Tín ngưỡng phồn thực trước hết biểu hiện ở tục thờ sinh thực khí

Phồn thực là một ý tưởng mà người Việt muốn thể hiện trong rất nhiều mặt của đời sống văn nghệ truyền thống và kết hợp khéo léo với các mô típ dưới sự ảnh hưởng của Nho giáo vốn không kh

Tín ngưỡng phồn thực trước hết biểu hiện ở tục thờ sinh thực khí, biểu tượng của

năng lượng thiêng, sinh ra muôn loài Hiện nay, khó tìm được tục này ở dạng nguyên sơ, hay hình tượng thô ráp như các Linga- Yoni Chăm Đúng hơn, là người

ta bắt gặp những hình ạng của nó Cột đá chùa Đạm ở Hà Bắc là biểu tượng của Linga Cột đá ở Vũ Ninh tương truyền nơi Thánh Gióng buộc ngựa cũng là Linga Các giếng nước ở đền, chùa như giếng Tiên ở Lạng Sơn, giếng Ngọc ở Đền

Hùng đều là hình tượng Yoni Linga- Yoni thấp thoáng có mặt khắp nơi: cây gậy chọc lỗ để gieo hạt, cái cày cày xuống lòng đất mẹ, chày và cối, bánh chưng và bánh đà, chiếc chìa vôi cắm vào bình vôi, đũa bông cắm vào bát cơm quả trứng trên quan tài người chết Cái roi ngựa (cái hoa tre) của Phù Đổng trong ngày Hội

Gióng Mỗi biểu tượng này đều có ý vị riêng biệt, nhưng chung một triết lý phồn

thực Cái cày (tục ngữ: ngũ ngày cày đêm) là biểu tượng dương vật giao hợp với

đất mẹ để sinh ra hoa trái Bình vôi cắm chìa có mặt trong mỗi gia đình là biểu tượng của sự hòa hợp Động tác rút ra đút vào khi lấy vôi tiêm trầu nhất là trầu cưới, chỉ sự giao hợp năng sinh, năng bản Đũa bông cắm trên bát cơm là cầu

mong cho người chết được tái sinh trong kiếp khác Cướp hoa tre trong trong hội gióng để lấy khước Hiện nay, một số gia đình ở thôn quê vẫn còn trêu hình tượng

nõ nường lên giàng bầu, giàn bí để được sai quả

3 Văn hoá - Giải trí

Tính phồn thực trong chạm khắc ở đền Đinh, Lê

Thứ Tư, 23/10/2013 17:34 GMT+7

Quan tâm 1

(Thethaovanhoa.vn) - Những bức chạm không chỉ cho thấy sự hoàn hảo

về đường nét, cấu trúc, ý tưởng của các mô típ, mà còn ẩn chứa nhiều quan niệm sống của người Việt xưa

Hai ngôi đền vua Đinh, vua Lê ở Trường Yên, Hoa Lư, Ninh Bình được xây dựng từ thế kỷ 17 và trùng tu trong những thế kỷ sau, cho đến thế kỷ 19 Những bức chạm khắc hai ngôi đền này, đặc biệt là khu vực hiên trước

thượng điện, thể hiện một trình độ kỹ thuật và trang trí rất cao, với sự liên hoàn toàn thể giữa tất cả các gian, phía trên vì kèo tiếp xúc với mặt tiền ngưỡng cửa Những bức chạm không chỉ cho thấy sự hoàn hảo về đường nét, cấu trúc, ý tưởng của các mô típ, mà còn ẩn chứa nhiều quan niệm sống của người Việt xưa Phồn thực là một ý tưởng mà người Việt muốn thể hiện trong rất nhiều mặt của đời sống văn nghệ truyền thống và kết hợp khéo léo với các mô típ dưới sự ảnh hưởng của Nho giáo vốn không khuyến khích sự khiêu dâm, mà biến tất cả các quan hệ phồn thực dưới dạng biểu tượng âm dương

Chạm khắc hoa văn dương sỉ và rồng nghê

Đời sống của người thời cổ vốn khó khăn về sinh tồn, tích lũy vật chất của kinh tế nông nghiệp không cao, dẫn đến ước vọng sinh con đàn cháu đống, gia súc đầy đàn, thóc gạo đầy kho và hơn nữa đời sống tình ái cũng là phần thú vị nhất của trần thế, đến mức nó trở thành một quan niệm triết học hay

tôn giáo Điều này đã được thấy trên trống đồng Đông Sơn và đặc biệt là thạp đồng Đào Thịnh với bốn cặp tượng người nam nữ giao phối Những đền thờ của thời phong kiến không cho phép những hình thức trực tiếp như thế được trưng bày, khi Nho giáo đã toàn trị, tất nhiên tinh thần sự sống trong dân gian không mất đi, mà hàm chứa ngay trong biểu tượng của Nho giáo

Trên những bức chạm đền vua Đinh, vua Lê có những rồng đôi, dưới dạng lưỡng long chầu nhật, nguyệt; rồng ổ có rồng đực, rồng cái, rồng con và cặp rồng nghê, đôi nghê đực cái Trong một số tổ hợp chạm khắc trang trí, có sự phối hợp như sau: đôi nghê, hoặc đôi rồng chầu, rồng ổ biến hình phức hợp, hoa văn hoa sen, hoặc dương sỉ và hoa văn hình học… tất cả được dàn trên một diện tích như một mặt của cốn (trong khung vì kèo xà kết hợp với cột tạo

ra khoảng trống trang trí gọi là cốn) trang trí hành lang đền (phần tam giác tiếp xúc giữa cột quân và cột hiên khi mái vươn ra ngoài hiên)

Trong đó chính tinh thần phồn thực lại biểu

hiện một cách sinh ở hai mảng trang trí hoa

văn hoa sen và dương sỉ Một bông hoa sen

lớn nở đăng đối ra hai bên, và rủ xuống phía

dưới có hình dạng như phần sinh thực khí

của nữ, hai bông hoa sen chưa nở vươn lên

như sinh thực khí nam, dưới nữa là đôi cá

đực cái vờn nhau Tất cả những bông sen và cánh sen đều được chạm biến hình lơ lửng giữa tả thực và ẩn hình sinh thực khí, hay có thể nói khi chạm khắc những hoa văn đó, người thợ hoàn toàn tưởng tượng đến mức mê mẩn

là đang làm các bộ phận sinh dục của nam và nữ

Cái cảm giác nghệ thuật này thường thấy rất rõ ở nhiều dòng nghệ thuật dân gian vốn yêu đời và hướng về đời sống khoái lạc, đặc biệt trong điêu khắc châu Phi da đen, thậm chí chạm khắc bất cứ hình thể nào cũng được hình dung dưới dạng phồn thực trực tiếp Mảng hoa văn dương sỉ ở đền Đinh, Lê cũng vậy nhưng còn mang thêm dấu ấn hoang dã và siêu hình Đó là những nét rất đặc sắc buộc người ta phải quan sát kỹ hơn, nhiều lần hơn khi đến nghiên cứu đền vua Đinh, vua Lê

Người Việt thể hiện ý tưởng phồn thực trong rất nhiều mặt của đời sống văn nghệ truyền thống và kết hợp khéo léo với các mô típ dưới sự ảnh hưởng của Nho giáo

Chạm khắc hoa văn hoa sen và rồng nghê

Trong lịch sử Việt Nam, hai ông vua Đinh Tiên Hoàng và Lê Đại Hành vốn có nhiều duyên nợ riêng tư qua bà hoàng hậu Dương Vân Nga Sau khi Đinh Tiên Hoàng băng hà trong cuộc mưu sát triều đình, bà Dương Vân Nga có ủng hộ Thập đạo tướng quân Lê Hoàn lên ngôi và trở thành vợ vị vua kế nhiệm Việc vua thủ lĩnh thời đó khi Nho giáo chưa có địa vị chiếm đoạt vợ của nhau sau khi chiếm ngôi là bình thường, thậm chí còn là tập tục Việc phê phán hành vi của Lê Đại Hành và Dương Vân Nga là hoàn toàn dưới góc độ của sử gia thời phong kiến sau thế kỷ 14, khi Nho giáo đã thống trị Những người làm đền vua Đinh, vua Lê đã phân biệt rất rõ: đền Lê hạ miếu, đền Đinh thượng từ, tức là đền vua Lê thấp hơn một bậc, và tượng Dương Vân Nga được thờ trong đền Lê Đại Hành

Trong lễ hội Trường Yên xưa còn có màn, Lê Đại Hành đón Dương Vân Nga trên bè rồi hai nhân vật đóng đó làm lễ giao hoan - một tập tục dân gian lồng vào trong một nghi lễ tưởng niệm Những con rồng ở hai ngôi đền này có bàn tay người, mang lại nhiều thắc mắc, có lẽ nó nói lên sự nắm quyền hành và ham muốn nắm quyền hành thực sự của hai ông tướng trở thành vua này Vị

vua thủ lĩnh xưa cũng là biểu tượng của sức mạnh, sinh tồn, họ phải to khỏe,

có võ công, có năng lực tính dục siêu phàm, có nhiều vợ, và con cái Tất cả những hình trang trí hai ngôi đền này là biểu hiện sinh động của tinh thần phồn thực dân gian khi gán và ước mong cho những ông vua thủ lĩnh xa xưa

Phan Cẩm thượng Thể thao & Văn hóa Cuối tuầ

Với những bức phù điêu vũ nữ Apsara, những tượng nữ thần Chăm, bộ ngực trần, cặp vú rắn chắc, thân hình mềm mại uyển chuyển gây nhiều ấn tượng sâu sắc đến người xem, điêu khắc Chăm gắn liền với những công trình kiến trúc, như tấm áo ngoài sặc sỡ để tô điểm và đưa những công trình kiến trúc lên đỉnh cao nghệ thuật Điều gây ấn tượng của điêu khắc Chăm là cảm hứng tính dục toát lên từ những bức tượng, những phù điêu, đã làm cuộc phóng sinh cho cái đẹp mà trung tâm là vẻ đẹp đầy sức truyền cảm của đường nét, của da thịt thiếu nữ!

Trong các điêu khắc Chăm, vị thần được thờ phổ biến nhất là Siva - một trong ba vị thần tối cao Hình tượng Siva trong các đền thờ được đồng nhất với thờ linga - sinh thực khí nam Người Chăm tiếp thu văn hóa Ấn Độ giáo, tôn thờ thần Siva, vị thần đầy quyền năng Linga kết hợp với yoni, sinh thực khí nữ, làm nên mặt bệ thờ hoàn chỉnh, là sự hòa nhập âm dương, là biểu tượng sáng tạo sinh sôi của thần Siva Thần Siva theo tiếng Phạn là “tốt lành”, được gọi là thần Hủy diệt, hủy diệt cái cũ để sáng tạo ra cái mới Linga thể hiện thần Siva có 3 dạng: Linga đơn giản nhất, chỉ có một thành phần hình trụ tròn, mang đậm nét tính cách bản địa Chăm; Linga thể hiện nhị vị nhất linh (Siva - Visnu) phía trên hình tròn (Siva), dưới hình bát giác (Visnu); Linga thể hiện tam vị nhất linh (Siva - Visnu - Brahma), cấu trúc gồm 3 phần, phản ánh triết lý Bàlamôn giáo Phần hình vuông âm tính ở dưới ứng với Brahma Sáng tạo, hình bát giác ở giữa là đoạn chuyển tiếp, ứng với thần Visnu Bảo tồn, phần hình tròn dương tính ở trên ứng với thần Siva Hủy diệt.

Ngoài hình tượng yoni gắn liền với hình tượng linga trong các bệ thờ, dòng âm tính trong điêu khắc Chăm còn thể hiện những phù điêu các vũ nữ Apsara, với khuôn mặt đầy nét nhân chủng Chăm, môi dày, cằm không bạnh, lông mày tỉa nhỏ, cánh mũi thanh thoát Đặc biệt bộ ngực trần vẫn giữ vẻ trinh nguyên, không mang vẻ trần tục như tượng các vũ nữ Ấn Độ, hay thật nặng nề như ngực tượng vũ nữ Khơme Tượng vũ nữ tạc ở bệ tượng Trà Kiệu (Quảng Nam - Đà Nẵng) là một pho tượng thuộc loại đẹp nhất Tượng gần như khoả thân, ngực căng tròn, cặp đùi thon, hông rộng, cổ tay tròn lẳn Động tác múa tạo nên một hình khối cân đối và chặt chẽ Tư thế múa uốn lượn mềm mại của các vũ nữ như dấy lên nỗi đam mê cuồng nhiệt!

Ở Bảo tàng Điêu khắc Chăm, Đà Nẵng có những bức phù điêu nữ thần Uma, vợ hay thần nữ của Siva, gọi là Bhagavati, được sùng kính ở vương quốc Chămpa, là Mẹ Xứ sở hay Pô Nưgar Một phù điêu nữ thần Uma được đưa về từ Bình Sơn (Quảng Ngãi) với cặp nhũ lớn, các nếp bụng hằn rõ, khuôn mặt thanh tú, môi cong, váy nhiều nếp chồng lên nhau Tượng có dáng gần với tượng Uma ở Nha Trang Phù điêu nữ thần Laksmi, vợ hay thần nữ của Vishnu, nữ thần sắc đẹp, phú quý và may mắn Trong nghệ thuật điêu khắc Chăm ta bắt gặp tượng Laksmi trong nhiều tư thế, phổ biến là tư thế ngồi trên mình rắn Naga, có đến 13 đầu rắn vây quanh Nữ thần có 4 cánh tay, ba cánh với các biểu tượng: cầm hình con

ốc, chĩa ba và cây chùy Tượng Laksmi thường ở trần, với hai bầu vú căng tròn Ở Bảo tàng Điêu khắc Chăm, Đà Nẵng còn có phù điêu nữ thần Brahma Đản sinh (Brahma’s Birth), tọa trên tòa sen, cây sen này mọc lên giữa cánh tay trái của nữ thần Vishnu đang nằm duỗi người trên mình rắn Naga Phù điêu này được sưu tầm ở gần thị xã Quảng Ngãi Với những vị thần vốn không thuộc loài người như Voi thần (Ganesa), Chim thần (Garuda) thân hình cũng được tạo theo khuôn mẫu các thiếu nữ Chăm.

Bàn tay của các nghệ nhân Chăm đã thổi luồng sinh khí vào những mẫu tượng đất nung, đá sa thạch, làm cho chúng có diện mạo, sự rung động và trở nên bất tử Nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc Chăm là

thành tựu rực rỡ của văn hóa Chăm, là một trong những đỉnh cao của nghệ thuật, văn hóa của các nước khu vực Đông Nam Á Nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc Chăm đã thể hiện tài năng, trí tuệ, sự sáng tạo mang bản sắc dân tộc Chăm Đó là một nền nghệ thuật giàu sức sống, nhiều trăn trở, một nghệ thuật đầy tính nhân văn và khát vọng.

Nguồn: hoidantochoc.org.vn (11/05/06)

Qqqqqqqqq

Thánh địa Mỹ Sơn là công trình kiến trúc vĩ đại nhất của người Champa xưa trên nước mình, được xây dựng từ thế kỷ 7, tọa lạc trong một vùng thung lũng giữa núi non hùng vĩ của huyện Duy Xuyên, Quảng Nam.

Là cội nguồn của sự sáng tạo, thể hiện mong muốn để cho vạn vật đều sinh sôi, nảy nở sung túc, chính

vì thế mà Linga – Yoni (biểu tượng cho sinh thực khí của nam và nữ) được người Champa mang vào kiến trúc khu thánh địa như một phần không thể thiếu.

Trải qua nhiều biến động do thiên tai và sự tàn phá của chiến tranh, dấu tích còn lại của công trình Champa nói chung cũng như các Linga – Yoni nói riêng không nhiều Song, tất cả vẫn đượm màu sắc văn hóa cổ xưa, đủ cho ta cảm nhận và thấu hiểu Biểu tượng sức sống của Linga – Yoni đã phản ánh được nét thẩm mỹ tuyệt đỉnh của người Chăm.

rong quan niệm Tôn giáo của người Champa, Linga là bộ phận sinh thực khí của nam, tượng trưng cho

vị thần Siva – một trong ba vị thần tối cao của người Ấn Độ giáo Linga phản ánh cho năng lực sáng tạo tràn đầy dương tính của phái mạnh.

Hiện tại, ở khu di tích Mỹ Sơn còn lại 13 Linga với ba hình dạng chủ yếu là một tầng, hai tầng và ba tầng,

có 8 Linga rời, 4 Linga được gắn liền với Yoni và 1 Linga nằm trên bệ Vật liệu chủ yếu cấu tạo nên Linga được sử dụng thời bấy giờ chính là sa thạch Khách du lịch Quảng Nam có dịp tham thú Mỹ Sơn vẫn cảm nhận được sự rõ nét của các bức tượng mang lại, dù cho năm tháng mưa gió in hằn lên từng mảng đá.

Còn Yoni là bộ phận sinh thực khí của nữ giới, biểu hiện cho vợ của thần Siva là Uma, tượng trung cho tính âm Tùy theo nhiều vùng và từng giai đoạn khác nhau mà thẩm mỹ về Yoni của người Champa dần thay đổi Nhưng vẫn có thể nhận ra 2 môtíp chủ đạo khi xây dựng Yoni là là bệ vuông và bệ tròn, bên cạnh đó là môtip Yoni với bệ hình chữ nhật với 2 lỗ mộng vuông song với số lượng không nhiều như quan niệm trước đó Tại thánh địa Mỹ Sơn còn lưu lại dấu ấn của 18 Yoni thuộc bệ vuông và tròn để du khách chiêm ngưỡng về nền văn hóa độc đáo Champa xưa kia.

Dọc khắp nước mình, đâu đâu cũng in lại những dấu ấn văn hóa lạ kỳ mà đẹp đẽ đến lạ lùng Và tín ngưỡng phồn thực của người Champa hằn vết tích lên Thánh địa Mỹ Sơn là một trong những điều diệu

kỳ như thế Có dịp du lịch Quảng Nam, nhớ ghé Mỹ Sơn chìm đắm vào thế giới tín ngưỡng phồn thực

ma mị, bạn nhé!

Ai đã nghe chuyện kể phồn thực Hằn vết tích thời đại cổ xưa

Về Mỹ Sơn trong một chiều mưa Lòng thầm lặng thời gian quay ngược.

Naga là tên gọi của một loài linh vật rắn trong thần thoại Ấn Độ Trong tín ngưỡng Đông Nam Á lục địa, rắn thần Naga sống trong cõi thủy cung có tên là Mương Bađan nằm dưới lòng sông Mê-kông Trong trí tưởng tượng, Naga thường có một, ba, năm hoặc bảy đầu, nói chung là những con số lẻ - số dương theo tư duy truyền thống phương Đông

Trong điêu khắc Bà La Môn (Brahmanism) thường có các kiểu tượng thần Bà La Môn cưỡi trên mình rắn Naga, còn trong Phật giáo thì có kiểu tượng Đức Phật Cồ Đàm tọa thiền trên mình rắn thiêng Trong kiến trúc Phật giáo Nguyên thủy (Therevada) tại Đông Nam Á, rắn Naga thường được trang trí trên các mái chùa ngụ ý xua đuổi tà ma và bảo vệ các ngôi chùa tránh khỏi hỏa hoạn Theo thần thoại, Naga

là vị thần mưa nên có thể phun nước dập lửa.

Đức Phật tọa thiền trên thân rắn naga 7 đầu Naga 7 đầu trong văn hóa Lào

Rắn Naga vốn có quan hệ mật thiết với Makara, vật cưỡi của Thủy thần Vanura trong đạo Bà La Môn Thần phả Ấn Độ mô tả thủy quái Makara có thân hình giống cá sấu, rồng hay giống rắn Naga nhưng lại có bốn chân và chỉ có một chiếc đầu Trong văn hóa Khmer, Lào và Thái Lan, Makara thường được miêu tả với chiếc miệng rộng, đang phun ra rắn Naga, cây cỏ hay hoa lá v.v Trong văn hóa Chăm tại Việt Nam, Makara miệng phun ra chằn Yaksa thay vì rắn naga.

Thủy quái Makara miệng phun ra rắn naga

Nagini (công chúa rắn Naga) trên bậc thang chùa Phra Keo, Bangkok

Naga và Makara đều là những linh vật được Đông Nam Á hóa trong văn hóa Campuchia, Lào và Thái Lan Ở Ấn Độ không có hình tượng Makara phun ra Naga và các linh vật khác Ý nghĩa của loại tượng này phần nhiều liên quan đến tín ngưỡng phồn thực của cư dân nông nghiệp lúa nước Đông Nam Á: naga (thần mưa) tạo mưa -> vạn vật sinh sôi

Naga trang trí ở chùa Chong Chang huyện Chieng Sean,tỉnh Chieng Rai

Thần Vishnu nằm ngủ trên mình rắn Ananta - Shesa

Khoảng 4.000 năm trước đồ đá đạt đến trình độ cực thịnh với kỹ thuật chế tác đa dạng Người Việt cổ ứng dụng nghệ thuật chế tác đá vào trong đời sống hàng ngày mà trước hết là làm đẹp cho chính bản thân con người, trong tiến trình đó người ta thấy luôn xuất hiện những hình ảnh khắc vạch mang ngữ nghĩa phồn thực W Goloubew là người phát hiện ra bãi đá cổ Sapa-Lào Cai năm 1925 tại thung lũng Mường Hoa kéo dài hơn 4km, rộng 2km với gần

200 hòn đá lớn nhỏ khắc hình mặt trời nắng, mưa, suối, ruộng bậc thang, hình người, cảnh giao phối

Trống đồng là hiện vật tiêu biểu của văn hóa Đông Sơn và cũng là loại hiện vật có ở nhiều nước Đông Nam á Trống đồng Đông Sơn dù to nhỏ khác nhau, trang trí nhiều ít khác nhau và thời gian đúc sớm muộn khác nhau, nhưng đều cho thấy có khá nhiều hình ảnh tính giao của động vật và con người được khắc trên mặt trống, thân trống và cả phần

đế Bố cục mặt trống là những vòng tròn đồng tâm bao lấy ngôi sao nhiều cánh (12 hoặc 14 cánh) mà giữa hai cánh lại có hình như đôi cá úp bụng vào nhau biểu hiện sự giao phối âm dương Giữa hai dải hồi văn là các hoa văn diễn

tả các hoạt động của người, chim và thú Trên mặt hoặc thân trống, thạp đồng có những yếu tố tín ngưỡng phồn thực sâu đậm như hươu đực cái đang chạy, bò đực cái, nam nữ giã gạo, nhảy múa, thuồng luồng giao nhau, chơi chồng nụ chồng hoa ở thân thạp Đào Thịnh khắc chìm hình những con thuyền, chiếc sau nối đuôi chiếc trước, khiến cho hai con cá sấu - rồng được gắn ở mũi và lái của hai chiến thuyền chạm vào nhau trong tư thế giao hoan Trên nắp trống đồng Hoàng Hạ (Hà Sơn Bình) khắc những cặp chim ngồi trên lưng nhau trong tư thế đạp mái, tượng cóc giao phối, điệu múa nam nữ úp mặt và tay đưa hai vật thể chạm nhau như kiểu múa “tùng - dí” trong lễ hội làng

ở Phú Thọ sau này Hình cá sấu trong chạm khắc có ở nhiều trống đồng Đông Sơn và các vật dụng khác như các tấm chắn của chiến binh, bùa hộ mệnh, và chúng thường song đôi

Hình ảnh nam nữ nô đùa, chọc ghẹo nhau, ân ái được thể hiện hầu hết các ngôi đình ở Bắc Bộ Nhiều nhà nghiên cứu đã thống kê được hàng loạt cảnh tượng mang tính phồn thực như vậy được chạm khắc ở đình Lỗ Hạnh, đình Phú Lưu, đình Diềm, đình Trà Cổ, đình Chu Quyến, đình Phú Lão, đình Hồi Quan với những hình ảnh sống động như trên một tấm ván có đôi trai gái âu yếm nhau, bá vai nhau đùa nghịch Hình ảnh Trai làng chọc ghẹo các cô gái tắm dưới đầm sen (Đình Đông Viên-Hà Tây), Quan binh ghẹo gái (Đình Đệ tam- Nam Hà) Trai gái vui đùa (Đình Hưng Lộc- Nam Hà) là những hình chạm sinh động, dí dỏm và thấm đượm tính phồn thực dân gian.

Đối với các dân tộc ở Tây Nguyên thì việc biểu thị phồn thực qua các tác phẩm tượng nhà mồ là sự cầu mong cho con người đã khuất có được cuộc sống ở thế giới âm như cuộc sống ở trên trần Từ đó nảy nở các biểu tượng phồn thực dành cho người chết với những tác phẩm điêu khắc thể hiện nam nữ khỏa thân có bộ phận sinh dục phóng đại hoặc là tượng nam nữ giao hoan được đặt ở nhà mồ khi làm lễ bỏ mả và tạo nên những nét riêng độc đáo trong văn hóa và mỹ thuật ở các dân tộc cao nguyên Pho tượng nam nữ giao hoan với sinh thực khí nam nữ được biểu tả trực diện, phóng đại một cách hồn nhiên, dữ dội và đầy khát vọng sinh tồn hoang dại Ngoài ra còn có nhiều cột tả cặp vú phụ nữ, thường được làm ở đầu cầu thang lên sàn nhà, tượng trưng cho sự nuôi dưỡng, cảm giác hưng phấn tính dục Dưới cặp vú thường có khắc họa hoa thị bản lớn hay chặt phác những hình chữ thập sâu với ý nghĩa biểu tả, tượng trưng, cách điệu sinh thực khí nữ Cá biệt có tượng người đàn bà khóc thế mà vẫn nhấn mạnh âm vật một cách rõ ràng, hơn thế lại còn bôi màu đỏ, màu vàng và đen Tượng Thiếu nữ cầm trái bầu lại nghiêng về sự ẩn

dụ, sự biểu hiện khát khao tính dục và sinh sôi một cách thuần khiết Đánh giá về điêu khắc nhà mồ Tây Nguyên và