được các tác giả

quan tâm khai thác Có thể kể đến các tác phẩm như Bây giờ bạn ở đâu và Cỏ

may ngày xưa của Trần Thiên Hương, Hương sữa đầu mùa của Lê Cảnh

Nhạc, Có gì không mà tặng bông hồng của Hồ Việt Khuê, và hàng loạt truyện dài của nhà văn Nguyễn Nhật Ánh như: Còn chút gì để nhớ, Cô gái đến từ

hôm qua, Thằng quỷ nhỏ, Phòng trọ ba người, Nữ sinh, Hoa hồng xứ khác,

Hạ đỏ, Mắt biếc, Bàn có năm chỗ ngồi, Bong bóng lên trời Với những tác

phẩm này, cùng 45 tập Kính vạn hoa, Nguyễn Nhật Ánh được bình chọn là

tác giả tiêu biểu nhất của văn học thiếu nhi Việt Nam những năm cuối thế kỉ

XX Sang đầu thế kỉ XXI, Nguyễn Nhật Ánh cho ra mắt bạn đọc một số tác phẩm như: Chuyện xứ Lang-bi-ang, Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ,…với lối

viết dí dỏm kiểu Kính vạn hoa quen thuộc Tác phẩm: Tôi là Bêtô thể hiện

dấu ấn tâm trạng của tác giả đậm nét hơn - đó là tâm trạng của con người càng

đi xa tuổi thơ càng da diết nhớ về tuổi thơ thần tiên của mình Đây là tập sách giành Giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam và được chọn gửi dự thi văn

học thiếu nhi các nước Đông Nam Á năm 2010 Cùng với tác phẩm Tôi thấy

hoa vàng trên cỏ xanh và Lá nằm trong lá… Nguyễn Nhật Ánh đã thể hiện

được tài năng, tâm huyết và sức sáng tạo của mình đối với mảng văn học thiếu nhi

Bên cạnh đó, một số tác phẩm đạt Giải cao liên tiếp của nhà văn trẻ

Nguyễn Ngọc Thuần đã thu hút bạn đọc Đó là Giăng giăng tơ nhện (Giải Ba cuộc vận động Sáng tác văn học tuổi 20 năm 2000), Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ (Giải A cuộc thi sáng tác văn học Vì tương lai đất nước lần thứ ba 2001-2002), Một thiên nằm mộng (Giải A - Cuộc vận động sáng tác cho thiếu

nhi 2001-2002) Nguyễn Ngọc Thuần có lối viết không mới mà vẫn lạ Anh lôi cuốn người đọc ở giọng văn trong trẻo với cái nhìn hồn nhiên, đầy sự ngạc nhiên thơ trẻ Thế giới xung quanh rất quen thuộc qua con mắt của anh bỗng trở nên sống động, tinh khôi, trong vắt và đầy yêu thương Nguyễn Ngọc Thuần được coi là hiện tượng của văn học thiếu nhi Việt Nam trong những năm đầu thế kỉ XXI

Nhà thơ trẻ Nguyễn Lãm Thắng với 1008 bài thơ thiếu nhi đã thực sự chinh phục được bạn đọc Đó là những vần thơ đầy tâm huyết dành riêng cho con trẻ của anh Tập thơ viết về nhiều đề tài nhưng tất cả đều gần gũi với trẻ thơ Có thể thấy trong thơ anh hình ảnh của một tuổi thơ êm đềm, giản dị Không cầu kì kiểu cách mà chân thật đơn sơ, mỗi vần thơ viết cho thiếu nhi của anh là sự hòa quyện giữa tình yêu thương trìu mến và sự mộc mạc chân thành Trong trẻo và hồn nhiên, thơ thiếu nhi Nguyễn Lãm Thắng khiến người đọc cảm nhận sự gần gũi, tựa như lời thơ ý thơ cứ đi thẳng từ tấm lòng người viết mà giãi bày trên trang giấy Trong thơ anh, sức mạnh của truyền thống

kết hợp với cách nhìn, cách cảm của trẻ thơ tạo ra một dấu ấn đặc biệt Có lẽ

đó cũng là một lí do quan trọng để nhiều bài thơ thiếu nhi của anh (hơn ba mươi lăm bài) đã được phổ nhạc, trở thành những bài hát với giai điệu vui

tươi, trong sáng dễ gần với tuổi thơ như bài: Cháu vẽ, Mưa xuân, Mời bạn về thăm xứ Huế, Chợ Xuân (Quỳnh Hợp phổ nhạc) và Cô tập em viết, Màu ước

mơ, Bài hát thầy dạy, Ông trăng ơi, Mẹ ơi con ngủ, Lồng đèn, Quạt bà quạt

bố, Mùa xuân đã về, Nơi tuổi thơ em (Trương Pháp phổ nhạc)…

Không chỉ đa dạng về đề tài và thể loại, văn học thiếu nhi sau năm

1975 còn đa dạng về giọng điệu Có thể khái quát một điều, văn học thiếu nhi giai đoạn trước 1975 khá nhất quán về giọng điệu Cho dù là giọng giáo huấn, cao đạo hay giọng trữ tình, êm ái thì đó cũng là giọng xuôi chiều theo xu hướng ngợi ca hướng về hiện thực cách mạng và đại chúng nhân dân, diễn đạt kinh nghiệm cộng đồng với mong muốn giáo dục các em trở thành những con người mới xã hội chủ nghĩa, biết yêu Tổ quốc, yêu đồng bào Quá trình đổi mới đất nước, đổi mới văn học, đề cao ý thức cá nhân đã tác động mạnh mẽ tới văn học thiếu nhi Các nhà văn viết cho các em đã cố gắng tìm tòi để tạo nên một cách nói riêng, gương mặt riêng, giọng điệu riêng, không nhoè lẫn Mặt khác, do cách tiếp cận đời sống đa dạng, không bị khuôn vào một hướng duy nhất, văn học đòi hỏi cũng phải đa dạng về giọng điệu mới có thể thể hiện được nhiều sắc thái khác nhau của cuộc sống Cũng không phải mỗi nhà văn, mỗi tác phẩm chỉ có một giọng điệu mà đôi khi còn có sự phối hợp, đan xen, tạo nên sự đa dạng ngay trong một tác giả Những giọng điệu chính của văn học thiếu nhi đương đại có thể kể tới là: giọng báo chí, thông tấn, phù hợp với nhịp độ khẩn trương của cuộc sống công nghiệp, hiện đại, đầy ắp thông tin; giọng suy tư, triết lí đề cập tới các vấn đề đời tư, thế sự; giọng trữ tình tiếp nối văn mạch truyền thống đậm tính nhân văn, hướng về những kiếp người, những cảnh ngộ bi thương, những tình cảm sáng trong cao đẹp của con người

và cảnh sắc thiên nhiên của quê hương, đất nước Đặc biệt là giọng tinh

nghịch, hóm hỉnh mang tính đặc thù của văn học thiếu nhi; chất hóm, nghịch mang lại những tiếng cười sảng khoái được vận dụng như một phương tiện giúp các em tiếp nhận tác phẩm một cách thoải mái, vui vẻ Sự đa dạng của giọng điệu đã chứng tỏ tính cập nhật của văn học thiếu nhi hiện nay, vừa không xa rời lạc lõng với đời sống văn học nói chung vừa tỏ rõ sức mạnh của một bộ phận văn học riêng: văn học dành cho trẻ em

Tuy nhiên, nhìn nhận một cách khách quan, từ đầu thời kì Đổi mới đến nay, chúng ta vẫn chưa có nhiều tác phẩm thực sự đặc sắc, đặc biệt là những tác phẩm đỉnh cao mang tầm nhân loại có thể coi là đại diện cho văn học thiếu nhi Việt Nam đối với thế giới Đây là vấn đề đòi hỏi sự quan tâm của toàn xã hội, của tất cả mọi người chứ không chỉ riêng đội ngũ nhà văn

1.3 Vài nét về nhà văn Lê Phương Liên - người đã giành trọn cuộc đời gắn bó và tâm huyết viết văn cho thiếu nhi

Lê Phương Liên tên thật là Lê Thị Phương Liên, sinh ngày 20 tháng 7 năm 1951 tại Hà Nội Học Cao đẳng Sư phạm Hà Nội, sau khi tốt nghiệp bà làm giáo viên Trung học, dạy tại Trường Phổ thông Yên Sở, Hà Nội Từ năm

1971, bà chuyên tâm sáng tác văn học cho thiếu nhi và được kết nạp vào Hội viên Hội nhà văn Việt Nam năm 1981; Bà nguyên là Nguyên Trưởng Ban Văn học thiếu nhi của Hội Nhà văn Việt Nam Lê Phương Liên đã từng là cán

bộ Biên tập, Giám đốc Quỹ Học bổng Đôrêmon (của Nhà xuất bản Kim Đồng) Hiện nay, bà đang sinh sống và làm việc tại Hà Nội và vẫn tiếp tục cống hiến cho sự nghiệp văn học nghệ thuật Nhà văn Lê Phương Liên là người khá nổi tiếng trong lĩnh vực viết văn cho thiếu nhi Đến với nghề viết văn cho thiếu nhi - với Lê Phương Liên như là một cái duyên, cái duyên của người gắn bó với nghề giáo, gắn bó với lứa tuổi học trò Tấm lòng của cô giáo

và tâm hồn của một nhà văn đã khiến Lê Phương Liên có những trang sách “vừa ngọt ngào, vừa tung tăng trong thế giới tuổi thơ” (Phong Thu) Và điều đó cũng

lý giải những sáng tác thành công nhất của bà lại là chính những truyện viết

cho thiếu nhi ("Những tia nắng đầu tiên" và "Khi mùa xuân đến" - là hai tác

phẩm được tặng Huy chương Vì thế hệ trẻ (năm 1981))

Lúc 20 tuổi, Lê Phương Liên khi đang là cô giáo dạy toán ở Trường

cấp II Yên Sở, Thanh Trì - Hà Nội, bà đã có tập truyện vừa “Những tia nắng đầu tiên” (Nxb Kim Đồng 1971) kể về những kỷ niệm trong học tập, trong

tình bạn gắn bó thân thương ở tuổi thiếu niên của một lớp học Tập truyện đầu

tay rất thành công này đối với Lê Phương Liên đó là những tia nắng đầu tiên

ửng hồng trong nghề viết của bà Và điều đó cũng như báo trước rằng: Bà sẽ

là một nhà văn viết cho thiếu nhi trong tương lai và thực tế đã chứng minh đúng như thế

Bạn đọc đến với bà như đến với một người phụ nữ mà cả cuộc đời đều gắn bó duyên nợ với tuổi thơ Trong 16 sáng tác của bà có đến 12 tác phẩm viết về tuổi thiếu niên nhi đồng Nói đến Lê Phương Liên là người ta nghĩ ngay đến một tác giả chuyên viết cho thiếu nhi, viết về thiếu nhi, những cống hiến của chị đã được ghi nhận qua các Giải thưởng, các Huân, Huy chương (Giải thưởng Trung ương Đoàn Thanh niên cộng sản, Giải thưởng của Bộ

Giáo dục (năm 1970) cho truyện ngắn "Câu hỏi trẻ thơ" Huy chương Vì sự nghiệp văn học nghệ thuật Việt Nam (năm 1997); Huy chương Vì thế hệ trẻ

(năm 1981) với hai tác phẩm: “Những tia nắng đầu tiên” và “Khi mùa xuân

đến”; Giải thưởng cuộc thi Quyền trẻ em do Ủy ban dân số, Gia đình và Trẻ

em phối hợp với Tạp chí Vì Trẻ thơ tổ chức (năm 2003); Giải Khuyến khích

cuộc thi Báo Văn nghệ (năm 1975…) Không chỉ như vậy, bà còn được xếp

hạng nổi tiếng thứ 71211 trên thế giới và thứ 96 trong danh sách Nhà văn nổi

tiếng (Nguồn: http://nguwoinoitieng.tv/nghe-nghiep/nhavan/lephuonglien/)

Truyện viết cho thiếu nhi của nhà văn Lê Phương Liên được viết ra bởi một tâm hồn yêu trẻ thơ đến vô cùng Trong truyện của bà có giọng nói hồn nhiên tươi trẻ của tuổi học trò; có những suy nghĩ rất đỗi đáng yêu thơ ngây của tuổi hoa, tuổi nụ; có những suy tư hồn nhiên, trong sáng, chân thành mà

vô cùng trách nhiệm của tuổi thiếu niên với cuộc đời, với những năm tháng

gian khổ mà hào hùng của đất nước Đọc văn Lê Phương Liên viết cho thiếu nhi, không riêng gì các em mà người lớn cũng thấy có ý vị khi soi mình trong

đó - nhất là những thế hệ sinh ra và lớn lên trong những năm tháng chiến tranh Những câu chuyện của bà không chỉ là chuyện văn chương mà là những suy tư, tâm sự của một cây bút đã từng đi qua thời đạn bom máu lửa Mỗi câu chuyện đều như thấy bóng dáng nhân vật tôi - tác giả - một cây bút

nữ:“cây bút văn hiếu thảo” thời chống Mỹ

Để hướng tới đối tượng tiếp nhận, nhân vật trữ tình trong sáng tác của nhà văn thường là những em bé (thường là em bé gái) ngoan ngoãn, chịu thương chịu khó Những em bé ở độ tuổi thiếu niên, nhi đồng nhạy cảm, giàu lòng tự trọng, và đặc biệt rất yêu Đội, yêu Đoàn Các em lớn lên trong hoàn cảnh khá đặc biệt, đó là vào khoảng những năm 60 - 70 của thế kỷ trước, khi

mà cuộc chiến tranh chống đế quốc Mỹ của dân tộc ta đang trong giai đoạn gian khổ, hy sinh, nhưng các em đều biết vượt qua mọi thiếu thốn, khó khăn

để sống trách nhiệm với chính mình, với bè bạn, người thân và khao khát hướng tới lý tưởng Cách mạng Mỗi cảnh đời, mỗi số phận của các em đều được nhà văn miêu tả với một tấm lòng đầy yêu thương, trân trọng, nâng niu

và xen lẫn niềm ngưỡng mộ, cảm phục, tự hào Trong suốt 40 năm gắn bó với

đề tài thiếu nhi, nhà văn Lê Phương Liên đã cho ra đời 16 cuốn sách, trong đó

có 12 tập truyện viết về thiếu nhi Cụ thể là các tác phẩm:

(1) Những tia nắng đầu tiên (1971)

(2) Bông hoa phấn trắng (1984), in chung

(3) Bức tranh còn vẽ (1997)

(4) Én nhỏ (1998), (Tái bản có bổ sung vào năm 2013)

(5) Ngày em tới trường (2002)

(6) Khúc hát hạnh phúc (2002)

(7) Cuộc phiêu lưu của chú rối Tễu (2009)

(8) Cây đa ngàn tuổi và ba đứa trẻ (2010), In chung

(9) Chim Hải Âu ở đảo Hòn Dấu (2013)

(10) Ký ức ánh sáng (2013)

(11) Chiếc nhãn vở mong manh (2015)

(12) Chùm truyện chú Tễu kể chuyện Tết…(Sưu tầm và biên soạn), (2016)

Tóm lại, chỉ với số lượng tác phẩm viết về thiếu nhi cùng với tình cảm

và tâm huyết của mình đối với thiếu nhi trong suốt cả cuộc đời của người cầm bút - Lê Phương Liên xứng đáng là một tác giả nữ tiêu biểu của Việt Nam trong lĩnh vực sáng tác văn chương đặc biệt đáng yêu này

Tiểu kết chương 1

“Văn học thiếu nhi là một bộ phận quan trọng của nền văn học Việt Nam Cùng với sự vận động và phát triển chung của nền văn học dân tộc, văn học thiếu nhi đã dần được hoàn thiện về cả nội dung và hình thức, góp phần vào sự trưởng thành của nền văn học nước nhà: Đặc biệt, Trong thời kỳ hiện đại (từ những năm 30 – 40 thế kỷ XX đến nay), văn học thiếu nhi đã có sự phát triển khá mạnh mẽ (về cả đội ngũ sáng tác và về số lượng, chất lượng tác phẩm) Đã có nhiều thế hệ nhà văn viết về đề tài thiếu nhi nối tiếp nhau (thế

hệ chống Pháp, chống Mỹ; thế hệ thời kỳ Đổi Mới), và văn học thiếu nhi cũng

đã có những thành tựu đáng được ghi nhận Tuy nhiên, công bằng mà nói: bộ phận văn học này chưa thực sự đáp ứng thỏa mãn được nhu cầu về đời sống văn chương của thiếu nhi trong suốt nhiều năm qua Do đó, rất cần phải có nhiều nhà văn tâm huyết và tài năng hướng ngòi bút của mình vào mảng đề tài còn rất nhiều tiềm năng và mang nhiều ý nghĩa này:

Lê Phương Liên là một nhà văn nữ có nhiều đóng góp ở mảng sáng tác văn học thiếu nhi Hầu hết những sáng tác của bà đều viết về thiếu nhi, đặc biệt là thiếu nhi thời kỳ chống Mỹ cứu nước Bà là một nhà văn xứng đáng được nghiên cứu, được khẳng định về tài năng, tâm huyết và tình cảm, trách nhiệm đối với các thế hệ thiếu nhi Việt Nam thông qua những sáng tác cụ thể

về đề tài thiếu nhi của mình

Chương 2

THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRẺ THƠ TRONG SÁNG TÁC

CỦA LÊ PHƯƠNG LIÊN 2.1 Một thế giới trẻ em đa dạng, phong phú với những hoàn cảnh và tính cách khác nhau trong thời kỳ chống Mỹ

2.1.1 Khái niệm Thế giới nhân vật

Trước tiên, để có thể hiểu một cách chung nhất về khái niệm Thế giới nhân vật, chúng ta cần tìm hiểu khái niệm về "Thế giới nghệ thuật" Về “Thế

giới nghệ thuật” có khá nhiều những quan niệm khác nhau Ví dụ như: Thế

giới nghệ thuật “Là chỉnh thể của hình thức văn học”“Thế giới nghệ thuật

là một sản phẩm sáng tạo của con người Về mặt tâm lý học nó phục tùng quy luật sau: con người sống trong thế giới khách thể bốn chiều (ba chiều không gian và một chiều thời gian), nó phải thích nghi với ba chiều không gian và sự biến đổi của thời gian Mọi cảm xúc, tri giác đều gắn với thế giới đó, không thể miêu tả sự sống mà không miêu tả thế giới của con người” ( 60, tr.29, 30)

Nhà phê bình văn học người Nga Biêlinxki nhận xét:“Mọi sản phẩm nghệ thuật đều là thế giới riêng, mà khi đi vào nó, ta buộc phải sống theo các quy luật của nó, hít thở không khí của nó”; nhà văn Sêđơrin cũng nói: Tác phẩm văn học là vũ trụ thu nhỏ, mỗi sản phẩm nghệ thuật là một thế giới khép kín trong bản thân nó” (dẫn theo 60, tr.135)

Các tác giả của Từ điển Thuật ngữ văn học quan niệm: Thế giới nghệ

thuật là khái niệm chỉ tính chỉnh thể của sáng tác nghệ thuật (một tác phẩm, một loại hình tác phẩm, sáng tác của tác giả, một trào lưu) Thế giới nghệ thuật có không gian riêng, thời gian riêng, có quy luật tâm lý riêng, có quan hệ xã hội riêng, quan niệm đạo đức, thang bậc giá trị

riêng (11, tr.302) Qua thế giới nghệ thuật, người đọc thấy được tính độc

đáo về tư duy nghệ thuật của từng tác giả, tức là thấy được cá tính sáng tạo

của người nghệ sĩ:“khái niệm thế giới nghệ thuật giúp chúng ta hình dung tính độc đáo về tư duy nghệ thuật của các sáng tác nghệ thuật, có cội nguồn trong thế giới quan, văn hóa chung, văn hóa nghệ thuật và cá tính sáng tạo của người nghệ sĩ” (60, tr.302, 303)

Từ những quan niệm trên, cho phép ta hiểu Thế giới nghệ thuật là sự

thống nhất của các yếu tố: Đề tài, chủ đề, nhân vật, thời gian và không

gian, ngôn từ và giọng điệu Trong đó yếu tố nhân vật vừa là linh hồn,

vừa là hình tượng nghệ thuật quan trọng của tác phẩm Nhân vật thể hiện

“Quan niệm nghệ thuật và lý tưởng thẩm mỹ của nhà văn về con người”

(11) qua sáng tác của nhà văn

Theo “Từ điển tiếng Việt” của Viện Ngôn ngữ học (năm 1992), thì

“nhân vật là đối tượng (thường là con người) được miêu tả thể hiện trong tác phẩm nghệ thuật” Bản chất của văn học là mối quan hệ với đời sống,

nó chỉ tái hiện được đời sống qua những hình tượng nghệ thuật, mà hình

tượng nhân vật là cốt lõi Nhân vật là then chốt của cốt truyện, giữ vị trí

trung tâm trong việc thể hiện những quan niệm của nhà văn về cuộc sống,

về con người Nếu trong tác phẩm văn học, nhà văn không khắc họa được

hệ thống nhân vật phù hợp với ý đồ tư tưởng của mình thì sáng tác ấy trở nên vô nghĩa Vì thế, khi xây dựng nhân vật các nhà văn bao giờ cũng có ý

đồ nghệ thuật nhất định để thể hiện tư tưởng nghệ thuật của mình

Với tác giả Lê Phương Liên cảm hứng chủ đạo xuyên suốt trong sự nghiệp sáng tác của bà là cảm hứng viết về các nhân vật thiếu niên, nhi đồng trong một giai đoạn lịch sử đặc biệt của dân tộc Đó là giai đoạn cả

đất nước ta bước vào thời kỳ vừa chống Mỹ, vừa xây dựng Chủ nghĩa Xã hội

ở miền Bắc và tiếp tục đấu tranh giải phóng, thống nhất đất nước ở miền Nam

- đây cũng là giai đoạn hào hùng, gian khổ nhưng vô cùng vĩ đại của dân tộc Việt Nam Lấy bối cảnh xã hội đặc biệt như vậy để khắc họa nhân vật thiếu niên nhi đồng - những mầm non tương lai của đất nước với những nét đẹp vốn

có - Lê Phương Liên đã góp phần lý giải về Chủ nghĩa anh hùng cách mạng Việt Nam, về vẻ đẹp, sự bất khuất của con người Việt Nam từ những nhân vật em bé rất đỗi đáng yêu và bình dị như thế

2.1.2 Một thế giới nhân vật trẻ em phong phú, đa dạng với đủ mọi lứa tuổi với những nét tâm lý và tính cách khác nhau

Qua những tác phẩm: Những tia nắng đầu tiên, Khi mùa xuân đến, Hoa dại, Khúc hát hạnh phúc, Kỷ niệm của người phụ trách thiếu nhi, Bức tranh còn

vẽ, Chiếc nhãn vở mong, Mưa xuân Hồ Gươm, Chim Hải Âu ở đảo Hòn Dấu, Ngày em tới trường, Chùm hoa nhãn … của nhà văn Lê Phương Liên, ta thấy cả

thế giới nhân vật trẻ em của bà được hiện lên thật đa dạng, phong phú với đủ mọi lứa tuổi, mọi cấp học với những nét tính cách và tâm lý khác nhau Với từng lứa tuổi trẻ em, Lê Phương Liên lại có những nét khắc họa riêng gây ấn tượng sâu sắc trong lòng người đọc

Trước hết có thể thấy, thế giới nhân vật trẻ thơ của nhà văn Lê Phương Liên là cả một thế giới của các cô cậu học trò đủ các cấp học Từ những bước

chân đầu tiên khi các em vào lớp Mẫu giáo, rồi vào lớp Một (Ngày em đến trường), rồi lên cấp Hai - trở thành những đội viên Đội thiếu niên Tiền phong (Những tia nắng đầu tiên); và theo năm tháng các em dần dần trưởng thành, thành những người Đoàn viên ưu tú (Khi mùa xuân đến) ở cấp Ba

Có thể nói, truyện viết cho thiếu nhi của nhà văn là cả một dòng chảy về thời niên thiếu của mỗi con người Bắt đầu là từ thuở ấu thơ, buổi đầu tiên được

đến trường (Ngày em tới trường) với biết bao bỡ ngỡ, mới lạ và háo hức Chùm truyện ngắn: Ngày em tới trường, Câu hỏi trẻ thơ, Chiếc nhãn vở mong manh…

chứa đựng trong đó bao điều lý thú về các bé

Thế giới nhân vật trẻ em thời thơ ấu của Lê Phương Liên thật đa dạng, mỗi em mỗi hoàn cảnh, mỗi cá tính khác nhau, ở những vùng miền khác nhau

Đó là những em bé ở bản làng miền núi xa xôi, có hoàn cảnh khó khăn, tội

nghiệp như nhân vật cu Non (Chiếc nhãn vở mong manh): “bố nó bị cây đổ đè chết trong rừng, mẹ nó đi lấy chồng bên kia biên giới”, nó phải ở với ông, ông

nó cũng già yếu lắm rồi; hoàn cảnh của Thương, của Thoa (Chùm hoa nhãn)

cũng tội nghiệp không kém, các em đều là trẻ mồ côi bố - bố của các em đã hi

sinh ở chiến trường “Ngày bố lên đường chiến đấu, Thương chưa có mặt trên đời, em mới được hai tháng trong bụng mẹ… và mẹ cũng đã đi xa hơn năm nay, vào một ngày tháng giêng… trời mưa lâm thâm, những chùm nhãn lay động trong gió, rỏ xuống những hạt nước trong” (25, tr 57) Thương ở với ông nội

già yếu quanh năm, hai ông cháu nương tựa vào nhau, mọi việc trong nhà đều đến tay cô bé học mới học lớp bốn Ở Thương sớm có sự tự giác trong công

việc, trong ý thức chăm sóc ông: “Hôm nay,… đổi thời tiết, chắc ông lại đau xương Kìa ông toan ra sân Ông ơi, trời mưa, sân nhà trơn lắm ông ạ Ông đi nằm đi, ông để cháu Cháu làm được Cháu cho gà ăn, rồi cháu cho lợn ăn Rồi cháu nấu cơm, còn sớm, thế nào cháu cũng kịp giờ học ông ạ” - Những lời

ngoan hiền của cô bé với ông trào dâng trong lòng người đọc biết bao cảm xúc: vừa thương cảm, vừa xót xa về cô bé đáng yêu đảm đang, chăm ngoan, hiếu thảo

mà phải sống trong hoàn cảnh khó khăn, thiếu thốn tình cảm của cả cha lẫn mẹ

Thế giới nhân vật trẻ em của Lê Phương Liên thật đa dạng, mỗi em mỗi

hoàn cảnh, mỗi cá tính khác nhau Nếu nhân vật Hà, Vân (Những tia nắng đầu tiên) là những cô bé chăm ngoan, học giỏi thì ngược lại - mối quan tâm lớn nhất của các em Khải, Lực…lại là chơi và chơi, chúng hay nghĩ ra những trò đối phó

với thầy cô, với cha mẹ trong việc học hành - những trò mà chỉ trẻ con mới có

Hay nhân vật Phương và Bùi… (Khi mùa xuân đến) sớm có những suy nghĩ chín

chắn, sống rất nội tâm thì nhân vật Quang, Sơn lại là những cậu bé bồng bột,

hiếu động, nghịch ngợm Đã học đến lớp Tám, nhưng Quang chỉ ước giá mình

học có lớp Hai, vì theo Quang: “học lớp hai thích thật”, “để chẳng phải lo gì” chuyện bài vở”… “Tụi trẻ sơ tán cùng cơ quan, gọi nó đi đá bóng, nó có mặt ngay Mãi đến khi những ngọn gió bấc đầu tiên kéo về, Quang mới sực nhớ: Bài chưa học! Cơm chưa thổi! Chả hiểu thằng Minh chạy đâu! Quang hấp tấp chạy

về, gọi em ơi ới và bắt đầu đốt rạ mù mịt” ( 27, tr 104)…

Đã từng là một cô giáo gắn bó với sự nghiệp “trồng người” nhiều năm, nhà văn rất hiểu tâm lý và cá tính của học trò- nên khi viết về kiểu nhân vật này, tác giả như được sống lại những năm tháng trong sự nghiệp “trồng người” ấy Là

“người trong cuộc” nên khi miêu tả cá tính, tâm lý, hành động từng lứa tuổi học trò - người đọc vẫn thấy đâu đó sự cảm thông và nụ cười hóm hỉnh, nhân hậu của nhà văn đối với nhân vật học trò thiếu nhi của mình

Khảo sát 12 tập truyện viết cho thiếu nhi của Lê Phương Liên, trong đó có

ba tập truyện viết về đời sống tình cảm của những em bé chuẩn bị vào lớp Một,

hoặc đang học lớp Một (Ngày em tới trường, Câu hỏi trẻ thơ, Chiếc nhãn vở mong manh) Điều rất lý thú ở các truyện này là ta bắt gặp sự ngộ nghĩnh đáng yêu của các bé qua từng câu chuyện nhỏ Đó là chuyện nhà Cu Non (Chiếc nhãn

vở mong manh) sống ở miền núi xa xôi, gần một khu du lịch nổi tiếng Có một

lần, bé chỉ đường cho một người hỏi thăm lên khu du lịch, được người ta cho

một cái nhãn vở Cái nhãn vở mong manh kia có sức hấp dẫn gì mà sao nhân vật

Cu Non kia cứ “mỗi lần đem ra dùng, tay nó run run như một báu vật thần kỳ”

Và Cu Non đã vẽ một cái nhãn vở với bao tưởng tượng về một cái lớp học mà nó

có thể được ngồi vào để học như bao bạn khác: “một vuông giấy nhỏ xíu như lá rừng thôi mà… nếu Non được đi học nó sẽ vào lớp Một, nhưng lớp Một là như thế nào nhỉ? Có lẽ lớp một giống cái tổ chim đang tập nói, cô giáo thì giống như chim mẹ… Lớp của Non là tổ chim, nhiều chim nhỏ đang há miệng, Non là một chú lớn hơn, to gần bằng cô giáo Non chưa bao giờ trông thấy cô giáo nên nó

vẽ một người cao bằng cây ngô” (33, tr.13); Hay chuyện về một chú bé bị mẹ

mắng trốn xuống gầm bàn, chú thấy mẹ hoảng hốt đi tìm, chú vừa sợ vừa buồn

cười đến nỗi… tè cả ra sách của ông (Ngày tôi 6 tuổi) Và rất nhiều những câu

chuyện nhỏ về thế giới xung quanh các em, như chuyện về các loài hoa, loài cây,

về loài vật Qua những câu chuyện kể đượm màu sắc cổ tích, màu sắc ngụ ngôn của nhà văn, các em bé tha hồ thả trí tưởng tượng về cuộc sống của thiên nhiên,

về cuộc sống của muôn loài Giai điệu du dương của “Bài hát dỗ em” của trẻ em miền núi qua lời hát bằng tiếng dân tộc của một em bé vùng cao đã gây một ấn tượng mạnh và gợi tò mò cho nhân vật “tôi”, bởi các hình tượng những con vật vừa lạ, vừa quen trên vùng núi xa xôi kia Lời bài hát tạm dịch là:

“Nín đi em, cưng ơi

Đừng khóc nữa em nhé

Khóc ban đêm sợ con thù thì

Khóc buổi chiều sợ con cáo đến bắt

Khóc ban trưa sợ con quạ nhòm đầu hồi

Khóc ban mai sợ con cò lò dò bờ suối”

Thôi thì đủ cái “sợ” nếu khi em bé khóc, cách vừa dỗ, vừa dọa của lời

“Bài hát dỗ em” khiến cho tác giả - qua nhân vật “tôi” cảm thấy thích thú và như

muốn được hóa thân thành những con vật trong bài hát kia vậy:“ Tôi cảm thấy mình có lẽ giống một con cáo, một con quạ, hay một con thù thì nào đó thật đáng sợ trong ánh mắt của em bé vùng cao kia Chẳng biết có phải thế không? (33, tr 7)

Với trẻ thơ, sự khám phá cuộc sống sự vật, sự việc xung quanh các em luôn là một nhu cầu cần thiết Lúc nào các bé cũng muốn hỏi “Tại sao? Sao lại là thế này, mà không phải là thế kia? ” Nắm được tâm lý háo hức, tò mò ham học hỏi này của các em - nhà văn Lê Phương Liên lại có những câu chuyện thật thú

vị để giải đáp vô vàn những thắc mắc của em Và qua đó, người đọc thấy được

sự ngây thơ, trong sáng, thông minh, đáng yêu của những nhân vật “nhí” này

Đây là chuyện về một cậu bé - lần đầu tiên nhìn thấy em bé mà mẹ em

vừa đẻ ra, cậu ngạc nhiên vô cùng “ Sao lại có con người bé bỏng như thế? Tôi cầm lấy đôi bàn tay, bàn chân nhỏ hồng, mềm mại của em tôi mà sao tôi cảm thấy thật mong manh? Nhiều lần khi học bài xong, mẹ bảo tôi đi rửa tay sạch và tôi được bế em Thoạt đầu tôi chỉ dám ngồi khoanh chân lại để đặt bé vào lòng Tôi không dám bế em trên tay, lại không dám đi đi lại lại như người lớn Tôi sợ đánh rơi em” (33, tr.7) Hay câu hỏi: Tại sao cây chanh trong vườn của bà muốn nhân giống lại phải chiết cành? hái lá trầu lại phải đánh thức trầu tỉnh giấc? (Cây chanh); Tại sao cây ngải cứu lại là cây báo bão (Cây báo bão); hay chuyện

về cuộc phiêu lưu kỳ thú của cô bé Ốc Sên (Cô bé Ốc sên); chuyện về một loài hoa nở muộn (Hoa nở chậm mùa), chuyện về chim Lạc Việt (Chim Lạc Việt trở về)… Mỗi một câu chuyện là cả một thế giới vừa được khám phá dưới con mắt

của trẻ thơ Các em thật hồn nhiên, giàu trí tưởng tượng, giàu tình cảm và rất dễ tin vào những điều kỳ diệu chỉ có ở trong thế giới cổ tích - đây cũng chính là đặc điểm tâm sinh lý nổi bật của trẻ thơ đặc biệt ở lứa tuổi Mẫu giáo và cấp Một

Trong cuộc đời con người, mỗi khi nhớ lại tuổi ấu thơ, ta không thể quên lần đầu tiên đi học, được đến trường Dấu ấn đậm nét ấy mỗi khi nhớ lại,

ai trong chúng ta cũng cảm thấy thú vị, vui và cảm động Có lẽ vì thế mà chủ

đề đến trường được nhà văn đặc biệt quan tâm phản ánh khi viết về thế giới trẻ thơ qua các sáng tác: Ngày em tới trường, Chiếc nhãn vở mong manh, Ngày tôi sáu tuổi

Với các bé, đến trường là cả một vấn đề quan trọng, “ to lớn” - bởi khi bé

bước chân vào lớp Một, cả chân trời mới mở ra trước mắt đối với các em Nhà văn đã quan sát tỉ mỉ và miêu tả rất tinh tế tâm trạng nhân vật cu Tý lần đầu đi tới trường: Vẫn là những cảnh đồng ruộng quen thuộc nhưng sao hôm nay cu Tý

cảm thấy cái gì cũng tươi tắn, rực rỡ thơm tho và đẹp đến thế: “Hôm nay là ngày

5 tháng 9, ngày khai trường của tất cả trẻ em mình đấy Hôm nay không phải là một ngày hè chơi nhởn nhơ trên bãi cỏ với cánh bướm, cánh chuồn chuồn nữa Hôm nay là một ngày đầu thu nắng đẹp khắp bờ tre, ngọn cỏ Hương thơm mùa lúa chín bay dâng dâng vào các lớp học Và sáng nay là ngày cu Tý đứng dậy lễ phép nói với thầy giáo: Em thưa thầy, em tên là Nguyễn Văn Thắng, chứ không phải là cu Tý ạ” (25, tr.11) Trong con mắt của các cô bé, cậu bé lần đầu tiên đến lớp - cô giáo trong luôn là một thần tượng đẹp đẽ nhất: “Trước những đôi mắt

ấy, cô giáo của các em là người giỏi nhất, người đúng nhất, có khi còn là người xinh nhất nữa cơ đấy” (25,tr.11) Bởi trước đó, các cô cậu nhỏ tuổi này chỉ biết

có mẹ - mẹ là cả thế giới của các em - nay lại có cô giáo thay mẹ chăm sóc, dạy

dỗ, yêu thương các em

Viết cho lứa tuổi học trò, nhà văn Lê Phương Liên bỗng nhiên trở thành

“nhà tâm lý học” và “nhà sinh vật học” Bởi qua các câu chuyện của bà cả một bầu trời chứa đựng những tri thức mới mẻ đối với trẻ thơ Đó là chuyện trồng

cây chanh của bé Mai, cây chanh đã bị chiết cành đau như thế nào? (Cây chanh); Hoa Phượng không nở vào mùa xuân mà lại nở vào mùa hè? (Hoa nở chậm mùa); Chuyện về cái Đài Nghiên bên Hồ Gươm: “Mỗi khi ánh mặt trời từ đằng đông chiếu rọi thì bóng của ngọn tháp bút bao giờ cũng chấm đúng vào giữa Đài Nghiên” (Mưa xuân bên Hồ Gươm); hay chuyện của cô bé Ốc Sên mãi mới biết đặc điểm riêng của loài mình là đi đâu cũng để lại vệt nước dãi trên đường, hoặc tại sao Ốc Sên lại không bay được như loài bướm?(Cô bé Ốc Sên) Sao mùa xuân chim én mới về? (Én nhỏ); Sao chim Lạc Việt chỉ đến đêm giao thừa mới trở về đất kinh kỳ Thăng Long đón Tết? (Chim Lạc Việt trở về)… Và biết

bao, biết bao câu chuyện hấp dẫn về muôn loài được nhà văn giải đáp một cách thật nhẹ nhàng, dễ hiểu - khiến các bé vô cùng thích thú, muốn khám phá, muốn tìm hiểu nhiều hơn về thế giới xung quanh của mình