Tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề nhằm giáo dục hành vi đạo đức cho trẻ 4 - 5 tuổi

- Đề xuất một số biện pháp tổ chức TCĐVTCĐ nhằm giáo dục hành vi đạo đức cho trẻ 4 - 5 tuổi và góp phần nâng cao chất lượng của hoạt động này ở trường mầm non đồng thời nâng cao nghiệp

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc nhất tới TS Trịnh Thị Xim

người cô đã nhiệt tình và tận tâm hướng dẫn, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và thực hiện luận văn

Tôi xin trân trọng gửi lời cảm ơn tới các thầy, cô giáo trong khoa Giáo dục Mầm non, phòng Sau Đại học - Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 đã tạo điều kiện và giúp - đỡ tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu tại đây

Tôi cũng xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu cùng các cô giáo đã và đang công tác tại trường mầm non Tháng Tám, Thụy Hải huyện Thái Thụy, tỉnh Thái Bình; gia đình, các bậc phụ huynh và bạn bè đã luôn tạo điều kiện, động viên và khích lệ tôi trong thời gian thực hiện luận văn này

Mặc dù đã có nhiều cố gắng nhưng do hạn chế về thời gian và kiến thức nên luận văn không tránh khỏi những thiếu sót Tôi rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến của thầy cô và các bạn để luận văn được hoàn thiện hơn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, tháng 7 năm 2017

Tác giả

Tô Thị Vân

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan rằng số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn “Tổ

chức trò chơi đóng vai theo chủ đề nhằm giáo dục hành vi đạo đức cho trẻ 4

- 5 tuổi” là trung thực và không trùng lặp với các đề tài khác Tôi cũng xin cam

đoan rằng mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn này đã đƣợc cảm ơn và các thông tin trích dẫn trong luận văn đã đƣợc chỉ rõ nguồn gốc

Hà Nội, tháng 07 năm 2017

Tác giả

Tô Thị Vân

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 3

3 Khách thể và đối tượng nghiên cứu 3

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 3

6 Phương pháp nghiên cứu 4

7 Giới hạn và phạm vi, địa bàn nghiên cứu 5

8 Cấu trúc luận văn 5

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VIỆC TỔ CHỨC TRÕ CHƠI ĐÓNG VAI THEO CHỦ ĐỀ NHẰM GIÁO DỤC HÀNH VI ĐẠO ĐỨC CHO TRẺ 4 - 5 TUỔI 7

1.1 Tổng quan về vấn đề nghiên cứu 7

1.1.1 Những nghiên cứu về giáo dục đạo đức cho trẻ thông qua tổ chức trò chơi đóng vai 7

1.1.2 Nghiên cứu về giáo dục đạo đức cho trẻ 8

1.2 Đặc điểm phát triển tâm lý, nhân cách trẻ 4 - 5 tuổi 11

1.3 Trò chơi đóng vai theo chủ đề của trẻ mẫu giáo 4-5 tuổi 12

1.3.1 Khái niệm về TCĐVTCĐ 12

1.3.2 Đặc điểm của trò chơi đóng vai theo chủ đề 12

1.3.3 Cấu trúc cơ bản của TCĐVTCĐ 13

1.3.4 Những mối quan hệ trong trò chơi đóng vai theo chủ đề 17

1.3.5 Vai trò của TCĐVTCĐ đối với sự hình thành và phát triển tâm lý, nhân cách của trẻ 4 - 5 tuổi 18

1.3.6 Đặc điểm TCĐVTCĐ ở tuổi 4 - 5 20

1.4 Giáo dục hành vi đạo đức cho trẻ mẫu giáo 4-5 tuổi 21

1.4.1 Khái niệm đạo đức 21

1.4.2 Khái niệm hành vi 21

1.4.3 Biểu hiện hành vi đạo đức ở trẻ mẫu giáo 23

1.4.4 Nội dung tổ chức TCĐVTCĐ nhằm giáo dục hành vi đạo đức cho trẻ 4 - 5 tuổi ở trường mầm non 23

1.5 Biện pháp tổ chức TCĐVTCĐ nhằm giáo dục hành vi đạo đức cho trẻ 4 - 5 tuồi ở trường mầm non 27

1.5.1.Các nguyên tắc trong tổ chức TCĐVTCĐ nhằm giáo dục hành vi đạo đức cho trẻ mẫu giáo 4 - 5 tuổi 27

1.5.2 Biện pháp tổ chức TCĐVTCĐ nhằm giáo dục hành vi đạo đức cho trẻ 4-5 tuổi 28

Kết luận chương 1 32

CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG CỦA BIỆN PHÁP TỔ CHỨC TCĐVTCĐ NHẰM GIÁO DỤC HÀNH VI ĐẠO ĐỨC CHO TRẺ 4 - 5 TUỔI CỦA MỘT SỐ TRƯỜNG MẦM NON Ở HUYỆN THÁI THỤY, TỈNH THÁI BÌNH HIỆN NAY 33

2.1 Giới thiệu về địa bàn khảo sát tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề của một số trường mầm non trong huyện Thái Thụy 33

2.2 Vài nét về mục đích, phạm vi, đối tượng, nội dung, phương pháp khảo sát 34

2.2.1 Mục đích khảo sát 34

2.2.2 Đối tượng khảo sát 34

2.2.3 Nội dung điều tra 35

2.2.4 Phương pháp điều tra 35

2.3 Kết quả điều tra thực trạng nhận thức của giáo viên về biện pháp tổ chức TCĐVTCĐ 35

2.3.1 Thực trạng nhận thức của giáo viên MN về vai trò của tổ chức TCĐVCCĐ nhằm giáo dục hành vi đạo đức cho trẻ 4 - 5 tuổi 35

2.3.2 Thực trạng biện pháp tổ chức TCĐVTCĐ nhằm giáo dục hành

vi đạo đức cho trẻ 4 - 5 tuổi của một số trường mầm non huyện

Thái Thụy 38

2.3.3 Kết quả khảo sát thực trạng biểu hiện hành vi đạo đức của trẻ 4 - 5 tuổi ở một số trường mầm non 44

Kết luận chương 2 53

CHƯƠNG 3 ĐỀ XUẤT MỘT SỐ BIỆN PHÁP TỔ CHỨC TRÕ CHƠI ĐÓNG VAI THEO CHỦ ĐỀ NHẰM GIÁO DỤC HÀNH VI ĐẠO ĐỨC CHO TRẺ 4- 5 TUỔI VÀ THỬ NGHIỆM 55

3.1 Đề xuất một số biện pháp tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề nhằm giáo dục hành vi đạo đức cho trẻ 4 - 5 tuổi 55

3.1.1 Một số yêu cầu về biện pháp tổ chức trò chơi đóng vai có chủ đề nhằm giáo dục hành vi đạo đức cho trẻ 4 - 5 tuổi ở trường mầm non 55

3.1.2 Đề xuất một số biện pháp tổ chức TCĐVTCĐ nhằm giáo dục hành vi đạo đức cho trẻ 4- 5 tuổi 57

3.2 TN sư phạm một số biện pháp đã đề xuất 67

3.2.1 Mục đích TN 67

3.2.2 Nội dung TN 67

3.3.3 Kết quả TN và phân tích 70

Kết luận chương 3 89

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 90

TÀI LIỆU THAM KHẢO 92 PHỤ LỤC

DANH MỤC BẢNG

Bảng 2.1: Thực trạng về các biện pháp giáo dục nhằm giáo dục hành vi đạo

đức cho trẻ 4 - 5 tuổi 38 Bảng 2.2: Biểu hiện về những hành vi văn minh trong giao tiếp ứng xử của

trẻ 4 - 5 tuổi trong quá trình chơi 47 Bảng 2.3: Biểu hiện sẵn sàng quan tâm sẵn sàng giúp đỡ bạn gặp hoàn cảnh

khó khăn (bạn có biểu hiện nhút nhát, ít giao tiếp) trong quá trình chơi cùng chơi 48 Bảng 2.4: Biểu hiện về những hành vi sẵn sàng chia sẻ nhường nhịn:

đồ chơi, kinh nghiệm chơi với bạn cùng chơi 50 Bảng 2.5: Bảng tổng hợp kết quả khảo sát thực trạng biểu hiện hành vi đạo

đức của trẻ 4 - 5 tuổi 51 Bảng 3.1 Mức độ biểu hiện hành vi đạo đức của trẻ TN và ĐC trước TN 71 Bảng 3.2: Tổng hợp mức độ biểu hiện hành vi đạo đức của trẻ nhóm TN và

ĐC trước và sau TN 76 Bảng 3.3: Bảng kiểm định sự khác biệt của nhóm TN và ĐC trước

và sau TN 86 Bảng 3.4: Bảng kiểm định sự khác biệt của nhóm TN và ĐC

sau TN 88

DANH MỤC BIỂU ĐỒ

Biểu đồ 1: Mức độ biểu hiện hành vi đạo đức của trẻ nhóm TN và ĐC

trước TN 73 Biểu đồ 2: Mức độ biểu hiện hành vi đạo đức của trẻ nhóm TN trước

và sau TN 77 Biểu đồ 3: Mức độ biểu hiện hành vi đạo đức của trẻ nhóm ĐC trước

và sau TN 85 Biểu đồ 4: Mức độ biểu hiện hành vi đạo đức của trẻ nhóm TN và ĐC

sau TN 87

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Vấn đề giáo dục lấy trẻ làm trung tâm là xu thế giáo dục tiên tiến trên thế giới Ở Việt Nam chúng ta luôn coi trọng vấn đề giáo dục lấy trẻ làm trung tâm và là một trong những nhiệm vụ giáo dục trọng tâm hiện nay Yêu cầu đặt

ra khi thực hiện các nhiệm vụ với chủ trương giáo dục trên thực tế luôn quan

tâm tới phương pháp “học bằng chơi, chơi mà học” Nghiên cứu về hoạt động vui chơi cho trẻ của các nhà giáo dục đều nhất trí cho rằng: “Chơi là

cuộc sống của trẻ” Các hoạt động vui chơi trong đó TCĐVTCĐ là loại trò

chơi phổ biến, là hoạt động chủ đạo của trẻ mẫu giáo Chơi đóng vai là quá trình “tái tạo” lại hiện thực cuộc sống mà trẻ tiếp nhận dưới con mắt trẻ thơ của mình trong đó nội dung chơi chính là khía cạnh hiện thực được phản ánh trong trò chơi Nguyễn Ánh Tuyết cho rằng: Khi tham gia TCĐVTCĐ đứa trẻ trải nghiệm được những thái độ đạo đức và học tập những hành vi ứng xử đối với người xung quanh bằng việc nhập vai của mình, qua đó mà trẻ học làm người Đây là một trong những lọai hình hoạt động vui chơi vừa là để học, vừa hình thành và phát triển nhân cách con người và là hình thức tự giáo dục

và nếu trò chơi là trường học của cuộc sống thì trước hết đó phải là trò chơi đóng vai theo chủ đề

Khi bàn về ý nghĩa, vai trò của trò chơi các nhà khoa học giáo dục mầm

non đều cho rằng: chơi là phương tiện giáo dục hiệu quả đối với trẻ mẫu giáo,

là thời điểm thuận lợi nhất để giáo dục cho trẻ có những hành vi thói quen tốt,

bỏ qua thời kì này và không quan tâm đến việc giáo dục hành vi cho trẻ là một sai lầm nghiêm trọng

Trẻ mẫu giáo trong đó trẻ ở lứa tuổi 4 - 5 tuổi, nhu cầu giao tiếp với bạn

bè đang là thời kỳ phát cảm, tức là đang phát triển mạnh mẽ, khả năng ngôn ngữ của trẻ phát triển tốt hơn rất nhiều lên quan hệ của trẻ với những người

xung quanh được mở rộng một cách đáng kể Do đó đời sống tình cảm của trẻ

có một bước tiến mạnh mẽ, vừa phong phú, vừa sâu sắc hơn so với lứa tuổi trước: trẻ muốn được sống và làm việc như người lớn, các mối quan hệ của trẻ cũng được phát triển mở rộng, trẻ dễ đồng cảm, dễ xúc cảm Lúc này xuất hiện những động cơ đạo đức có một ý nghĩa hết sức quan trọng trong sự phát triển động cơ hành vi Những động cơ này gắn liền với việc lĩnh hội có ý thức những chuẩn mực và những quy tắc đạo đức của những hành vi trong xã hội [30] Bên cạnh đó niềm đam mê đối với trò chơi ở độ tuổi 4 - 5 tuổi cũng được thể hiện rõ nhất: trẻ có thể chơi mọi lúc, mọi nơi; trẻ đắm mình trong hoàn cảnh chơi, chơi quên ăn quên ngủ, trò chơi nuôi dưỡng tâm hồn trẻ mà không có gì thay thế được Trong quá trình chơi đóng vai trẻ thích chơi với nhóm bạn và đã biết thiết lập những quan hệ rộng rãi với các bạn và một “Xã hội trẻ em” được hình thành gần như “Xã hội người lớn thu nhỏ” Từ đây hình thành những quy tắc ứng xử có văn hoá, có đạo lí giữa con người với con người và con người với thế giới xung quanh Đây là thời điểm thuận lợi nhất

để giáo dục nhân cách cho trẻ

Hiện nay giáo dục và đào tạo đang đặt ra các yêu cầu cấp bách phải đổi mới nội dung, phương pháp dạy học Nghị quyết số 29/NQ-TW năm 2013 của Đảng đã khẳng định: mục tiêu của giáo dục mầm non trong giai đoạn này là

“giúp trẻ phát triển thể chất, tình cảm, hiểu biết, thẩm mỹ, hình thành các yếu

tố đầu tiên của nhân cách” [19]

Tuy nhiên trên thực tế việc tổ chức TCĐVTCĐ nhằm giáo dục hành vi đạo đức cho trẻ 4 - 5 tuổi hiện nay chưa được quan tâm đúng mức Một số trường vẫn còn một bộ phận giáo viên nhận thức chưa sâu về vai trò và ý nghĩa của TCĐVTCĐ: việc tổ chức chưa thực sự tôn trọng tính tự nguyện, sáng tạo của trẻ; các biện pháp giáo dục theo ý kiến chủ quan mà giáo viên sử dụng đôi khi còn rập khuôn, máy móc, không phù hợp với vốn kinh nghiệm

và hứng thú của trẻ, chưa quan tâm tới biểu hiện và giáo dục các hành vi đạo đức của trẻ trong quá trình chơi Vì thế chưa phát huy được vai trò chủ đạo của trò chơi trong việc phát triển nhân cách của trẻ nói chung, giáo dục hành

vi đạo đức nói riêng

Xuất phát từ những lí do trên, chúng tôi lựa chọn đề tài nghiên cứu : “Tổ

chức TCĐVTCĐ nhằm giáo dục hành vi đạo đức cho trẻ 4 - 5 tuổi”

2 Mục đích nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn của việc tổ chức TCĐVTCĐ

nhằm giáo dục hành vi đạo đức cho trẻ 4 - 5 tuổi

- Đề xuất một số biện pháp tổ chức TCĐVTCĐ nhằm giáo dục hành vi

đạo đức cho trẻ 4 - 5 tuổi và góp phần nâng cao chất lượng của hoạt động này

ở trường mầm non đồng thời nâng cao nghiệp vụ của giáo viên mầm non

3 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

3.1 Khách thể nghiên cứu

Quá trình tổ chức TCĐVTCĐ nhằm giáo dục hành vi đạo đức cho trẻ 4-5 tuổi

3.2 Đối tượng nghiên cứu

Quan hệ giữa trò chơi đóng vai theo chủ đề với việc giáo dục giáo dục hành vi đạo đức cho trẻ 4 - 5 tuổi ở một số trường mầm non

4 Giả thuyết khoa học

Nếu các hoạt động giáo dục hành vi đạo đức cho trẻ 4-5 tuổi được thiết

kế và tổ chức dưới dạng các trò chơi đóng vai theo chủ đề và sử dụng chúng một cách linh hoạt, hợp lý thì có thể nâng cao được chất lượng giáo dục hành

vi đạo đức cho trẻ, góp phần nâng cao hiệu quả giáo dục ở trường mầm non

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

5.1 Nghiên cứu cơ sở lí luận của việc tổ chức TCĐVTCĐ nhằm giáo dục hành vi đạo đức cho trẻ mẫu giáo 4 - 5 tuổi

5.2 Nghiên cứu cơ sở thực tiễn của việc tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề nhằm giáo dục hành vi đạo đức cho trẻ mẫu giáo 4 - 5 tuổi ở một số

trường mầm non trong huyện Thái Thụy, tỉnh Thái Bình

5.3 Đề xuất một số biện pháp tổ chức TCĐVTCĐ nhằm giáo dục hành

vi đạo đức cho trẻ mẫu giáo 4 - 5 tuổi ở một số trường mầm non và TN sư phạm nhằm kiểm chứng tính khả thi và hiệu quả giáo dục của các biện pháp

đã đề xuất

6 Phương pháp nghiên cứu

6.1 Phương pháp nghiên cứu lí luận

Phân tích, tổng hợp, hệ thống hóa các tài liệu có liên quan đến tổ chức TCĐVTCĐ chủ nhằm giáo dục hành vi đạo đức cho trẻ mẫu giáo 4 - 5 tuổi

6.2 Phương pháp quan sát sư phạm

Quan sát quá trình tổ chức TCĐVTCĐ của giáo viên và quan sát biểu hiện hành vi đạo đức của trẻ 4 - 5 tuổi trong quá trình chơi đóng vai để điều tra thực trạng của đề tài

6.3 Phương pháp sử dụng phiếu trưng cầu ý kiến

Phiếu hỏi giáo viên, cán bộ quản lí để khảo sát nhận thức của cán bộ giáo viên về tầm quan trọng của việc tổ chức TCĐVTCĐ nhằm giáo dục hành

vi đạo đức cho trẻ 4 - 5 tuổi

6.4 Phương pháp đàm thoại

Trao đổi trò chuyện với giáo viên phụ trách nhóm trẻ 4 - 5 tuổi; trao đổi trò chuyện với cán bộ quản lý ở 2 trường mầm non huyện Thái Thụy để thu thập thông tin liên quan đến đề tài

6.5 Phương pháp nghiên cứu sản phẩm

Nghiên cứu kế hoạch giáo dục, giáo án, đồ dùng nguyên vật liệu, sản phẩm của trẻ nhằm tìm hiểu thực trạng của việc tổ trò TCĐVTCĐ nhằm giáo

dục hành vi đạo đức cho trẻ mẫu giáo 4 - 5 tuổi

6.6 Phương pháp tổng kết kinh nghiệm thực tiễn

Nghiên cứu những kinh nghiệm thực tiễn có liên quan đến đề tài

6.7 Phương pháp chuyên gia

Tham khảo những ý kiến của các chuyên gia giáo dục mầm non về chương trình thử nghiệm và các tiêu chuẩn đánh giá của đề tài

6.8 Phương pháp thử nghiệm sư phạm

Tiến hành thử nghiệm sư phạm trên trẻ 4 - 5 tuổi để xác định tính khả thi

và hiệu quả của mô hình đề xuất

6.9 Phương pháp xử lí và phân tích số liệu

Sử dụng các công thức toán học để xử lí số liệu và phân tích kết quả nghiên cứu

7 Giới hạn và phạm vi, địa bàn nghiên cứu

7.1 Giới hạn và phạm vi nghiên cứu

- Khảo sát thực trạng về tổ chức TCĐVTCĐ nhằm giáo dục hành vi đạo đức cho trẻ mẫu giáo 4 - 5 tuổi ở một số trường mầm non trong huyện Thái Thụy, Tỉnh Thái Bình

- Biện pháp tổ chức tổ chức TCĐVTCĐ nhằm giáo dục hành vi đạo đức cho trẻ mẫu giáo 4 - 5 tuổi ở một số trường mầm non trong huyện Thái Thụy, Tỉnh Thái Bình

- Đề tài được thử nghiệm đối với 40 trẻ 4 - 5 tuổi, 30 giáo viên ở một số trường mầm non tại địa bàn Huyện Thái Thụy, Tỉnh Thái Bình

7.2 Địa bàn nghiên cứu: 2 trường mầm non tại địa bàn Huyện Thái Thụy,

Tỉnh Thái Bình gồm có: trường mầm non Tháng Tám (trường trọng điểm của huyện), trường mầm non Thụy Hải

8 Cấu trúc luận văn

- Chương 1: Cơ sở lí luận về việc tổ chức TCĐVTCĐ nhằm giáo dục

hành vi đạo đức cho trẻ 4 - 5 tuổi

- Chương 2: Thực trạng tổ chức TCĐVTCĐ nhằm giáo dục hành vi đạo

đức cho trẻ 4 - 5 tuổi của một số trường mầm non trong huyện Thái Thụy, Tỉnh Thái Bình

- Chương 3: Đề xuất một số biện pháp tổ chức TCĐVTCĐ nhằm giáo dục

hành vi đạo đức cho trẻ 4 - 5 tuổi ở một số trường mầm non và thử nghiệm

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VIỆC TỔ CHỨC TRÕ CHƠI ĐÓNG VAI THEO CHỦ ĐỀ NHẰM GIÁO DỤC HÀNH VI ĐẠO ĐỨC CHO TRẺ

4 - 5 TUỔI 1.1 Tổng quan về vấn đề nghiên cứu

1.1.1 Những nghiên cứu về giáo dục đạo đức cho trẻ thông qua tổ chức trò chơi đóng vai

Trong một loạt các công trình nghiên cứu của các nhà Tâm lí học - Giáo dục học Xô Viết khác như Đ.B Encôlin; A.N Leônchép; A.I Xôrô đều nhấn mạnh tầm quan trọng của việc giáo dục hành vi đạo đức cho trẻ nhỏ thông qua hoạt động vui chơi Đ.B.Encônhia đã cho rằng, trò chơi là trường học về hành vi, là trường học đạo đức trong hành động

Nguyễn Ánh Tuyết phân tích và làm rõ vai trò của hoạt động vui chơi

mà đặc biệt là TCĐVTCĐ đối với sự hình thành và phát triển nhân cách của trẻ nói chung, giáo dục đạo đức nói riêng Trong khi chơi trẻ có dịp thể hiện xúc cảm của mình Trẻ biết thể hiện thái độ, tình cảm cho phù hợp với các vai chơi Trẻ hiểu được các mối quan hệ, các cách ứng xử và nhiều điều khác bằng những trải nghiệm của chính mình thông qua trò chơi một cách nhanh chóng, bền vững hơn những lời dạy bảo, răn đe của người lớn Cùng với vai trò của TCĐVTCĐ tác giả cũng phân tích: Khi tham gia TCĐVTCĐ đứa trẻ được trải nghiệm được những thái độ đạo đức và học tập những hành vi ứng

xử đối với người xung quanh bằng việc nhập vai của mình, qua đó mà trẻ học làm người và nếu trò chơi là trường học của cuộc sống thì trước hết đó phải là trò chơi đóng vai theo chủ đề Động cơ thúc đẩy sự xuất hiện TCĐVTCĐ chính là việc giải quyết mâu thuẫn cơ bản của trẻ lứa tuổi mẫu giáo Trẻ muốn vươn tới cuộc sống chung với xã hội người lớn nhưng khả năng còn quá non nớt, chưa thể độc lập trong cuộc sống; khi tham gia TCĐVTCĐ, trẻ được thỏa

mãn nguyện vọng được sống và hoạt động giống như người lớn, thỏa mãn nhu cầu độc lập của bản thân Bên cạnh đó, trẻ tham gia trò chơi với những động cơ nhỏ hơn - như hứng thú được hoạt động với các đồ vật, các sự kiện,

cố gắng vươn tới những hành động chung trong xã hội bạn bè cùng lứa tuổi [23],[24]

Từ những nghiên cứu của mình, tác giả Lê Minh Thuận đã làm rõ vai trò của TCĐVTCĐ đối với sự hình thành và phát triển đạo đức trẻ Mẫu giáo đã chỉ ra rằng: thời điểm thuận lợi nhất để giáo dục đạo đức cho trẻ là ở lứa tuổi Mẫu giáo Giai đoạn này trái tim của trẻ rất nhạy cảm, tâm hồn trẻ rất dễ xúc động, dễ đồng cảm với nỗi buồn vui của người khác Sự đồng cảm này có thể được củng cố và phát triển các hành vi chuẩn mục nếu được trải nghiệm thường xuyên Tác giả cũng nhấn mạnh TCĐVTCĐ là phương tiện quan trọng để giáo dục đạo đức cho trẻ Trong trò chơi, thông qua các vai chơi hấp dẫn, trẻ dễ dàng hướng tới cái đẹp trong hành vi của các bạn mình nhất, dễ tiếp thu cái đẹp trong quan hệ người với người nhất vì khi đóng các vai chơi trẻ dễ dàng phục tùng các quy tắc đạo đức ẩn kín sau các vai đó [25]

1.1.2 Nghiên cứu về giáo dục đạo đức cho trẻ

Nói về giáo dục đạo đức và giá trị của việc giáo dục đạo đức thì nhiều nhà Tâm lí học và Giáo dục học Xô Viết như N.K.Crúpxkaia; A.X.Macarencô; Xukhômlinxki A.V.Đapôrôdet; T.A.Marcôva; v.G.Nhechieva đã khẳng định tầm quan trọng của việc giáo dục hành vi đạo đức cho trẻ nhỏ Trong các tác phẩm của mình, các tác giả xây dựng những vấn đề lí luận cơ bản về quá trình giáo dục đạo đức cho trẻ Trong một loạt các công trình nghiên cứu của các nhà Tâm lí học - Giáo dục học Xô Viết khác như Đ.B Encônhin; A.N.Leônchép; A.I.Xôrôkhina đều nhấn mạnh tầm quan trọng của việc giáo dục hành vi đạo đức cho trẻ nhỏ thông qua hoạt động vui chơi Đ.B.Encônhin đã cho rằng, trò chơi là trường học về hành vi, là trường học đạo đức trong hành động [36]

Nhà sư phạm nổi tiếng Jan Amos Komensky trong cuốn “Thiên đường của trái tim” đã rất đề cao vai trò của giáo dục đạo đức cho trẻ ngay từ nhỏ Ông cho rằng: Việc trau dồi đức hạnh cần phải bắt đầu ngay từ lúc tuổi còn thơ, trước khi tâm hồn bị hoen ố Từ đó ông đưa ra một loạt những đức tính cần giáo dục cho trẻ như tính kiềm chế, tính nhường nhịn, ý thức sẵn sàng vì người khác và những nguyên tắc giáo dục đạo đức cho trẻ [35]

Các nhà giáo dục học Xô Viết như N.K.Crúpxkaia; A.X.Macarencô; Xukhômlinxki đã đề xuất nội dung giáo dục đạo đức cho trẻ gồm ý thức tập thể, tính trung thực, lòng nhân ái, tính cẩn thận, tính tiết kiệm, ý thức trách nhiệm Họ đã đi sâu nghiên cứu giáo dục đạo đức cho trẻ trong gia đình Từ

đó họ đã đưa ra những lời khuyên cho các bậc cha mẹ trong việc giáo dục đạo đức cho trẻ qua các tác phẩm nổi tiếng như “Về giáo dục gia đình” của N.K.Crúpxkaia; “Sách dành cho các bậc cha mẹ” của A.X.Macarencô Có thể nói, chính họ là những người đầu tiên đưa ra lý thuyết giáo dục trẻ trong gia đình [33]

Từ những năm 70 của thế kỷ XX trở lại đây, ngày càng có nhiều nhà giáo dục quan tâm nghiên cứu vấn đề giáo dục đạo đức Các tác giả đã trình bày quan niệm của mình về giáo dục đạo đức và giáo dục hành vi đạo đức cho trẻ, nhấn mạnh tầm quan trọng của nó đối với sự hình thành và phát triển nhân cách của trẻ, đồng thời đưa ra nội dung và các phương pháp giáo dục đạo đức phù hợp với trẻ ở các độ tuổi khác nhau [18],[24],[27],[30]

Các công trình nghiên cứu nêu trên đã đề cập đến vấn đề giáo dục đạo đức nhưng tập trung chủ yếu ở bậc học phổ thông Ở bậc học mầm non, chỉ có một số tác giả bắt đầu quan tâm đến lĩnh vực này nhưng lại để cập chủ yếu đến việc giáo dục đạo đức và lễ giáo cho trẻ mẫu giáo ở trong gia đình Cho đến nay chưa có đề tài nào nghiên cứu chuyên sâu về biện pháp giáo dục hành

vi đạo đức cho trẻ mẫu giáo lớn ở trường mầm non [36]

Tác phẩm và công trình nghiên cứu của Ngô Công Hoàn đã xây dựng được hệ thống giá trị đạo đức cho trẻ mẫu giáo và nghiên cứu sự hình thành của hành vi đạo đức trong trò chơi Tác giả cho rằng: Giáo dục giá trị đạo đức cho trẻ có thể thông qua nhiều con đường nhưng đặc biệt hơn cả là TCĐVCCĐ bởi nó giúp trẻ tiếp thu, lĩnh hội được những yêu cầu về chuẩn mực, hành vi của con người trong các mối quan hệ ứng xử Tác giả đã chỉ ra, dưới sự hướng dẫn của người lớn, trẻ lĩnh hội được giá trị xã hội bằng việc thực hiện đúng các hành vi và hiểu được mặt trái của việc không thực hiện đúng những hành vi đó Nhờ được khen ngợi về việc thực hiện đúng chuẩn mực hành vi trẻ sẽ có niềm tin và động lực khi thực hiện những hành vi đạo đức đó [18]

Tác giả Hoàng Thị Phương cũng nhấn mạnh: Hành vi đạo đức và hành vi văn hóa có mối liên hệ mật thiết với nhau Chúng đều là những biểu hiện bên ngoài của hoạt động được điều chỉnh bởi cấu trúc bên trong cơ thể Do đó, theo tác giả cần giáo dục cả hình thức biểu hiện bên ngoài và phẩm chất bên trong của hành vi [21]

Tác giả Trần Thị Trọng đã có những phân tích sâu sắc về vấn đề giáo dục đạo đức cho trẻ mẫu giáo tác giả đã xác định rõ các nhiệm vụ, nội dung, phương pháp, hình thức, giáo dục đạo đức cho trẻ ở MG theo từng độ tuổi đặc biệt là môi trường giáo dục [27]

Theo tác giả Huỳnh Khái Vinh nhận định: Giáo dục đạo đức là quá trình tác động tới người học để hình thành cho họ ý thức, tình cảm và niềm tin đạo đức, đích cuối cùng quan trọng nhất là tạo lập được những thói quen hành

vi đạo đức [28] Phạm Thị Châu, Nguyễn Thị Oanh, Trần Thị Sinh cho rằng

“Giáo dục đạo đức” ở mầm non là quá trình tác động có mục đích, có kế

hoạch nhằm trang bị cho trẻ những hiểu biết về những nguyên tắc, chuẩn mực đạo đức, rèn cho trẻ những hành vi đạo đức phù hợp với yêu cầu xã hội mà trẻ

đang sống Trên cơ sở đó hình thành cho trẻ những phẩm chất đạo đức, những nét tính cách của con người Việt Nam mới [12]

Hiện nay Bộ giáo dục và đào tạo đang đặt ra các yêu cầu cấp bách phải đổi mới nội dung, phương pháp dạy học Nghị quyết số 29/NQ-TW năm 2013 của Đảng đã khẳng định: Mục tiêu của giáo dục mầm non là: “giúp trẻ phát triển thể chất, tình cảm, hiểu biết, thẩm mỹ, hình thành các yếu tố đầu tiên của nhân cách” [16] Khoa học giáo dục đã chỉ ra rằng: TCĐVTCĐ là hình thức giáo dục hiệu quả, là loại hình hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong giáo dục mầm non, đáp ứng yêu cầu của đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo Tóm lại, vấn đề giáo dục hành vi đạo đức là nhiệm vụ quan trọng hàng

đầu giúp trẻ “học cách làm người” và có những mối quan hệ tích cực với

môi trường xung quanh và cuộc sống, từ đó trẻ có thể phát triển nhân cách một cách toàn diện Có thể khẳng định lại rằng, tổ chức TCĐVTCĐ ở lứa tuổi mẫu giáo là thời điểm thuận lợi nhất để giáo dục cho trẻ có những hành vi thói quen tốt, đáp ứng được mục tiêu giáo dục hiện nay

1.2 Đặc điểm phát triển tâm lý, nhân cách trẻ 4 - 5 tuổi

Ngôn ngữ phát triển hơn, quan hệ được mở rộng Đời sống tình cảm có bước phát triển mạnh vừa phong phú vừa sâu sắc, thích sự trìu mến, lo sợ thái

độ thờ ơ, lạnh nhạt Đây là thời điểm giáo dục nhân cách đạt hiệu quả nhất Các loại tình cảm bậc cao: trí tuệ, tình cảm đạo đức thẩm mỹ, phát triển thuận lợi đặc biệt là tình cảm thẩm mỹ Nhận biết và thể hiện cảm xúc, tình cảm với con người sự vật, hiện tượng xung quanh, nhận biết cảm xúc, vui buồn, sợ hãi, tức giận qua nét mặt, cử chỉ, giọng nói Cảm nhận và thể hiện cảm xúc trước vẻ đẹp thiên nhiên của cuộc sống và các hoạt động mang tính nghệ thuật Thế giới nội tâm bắt đầu phong phú, cá tính bộc lộ, có khuynh hướng tìm bạn thân hợp lý Có dư luận ảnh hưởng đến chuẩn mực đạo đức

của trẻ và nhân cách của từng đứa trẻ Thể hiện ý thức về bản thân, nói được những việc trẻ đã làm Thể hiện sự tự tin, tự lực: trẻ tự chọn đồ chơi, trò chơi theo ý thích Thể hiện hành vi và quy tắc ứng xử: Biết trao đổi và thỏa thuận với bạn khi thực hiện một hoạt động chung [7]

1.3 Trò chơi đóng vai theo chủ đề của trẻ mẫu giáo 4-5 tuổi

1.3.1 Khái niệm về TCĐVTCĐ

Theo nhiều tác giả, TCĐVTCĐ là một hình thức của hoạt động vui chơi,

là dạng phát triển hoàn thiện nhất của trò chơi mô phỏng ở trẻ em

Theo Nguyễn Ánh Tuyết, TCĐVTCĐ là loại trò chơi mà trẻ mô phỏng lại một mảng nào đó (tức là chủ đề) của cuộc sống người lớn trong xã hội bằng việc nhập vai một nhân vật nào đó nhằm thực hiện chức năng xã hội của họ [23],[24]

Như vậy về bản chất hoạt động TCĐVTCĐ chứa đựng hai yếu tố: Yếu tố đóng vai có tính tượng trưng thông qua hoạt động “mô phỏng” và yếu tố có chủ đề là nội dung chủ đề đã được quy định sẵn trong chương trình giáo dục

mà giáo viên đã chủ động thực hiện

N.M.Akxarina cho rằng, TCĐVTCĐ xuất hiện vào năm đứa trẻ lên 3 tuổi khi mà trẻ đã bước đầu tích lũy được nhiều ấn tượng về thế giới xung quanh,

có nhiều đồ chơi và được giao tiếp thường xuyên hơn với người lớn Động cơ thúc đẩy sự xuất hiện TCĐVTCĐ chính là việc giải quyết mâu thuẫn cơ bản của trẻ lứa tuổi mẫu giáo: trẻ muốn vươn tới cuộc sống chung với xã hội người lớn nhưng khả năng còn quá non nớt, chưa thể độc lập trong cuộc sống Khi tham gia TCĐVTCĐ, trẻ được thỏa mãn nguyện vọng được sống và hoạt động giống như người lớn, thỏa mãn nhu cầu độc lập của bản thân

1.3.2 Đặc điểm của trò chơi đóng vai theo chủ đề

- Trò chơi mang tính chất tự nguyện - trẻ thích thì chúng chơi với nhau,

khi chán thì không chơi nữa Theo Đào Thanh Âm chơi là một hoạt động không nhằm tạo ra sản phẩm - kết quả vật chất mà chỉ nhằm thỏa mãn nhu

cầu được chơi của trẻ - kết quả tinh thần Tóm lại, “động cơ của hoạt động vui chơi nằm ngay trong quá trình chơi chứ không phải ở kết quả” [1]

- Chơi là một dạng hoạt động mang tính tự lập và TCĐVTCĐ là hoạt động độc lập đầu tiên của trẻ mẫu giáo Trong khi chơi, trẻ mẫu giáo thể hiện

rõ nhất ý thức làm chủ, trẻ hoạt động hết mình, tích cực và độc lập [13]

- TCĐVTCĐ luôn mang tính hợp tác Trong trò chơi đòi hỏi phải có sự

phối hợp giữa các thành viên, sự kết hợp hài hòa giữa hình ảnh nhân vật, hành động chơi và ngôn ngữ, để tạo thành phương tiện mô phỏng các hoạt động xã hội của người lớn Qua trò chơi, xã hội trẻ em hình thành [13]

- TCĐVTCĐ mang tính chất kí hiệu - tượng trưng Trong trò chơi trẻ sử

dụng vật thay thế cho vật thật, thực hiện hành động chơi thay thế cho hành động thật, vai chơi là nhân vật có thật trong đời sống xã hội Tuy nhiên, nội dung chơi lại phản ánh một mảng hiện thực nào đó của cuộc sống [13]

- Trong TCĐVTCĐ, tính sáng tạo của trẻ được biểu hiện một cách rõ

nét “Mầm mống sáng tạo của trẻ bắt đầu được thể hiện trong hoạt động chơi

là khi xuất hiện ý định chơi” [23] Trong khi chơi, trẻ không bắt chước một cách máy móc những gì trẻ nhìn thấy mà vận dụng phối hợp những kinh nghiệm, những biểu tượng đã biết vào việc mô phỏng hiện thực cuộc sống của người lớn

Ngoài những đặc điểm chung của hoạt động vui chơi, TCĐVTCĐ của trẻ em còn mang những đặc điểm riêng, chính là cấu trúc tương đối phức tạp của nó, bao gồm chủ đề chơi, nội dung chơi, vai chơi, hành động chơi, các mối quan hệ trong trò chơi, đồ chơi và tình huống chơi

1.3.3 Cấu trúc cơ bản của TCĐVTCĐ

Theo khái niệm về TCĐVTCĐ đã phân tích ở trên, có thể thấy trò chơi này có cấu trúc các thành tố như sau:

1.3.3.1 Chủ đề chơi

Chủ đề chơi là các chủ đề giáo dục cụ thể, đã được quy định sẵn ở trường mầm non, “là các mảng hiện thực được phản ánh vào trò chơi [13])

Chủ đề chơi phát triển tuân theo một quy luật nhất định Từ những trò chơi với chủ đề sinh hoạt chuyển sang những trò chơi có chủ đề lao động sản xuất, sau đó là những trò chơi phản ánh những sự kiện, hiện tượng, và các mối quan hệ xã hội

A.V.Giaparogiet cho rằng chủ đề của hoạt động chơi gồm ba yếu tố cơ

bản: hoàn cảnh, hành động và đối tượng

1.3.3.2 Nội dung chơi

Về bản chất, nội dung chơi chính là sự cụ thể hóa của các nội dung giáo dục được quy định tại trường mầm non hiện nay

Về hình thức, nội dung chơi chính là khía cạnh hiện thực được phản ánh trong trò chơi, tất nhiên sự phản ánh này chỉ là “tái tạo” lại hiện thực cuộc sống mà trẻ tiếp nhận dưới con mắt trẻ thơ của mình [22]

Nội dung chơi phát triển từ đơn giản đến phức tạp, từ trò chơi mô phỏng hành động của con người với đồ vật đến trò chơi thể hiện mối quan hệ giữa con người với con người, và cuối cùng là những trò chơi với nội dung chính

là sự tuân thủ các quy tắc hành vi xã hội và các quan hệ xã hội bên trong của con người (A.N Leonchep, V.X Mukhina )

1.3.3.3 Vai chơi

Vai chơi là sự hiện thực hoá nội dung chơi, hay nói cách khác, vai chơi

là “các nhân vật” có thể là người, sự vật, hiện tượng, đồ vật…có chứa đựng nội dung giáo dục, là “các tính cách nhân vật” để người chơi thể hiện mình

Vai chơi nhất thiết phải được thể hiện thông qua người chơi cụ thể [6]

Ví dụ: Vai bác sĩ, là hiện thực hóa nội dung thương yêu con người, có trách nhiệm với cộng đồng, được thể hiện qua tính cách cứu chữa, chăm sóc bệnh nhân, được người đóng vai thể hiện ra qua hình thức như: mặc áo Blu trắng, độ mũ trắng, đeo ống nghe, tay cầm dụng cụ y tế, nét mặt yêu thương, dáng đi nhẹ nhàng, lời nói cân cần, từ tốn, lịch sự, toát lên sự tin cậy, yêu mến đối với bênh nhân…

Theo Đ.B Enconhin, vai chơi được coi là “trung tâm của trò chơi”, “là phương tiện để trẻ thực hiện chủ đề” Trẻ đóng vai tức là trẻ tái tạo lại các hành động của người lớn trong các mối quan hệ với đồ vật hay với xã hội, tức

là thực hiện chức năng xã hội của người lớn (thường là những chức năng mang tính nghề nghiệp như dạy học, khám bệnh, bán hàng…) “Đóng vai là con đường giúp trẻ thâm nhập vào cuộc sống” [24]

Một điểm quan trọng là, trong khi đóng vai trẻ không chỉ phản ánh trung thành những ấn tượng đã tiếp nhận mà còn đưa vào trong vai chơi những kinh nghiệm cá nhân của mình

Trẻ muốn thực hiện một vai nào đó thì phải thỏa mãn những điều kiện sau: trẻ được tiếp xúc làm quen với con người và hành động thực của họ trong cuộc sống; mặt khác những ấn tượng mà trẻ tiếp nhận phải gây được cảm xúc mạnh mẽ cho trẻ

Hành vi nhập vai của trẻ trong trò chơi bao gồm việc lựa chọn đồ chơi, vật thay thế để thể hiện hành động của nhân vật và quan hệ của nhân vật đó trong chủ đề chơi (A.V Giaparogiet)

1.3.3.4 Hành động chơi:

TS Nguyễn Ánh Tuyết cho rằng: vai chơi quy định hành động chơi của trẻ, nó gồm hành động với đồ vật và hành động với các nhân vật khác Hành động chơi chỉ là hành động mô phỏng và mang tính tượng trưng (24) Tính tượng trưng của hành động chơi thể hiện ở chỗ: trẻ sử dụng vật thay thế tượng trưng cho vật thật, dùng hành động chơi mô phỏng hành động thật, vai chơi là nhân vật có thật trong cuộc sống xã hội

Nhưng mặt khác, hành động chơi của trẻ lại mang tính hiện thực (A.N Leonchep, P.I Phratkina ) vì hành động chơi được trẻ lấy từ cuộc sống thực

và phương thức hành động là hoàn toàn có thực, tương ứng với đồ chơi

Ví dụ, một trẻ chơi trò chơi “Chăm sóc em bé” với búp bê làm con, trẻ cũng trải nghiệm những hành động của người mẹ (cho con ăn, ru con ngủ…)

và những cảm xúc của người mẹ (yêu thương, lo lắng…)

Ngoài ra, hành động chơi của trẻ còn mang tính khái quát, “trong hành động chơi trẻ mô phỏng cái điển hình, cái chung” (A.N Leonchep) Tính khái quát của hành động chơi cho phép trẻ tiến hành trò chơi trong những điều kiện đồ chơi khác nhau Ví dụ, Trẻ đóng vai “Bác lái tàu” ngồi trên hàng ghế đầu, “khách hàng” ngồi ghế sau, trẻ sử dụng ghế ngồi, hòn gạch để tạo thành đoàn tàu xếp thành dãy dọc hoặc ngang

Có thể sơ đồ hóa cấu trúc cơ bản của TCĐVTCĐ như sau

Các thành tố cơ bản này được diễn ra sinh động, phong phú trong môi

trường giáo dục và phụ thuộc vào “cái tài” của người tổ chức (lựa chọn tình

huống chơi, người chơi) và điều kiện cơ sở, vật chất (Đồ chơi) của trường

1.3.4 Những mối quan hệ trong trò chơi đóng vai theo chủ đề

Trong cấu trúc của TCĐVTCĐ, các thành tố này có sự liên quan tác động qua lại, chi phối lẫn nhau một cách biện chứng

- Thành tố Chủ đề chơi là yếu tố đầu tiên, chi phối Nội dung chơi Khi có Nội dung chơi thì mới hình thành nên Vai chơi Khi có Nội dung chơi rồi mới

bố trí vai chơi, các hành động chơi Các hành động chơi lại phải căn cứ vào Chủ đề, Nội dung và Người chơi…

- Trong mỗi thành tố, lại cũng có các thành tố con của nó tác động lẫn nhau

Ví dụ Vai chơi: Có thành tố: Vai chơi, đóng vai nhân vật, nội dung thể hiện trong khi chơi…

Các thành tố con này tương tác với nhau tạo nên toàn bộ thành tố Vai chơi Điều này có ý nghĩa rất quan trọng trong việc tổ chức trò chơi của người giáo viên mầm non Bởi vì đây chính là chỗ dựa để cho giáo viên - “đạo diễn kịch bản” diễn ra trong quá trình chơi- thiết kế các hoạt động chơi, phân công

nhiệm vụ cho phù hợp với khả năng của trẻ và sát với ý đồ giáo dục

Ví dụ:

- Trò chơi “Cháu làm bác sỹ” bé tự nhận đóng vai “Bác sỹ”: có nhiều

bệnh nhân đến thăm khám “Bác sỹ” bố trí khám theo số thứ tự của “y tá” đọc danh sách “người bệnh”…Bác sỹ “khám bệnh” cho bệnh nhân “chăm sóc người bệnh”, “kê đơn thuốc”, “dặn” cách dùng “thuốc”, “dặn” cách chăm sóc mình khi ốm; trong quá trình trẻ đóng vai chơi cô bổ sung tình huống: một, hai “người bệnh” ốm nặng (đau bụng dữ dội) cách ứng xử của bác sỹ và y tá

- Trò chơi “Tóc xinh”, bé đóng vai “cô chủ hiệu làm tóc” có khách đến làm mới mái tóc, cô chủ hiệu làm tóc “gội đầu”, “uốn, chải tóc” theo nhiều kiểu dáng cho nhiều khách hàng

Các thành tố trên tác động và chi phối lẫn nhau và cuối cùng, sau khi chơi thì hình thành nên kiến thức, kỹ năng, thái độ trong tâm lý trẻ em

Trong TCĐVTCĐ chứa đựng hai mối quan hệ giữa những đứa trẻ tham gia chơi: đó là quan hệ chơi và quan hệ thực

+ Quan hệ chơi: là sự tác động qua lại giữa các vai chơi nhằm thể hiện

mối quan hệ xã hội của người lớn trong chủ đề chơi

+ Quan hệ thực: là sự tác động qua lại của những đứa trẻ tham gia trò

chơi nhằm thỏa thuận, điều tiết việc thực hiện chủ đề chơi

Mối quan hệ giữa các vai chơi (tức là quan hệ chơi) trong TCĐVTCĐ là yếu tố quan trọng tạo nên bản chất xã hội của trò chơi [24] chính những mối quan hệ này làm nảy sinh luật chơi, xác lập mối quan hệ của trẻ khi tham gia trò chơi (tức là quan hệ thực)

- Đồ chơi và tình huống chơi :

Đồ chơi là cơ sở vật chất quan trọng để tiến hành trò chơi Có hai loai đồ chơi trong TCĐVTCĐ: đồ chơi do người lớn làm, mô phỏng theo những đồ

vật thật (gọi là đồ chơi hình tượng); và đồ chơi - đồ vật thay thế cho vật thực (còn gọi là vật thay thế) Do tính tượng trưng của hành động chơi nên trẻ có

thể sử dụng các vật thay thế khác nhau, tuy nhiên đồ vật sử dụng làm vật thay thế phải giúp trẻ thực hiện được thao tác chơi phù hợp (L.X.Vưgotxki)

Do đồ chơi là vật thay thế nên thao tác chơi của trẻ không trùng với hành

động của vai, đó là lí do làm nảy sinh tình huống chơi Tình huống chơi là

tình huống trẻ tưởng tượng ra trong khi chơi, trẻ đặt mình vào đó để thực hiện hành động chơi, góp phần tạo nên nội dung chơi Dù chơi trong tình huống không có thực nhưng thái độ tình cảm trẻ đặt ra trong tình huống là hết sức chân thực

1.3.5 Vai trò của TCĐVTCĐ đối với sự hình thành và phát triển tâm lý, nhân cách của trẻ 4 - 5 tuổi

- Tâm lý học mầm non khẳng định rằng: TCĐVTCĐ là phương tiện để : hình thành và phát triển tính chủ định của các quá trình tâm lý; giáo dục đạo

đức; giáo dục trí tuệ; phát triển khả năng thẩm mĩ; phát triển về thể chất cũng như hình thành các kĩ năng lao động ban đầu và phát triển tính độc lập cho trẻ

- TCĐVTCĐ có ý nghĩa rất quan trọng đối với việc giáo dục đạo đức

cho trẻ Trong trò chơi, trẻ tích cực và sáng tạo tiếp nhận những quy tắc hành

vi cũng như một số chuẩn mực đạo đức của xã hội Khi tuân thủ những qui định về hành vi của vai chơi, trẻ phải điều tiết hành vi của mình để thực hiện các quy tắc của trò chơi, của vai chơi Từ đó, đứa trẻ nắm luôn những nguyên tắc đạo đức của các vai, đồng thời ở trẻ hình thành những chuẩn mực đạo đức của xã hội Trên cơ sở đó, thiết lập mối quan hệ tích cực đối với cuộc sống xung quanh (trẻ biết yêu thương con người, biết quan tâm và có tinh thần trách nhiệm với người khác…)[6],[7],[8]

+ TCĐVTCĐ tác động rất mạnh đến sự phát triển đời sống tình cảm của trẻ mẫu giáo [3] Trò chơi gợi lên ở trẻ những “rung động mang tính người”, khi nhập vai, chúng phản ánh mối quan hệ giữa người và người Trong khi chơi, trẻ bộc lộ những cảm xúc buồn, vui, lo lắng, thương yêu…, dù trong hoàn cảnh tưởng tượng nhưng hết sức chân thực Những rung động đó trong khi chơi giúp cho đời sống tình cảm của trẻ ngày càng phong phú và sâu sắc + Bên cạnh đó, TC ĐVTCĐ có ảnh hưởng lớn đến sự hình thành tình cảm tập thể (V.P Gialogina) Khi chơi, trẻ cùng nhau bàn bạc, thỏa thuận, giải quyết các mâu thuẫn, giúp đỡ lẫn nhau trong việc thực hiện nội dung chủ đề chơi Đây chính là cơ sở hình thành “xã hội trẻ em” ở lứa tuổi mẫu giáo nhỡ

+ Ngoài ra, qua TCĐVTCĐ ở trẻ còn hình thành những phẩm chất đạo đức cần thiết của con người lao động mới, như sự nỗ lực ý chí, tính kỷ luật, tinh thần chủ động, tính kiên nhẫn, lòng dũng cảm… Theo Nguyễn Ánh Tuyết, những đức tính này do nội dung trò chơi và vai chơi quy định Nếu trẻ đóng vai bác sĩ thì phải tận tình, chu đáo với bệnh nhân; nếu trẻ đóng vai người lính gác thì phải giữ kỷ luật nghiêm minh…

Tóm lại, TCĐVTCĐ có vai trò hết sức quan trọng đối với sự phát triển tâm

lý, đồng thời là một phương tiện giáo dục toàn diện cho trẻ mẫu giáo

1.3.6 Đặc điểm TCĐVTCĐ ở tuổi 4 - 5

Thứ nhất: Ở lứa tuổi mẫu giáo bé, hoạt động vui chơi của trẻ đã phát

triển mạnh Nhưng chỉ ở độ tuổi 4 - 5 tuổi hoạt động vui chơi mới mang đầy

đủ ý nghĩa của nó nhất Có thể nói rằng hoạt động vui chơi ở lứa tuổi mẫu giáo nhỡ và mẫu giáo lớn phát triển tới mức hoàn thiện, được thể hiện rõ rệt tính tự lực, tự do và chủ động

Thứ hai: Trong hoạt động vui chơi, trẻ 4 - 5 tuổi đã biết thiết lập những

quan hệ rộng rãi và phong phú với các bạn cùng chơi: Một “xã hội trẻ em” được hình thành chẳng khác nào một “xã hội người lớn thu nhỏ”, bắt đầu

xuất hiện vai trò "thủ lĩnh"

Thứ ba: Cuối tuổi mẫu giáo bé, trong hành vi của trẻ đã xuất hiện những

loại động cơ khác nhau, nhưng những động cơ ấy còn mờ nhạt, yế ớt, tản mạn Đến cuối tuổi mẫu giáo nhỡ, các động cơ đã xuất hiện ở tuổi mẫu giáo bé được phát triển mạnh mẽ hơn Đặc biệt đến cuối tuổi mẫu giáo nhỡ và lớn thì những động cơ đạo đức thể hiện thái độ của trẻ đối với những người khác có một ý nghĩa hết sức quan trọng trong sự phát triển các động cơ hành vi: nhiều màu nhiều vẻ: động cơ muốn tự khẳng định mình, động cơ muốn nhận thức, muốn khám phá thế giới xung quanh, động cơ thi đua, động cơ xã hội [13]

Tóm lại, qua những vấn đề đã nêu ở trên cho thấy các đặc điểm hành vi

đạo đức của trẻ 4 - 5 tuổi được biểu hiện tương đối rõ nét như: trẻ rất thích quan hệ với bạn bè, người lớn và các em nhỏ Trẻ sẵn sàng nhường nhịn chia

sẻ, quan tâm giúp đỡ họ những khi cần thiết Chính vì vậy mà việc giáo dục các thói quen hành vi cho trẻ là hết sức quan trọng và cần thiết Phải coi lứa tuổi này là thời kì thuận lợi nhất để giáo dục đạo đức cho trẻ đặc biệt là các thói quen hành vi mang tính chuẩn mực

Các nhà giáo dục Xô viết đã cho rằng nếu bỏ lỡ thời kì thuận lợi này, không tiến hành đúng lúc công tác giáo dục hành vi đạo đức cho trẻ, thì sẽ bị thiếu hụt những tri thức sơ đẳng về đạo đức và những hành vi thói quen quan trọng và việc bổ xung những thiếu hụt đó ở lứa tuổi sau này là hết sức khó khăn và phức tạp hơn rất nhiều

1.4 Giáo dục hành vi đạo đức cho trẻ mẫu giáo 4-5 tuổi

1.4.1 Khái niệm đạo đức

- Theo quan điểm triết học: Đạo đức được hiểu là một hình thái ý

thức xã hội bao gồm những nguyên lí, quy tắc, chuẩn mực điều tiết hành vi của con người trong quan hệ người khác với cộng đồng Trên cơ sở các nguyên tắc đó để đánh giá hành vi, phẩm giáo của mỗi người bằng quan niệm

về thiện ác, chính nghĩa và phi chính nghĩa, nghĩa vụ, danh dự [13, tr.145]

- Giáo dục đạo đức và giáo dục hành vi đạo đức

+ Theo tác giả Huỳnh Khái Vinh, “Giáo dục đạo đức là quá trình tác

động tới người học để hình thành cho họ ý thức, tình cảm và niềm tin đạo đức, đích cuối cùng quan trọng nhất là tạo lập được những thói quen hành vi đạo đức” [28, tr.172]

+ Giáo dục đạo đức ở mầm non là quá trình tác động có mục đích, có

kế hoạch nhằm trang bị cho trẻ những hiểu biết về những nguyên tắc, chuẩn mực đạo đức, rèn cho trẻ những hành vi đạo đức phù hợp với yêu cầu xã hội

mà trẻ đang sống Trên cơ sở đó hình thành cho trẻ những phẩm chất đạo đức, những nét tính cách của con người Việt Nam mới [12]

1.4.2 Khái niệm hành vi

Theo từ điển Tiếng Việt “Hành vi” là toàn bộ nói chung những phản

ứng, cách cư xử biểu hiện ra bên ngoài của một người trong một hoàn cảnh cụ thể nhất định

Khi nói đến hành vi người, chúng ta hiểu đó là những biểu hiện bên ngoài của hoạt động, được điều chỉnh bởi cấu trúc tâm lí bên trong của nhân cách Hoạt động có biểu hiện bên ngoài là hành vi, vì vậy hai phạm trù hành

động và hành vi hỗ trợ cho nhau Như vậy, hành vi là những cái biểu hiện ra bên ngoài (cử chỉ, động tác, lời nói ) nhưng lại thống nhất với cấu trúc tâm lí bên trong tâm lí nhân cách

Từ những quan niệm về hành vi trên đây, chúng tôi có thể hiểu: Hành vi

là những hành động được biểu hiện ra bên ngoài và tương ứng với nó là nội dung tâm lí bên trong của nó

Đạo đức luôn gắn liền với hành vi, thói quen, tập quán sống nên thường xuyên thay đổi trong mỗi giai đoạn lịch sử ở mỗi chế độ khác nhau Đạo đức

có 3 chức năng chính: Nhận thức, giáo dục và điều chỉnh hành vi, trong đó chức năng điều chỉnh hành vi là chức năng hết sức quan trọng vì nó điều chỉnh hành vi con người trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội [36]

+ Hành vi đạo đức là những hành động, cách cư xử được điều chỉnh bởi

chủ thể có ý thức tức là ở trình độ chức năng tâm lí cấp cao đã được phát triển đến mức độ nhất định Như vậy, bản chất của đạo đức là sự quan tâm tự giác của những con người đến lợi ích của nhau, đến lợi ích của cộng đồng xã hội

và trong đó có cả lợi ích của chính bản thân mình [36]

- Giáo dục hành vi đạo đức: là tổ chức cho người được giáo dục lặp đi

lặp lại nhiều lần những hành động đạo đức trong cuộc sống sinh hoạt hàng ngày nhằm tạo được hành vi đạo đức đúng đắn và từ đó có thói quen đạo đức

bền vững

Quá trình giáo dục hành vi đạo đức được hiểu là quá trình tác động có chủ định đến các mặt nhận thức, tình cảm, ý chí và thói quen cá nhân Quá trình này giúp cho trẻ có năng lực định hướng giá trị, biết phân biệt cái tốt, cái xấu, cái thiện, cái ác, cái đẹp và chưa đẹp Bồi dưỡng cho trẻ những cảm xúc, thái

độ tích cực, biết yêu cái đúng, cái tốt, cái đẹp; ghét cái xấu, cái ác, mong muốn làm theo cái đúng, cái tốt và hình thành cho trẻ những thói quen đạo đức, thực hiện các chuẩn mực đạo đức trong cuộc sống sinh hoạt hàng ngày [36]

1.4.3 Biểu hiện hành vi đạo đức ở trẻ mẫu giáo

Hành vi đạo đức được biểu hiện qua hoạt động sống của cá nhân với tư cách là chủ thể của hoạt động dựa trên cơ sở cái đúng, cái thiện và làm cho cuộc sống trở nên tốt đẹp hơn

Các thành phần tâm lí này tạo nên cơ cấu như một chỉnh thể điều hành hành vi đạo đức của mỗi con người Nếu chỉ thiên về “dạy ý thức” giảng giải như thế nào là đúng - sai, làm thế nào là có đạo đức, trẻ em có thể biết các chuẩn mực đạo đức nhưng không có sức mạnh thúc đẩy hành động và không

tự thực hiện hành động đạo đức thì chưa trải nghiệm, chưa có kinh nghiệm cụ thể về hành vi đạo đức cũng có nghĩa là chưa hiểu về hành vi đạo đức đó Chính vì vậy để có những hành vi đạo đức ta không chỉ dạy ý thức mà còn phải rèn cho trẻ những tình cảm, hành vi phù hợp với chuẩn mực đạo đức Vấn đề ở chỗ là ý thức, tình cảm, ý chí, kĩ năng và thói quen hành vi đạo đức chỉ có thể được hình thành được bằng con đường hiện thực các hành động thực sự trong cuộc sống, bằng những việc làm, cách cư xử thực tế trong hoàn cảnh có thực Quá trình trẻ em thực hiện hành vi đạo đức trong đời sống thực chính là quá trình hình thành nên cấu trúc tâm lí phức tạp bên trong Hay nói cách khác, cơ chế hình thành nên những phẩm chất đạo đức của nhân cách trẻ em chính là quá trình tổ chức hành động đạo đức của chúng thông qua các hoạt động giáo dục và trong cuộc sống hàng ngày

1.4.4 Nội dung tổ chức TCĐVTCĐ nhằm giáo dục hành vi đạo đức cho trẻ 4 - 5 tuổi ở trường mầm non

Nội dung tổ chức TCĐVTCĐ nhằm giáo dục hành vi đạo đức cho trẻ ở trường mầm là một nội dung trọng tâm trong công tác giáo dục đạo đức Giáo dục học mầm non cho rằng, nội dung tổ chức TCĐVTCĐ nhằm giáo dục hành

vi đạo đức cho trẻ ở trường mầm non chủ yếu tập trung vào các nội dung chính như sau: giáo dục hành vi giao tiếp ứng xử, sẵn sàng quan tâm giúp đỡ người khác, sẵn sàng nhường nhịn chia sẻ với bạn bè Các nội dung này được đề cập

rất rõ ràng trong các giáo trình giáo dục học mầm non hiện hành với các nội dung giáo dục cụ thể sau:

- Hành vi văn minh trong quan hệ giao tiếp với những người xung quanh Đó chính là các quy tắc ứng xử trong giao tiếp như: chào hỏi, cách xưng hô phù hợp, cảm ơn, xin lỗi, hành vi thể hiện sự tôn trọng, đoàn kết với các bạn chơi trong nhóm

- Hành vi, thói quen biết sử dụng, giữ gìn đồ dùng, đồ chơi: xếp xắp gọn gàng, nâng lưu bảo vệ và biết vệ sinh các đồ dùng đồ chơi khi bẩn

- Hành vi, thói quen sẵn sàng giúp đỡ người khác như: nhường nhịn chia

sẻ với các bạn chơi cùng chơi, các bạn bị khuyết tật hay bạn có tính nhút nhát hoặc ngoài việc thực hiện nhiệm vụ được giao nhưng vẫn hỗ trợ; biết tôn trọng,

giúp đỡ những với khả năng của mình (giúp đỡ các bạn khác bị tàn tật, không

trêu chọc hay nhại tật của bạn trong quá trình chơi)

- Hành vi, thói quen văn minh trong sinh hoạt cá nhân, vệ sinh chung như: không quăng ném đồ dùng đồ chơi, không phá bĩnh sản phẩm của mình, của bạn chơi trong lớp, không cười nói gây ồn ào ảnh hưởng tới các bạn chơi Các nội dung trên được thể hiện lồng ghép nhằm đạt được những yêu cầu trong các hoạt động của chương trình chăm sóc giáo dục trẻ như

- Biết yêu thương, tôn trọng sở thích cá nhân và của bạn cùng chơi

- Biết quan tâm giúp đỡ cô giáo, bạn bè đặc biệt những người gặp khó khăn (bạn bị ốm đau, bạn có tính nhút nhát, bạn bị khuyết tật…)

- Biết yêu quý, bảo vệ và biết tự làm ra đồ dùng, đồ chơi

Các nội dung hành vi ứng xử của trẻ được cấu trúc theo 3 nội dung lớn như sau:

Một là, hệ thống hành vi ứng xử với những người xung quanh (cô giáo

và bạn bè cùng chơi)

Hai là, hệ thống hành vi bảo vệ đồ dùng đồ chơi

Ba là, hệ thống hành vi ứng xử đối với bản thân

Cụ thể từng nội dung là:

* Hệ thống hành vi ứng xử với những người xung quanh

- Đối với người lớn: Biết kính trọng vâng lời cô giáo: ngoan ngoãn, lễ phép, biết xưng hô đúng mực khi giao tiếp; biết “vâng”, “dạ”, “cảm ơn” khi được giúp đỡ hay biết xin lỗi khi làm phiền người khác dù là vô tình Biết yêu quý đồng cảm, chia sẻ những khó khăn, giúp đỡ cô giáo, bạn bè khi họ gặp

khó khăn (ốm đau, buồn lo hoặc bạn bị khuyết tật hay bạn có tính nhút nhát),

tự nguyện làm những việc tốt dù là rất nhỏ Không quấy rầy cô giáo: không bướng bỉnh hoặc nhõng nhẽo, không nói tục, không la hét ồn ào gây ảnh hưởng đến quá trình chơi

- Đối với bạn cùng chơi:

+ Thân ái, đoàn kết với bạn bè, cùng nhau hợp tác trong công việc nhất

là trong quá trình chơi Chơi hoà thuận, sẵn sàng nhường đồ chơi, vật dụng cho bạn khi cần thiết

+ Thông cảm và giúp đỡ bạn khi bạn buồn hoặc gặp khó khăn, biết thương xót những người tàn tật, không trêu chọc hay nhại tật của họ Biết tôn trọng, giúp đỡ với khả năng của mình Không trêu chọc hay quấy rầy bạn Biết bênh vực bạn khi bị người khác bắt nạt

* Hệ thống hành vi ứng xử đối với môi trường chơi (địa điểm chơi và đồ

dùng đồ chơi)

+ Đối với môi trường: Biết giữ gìn vệ sinh chung, cùng dọn dẹp ngăn lắp

giá góc chơi, đồ chơi; không bôi bẩn lên tường, lớp, vách nhà, không vứt rác ra lớp hoặc ném vứt đồ chơi bữa bãi

+ Đối với thế giới đồ vật, đồ chơi: Có thái độ nâng niu, giữ gìn đồ chơi,

đồ dùng, không làm bẩn, làm hỏng, khi thấy có đồ chơi hay đồ dùng bị bẩn thì

cố gắng rửa và chữa hay nhờ người khác giúp cho Sau khi chơi xong hay dùng xong biết thu dọn và cất đồ chơi, đồ dùng đúng nơi quy định

* Hệ thống hành vi ứng xử đối với bản thân:

+ Hành vi văn hoá vệ sinh cá nhân: Luôn giữ gìn mặt mũi, chân tay sạch

sẽ khi chơi Quần áo trang phục gọn gàng

+ Hành vi trao đổi giao tiếp khi chơi: Mạnh dạn, tự tin giao tiếp với bạn

bè hay giao tiếp với cô giáo, nói đủ câu Biết kiềm chế những ham muốn của mình khi cần thiết

+ Có ý thức tự phục vụ: Biết cùng bạn hoặc bản thân tự cất hay đồ chơi

khi cần thiết, hay tự biết tạo ra đồ chơi đơn giản theo khả năng của mình Tuy nhiên không nhất thiết đặt ra yêu cầu trẻ phải thực hiện tất cả những nội dung trên bởi mỗi trẻ có khả năng, điều kiện hoàn cảnh và nhu cầu không giống nhau Vấn đề quan trọng nhất vẫn là tìm ra được các biện pháp tổ chức TCĐVTCĐ nhằm giáo dục đạo đức cho trẻ một cách hiệu quả nhất

Như vậy, trên cơ sở phân tích mục tiêu giáo dục Mầm non kết hợp với việc phân tích các giáo trình giáo dục Mầm non, chương trình chăm sóc giáo dục trẻ 4 - 5 tuổi và chương trình lễ giáo, chúng tôi có thể đưa ra nội dung cơ bản về giáo dục hành vi đạo đức cho trẻ Mẫu giáo 4 - 5 tuổi gồm những nội dung như sau:

* Hành vi văn minh trong quan hệ giao tiếp ứng xử với những người xung quanh khi chơi: Quan hệ trao đổi, giao tiếp với bạn cùng chơi, sẵn sàng

giúp đỡ cô giáo, bạn cùng chơi đặc biệt đối với bạn khó khăn về tính cách và những người bạn bị khuyết tật

* Hành, thói quen đối với đồ dùng, đồ chơi: Biết bảo vệ, sử dụng, giữ

gìn đồ dùng, đồ chơi Không tranh giành, quăng ném đồ dùng Có hứng thú làm đồ chơi cùng cô

* Hành vi, thói quen văn hoá vệ sinh Giữ gìn vệ sinh cá nhân và vệ

sinh chung

Nội dung giáo dục hành vi đạo đức cho trẻ 4 - 5 tuổi gồm nhiều nội dung, nhưng do thời gian có hạn và trong khuôn khổ một luận văn nên chúng tôi chỉ tập trung nghiên cứu những nội dung sau đây:

- Hành vi văn minh trong quan hệ giao tiếp ứng xử với những người xung quanh với cô giáo và bạn cùng chơi, hoặc thông qua vai chơi

- Hành vi sẵn sàng quan tâm giúp đỡ cô giáo, bạn bè cùng chơi khi họ gặp khó khăn

- Hành vi sẵn sàng nhường nhịn đồ chơi, chia sẻ kinh nghiệm chơi với bạn bè cùng chơi

1.5 Biện pháp tổ chức TCĐVTCĐ nhằm giáo dục hành vi đạo đức cho trẻ 4

- 5 tuồi ở trường mầm non

1.5.1.Các nguyên tắc trong tổ chức TCĐVTCĐ nhằm giáo dục hành vi đạo đức cho trẻ mẫu giáo 4 - 5 tuổi

1.5.1.1 Đảm bảo các nguyên tắc giáo dục đối với trẻ 4 - 5 tuổi

Cũng như các hình thức giáo dục khác, tổ chức TCĐVTCĐ phải tuân thủ các nguyên tắc chung của giáo dục đó là: Nguyên tắc đảm bảo tính mục đích của giáo dục, bao gồm: nguyên tắc tính khoa học và sư phạm; nguyên tắc giáo dục trẻ trong hoạt động và trong giao tiếp; nguyên tắc tôn trọng nhân cách trẻ; ngoài ra cần quan tâm tới việc kết hợp với gia đình…

1.5.1.2 Đảm bảo tính tự nguyện, tính tự lập

- Trẻ thích thì chúng chơi với nhau, khi chán thì không chơi nữa Theo Đào Thanh Âm [1], chơi là một hoạt động không nhằm tạo ra sản phẩm - kết quả vật chất mà chỉ nhằm thỏa mãn nhu cầu được chơi của trẻ - kết quả tinh thần Tóm lại, “động cơ của hoạt động vui chơi nằm ngay trong quá trình chơi chứ không phải ở kết quả” Trong khi chơi, trẻ mẫu giáo thể hiện rõ nhất ý thức làm chủ, trẻ hoạt động hết mình, tích cực và độc lập

1.5.1.3 Luôn mang tính hợp tác

Trong trò chơi đòi hỏi phải có sự phối hợp giữa các thành viên, sự kết hợp hài hòa giữa hình ảnh nhân vật, hành động chơi và ngôn ngữ, để tạo thành phương tiện mô phỏng các hoạt động xã hội của người lớn Qua trò chơi, xã hội trẻ em hình thành

1.5.1.4 Tổ chức TCĐVTCĐ mang tính chất kí hiệu - tượng trưng

Trong trò chơi trẻ sử dụng vật thay thế cho vật thật, thực hiện hành động chơi thay thế cho hành động thật, vai chơi là nhân vật có thật trong đời sống xã hội Tuy nhiên, nội dung chơi lại phản ánh một mảng hiện thực nào đó của cuộc sống [21]

1.5.1.5 Có tính sáng tạo của trẻ

“Mầm mống sáng tạo của trẻ bắt đầu được thể hiện trong hoạt động chơi

là khi xuất hiện ý định chơi” Trong khi chơi, trẻ không bắt chước một cách máy móc những gì trẻ nhìn thấy mà vận dụng phối hợp những kinh nghiệm, những biểu tượng đã biết vào việc mô phỏng hiện thực cuộc sống của người lớn [1]

Ngoài những đặc điểm chung của hoạt động vui chơi, tổ chức TCĐVTCĐ của trẻ em còn mang những đặc điểm riêng, chính là cấu trúc tương đối phức tạp của nó, bao gồm chủ đề chơi, nội dung chơi, vai chơi, hành động chơi, các mối quan hệ trong trò chơi, đồ chơi và tình huống chơi

1.5.2 Biện pháp tổ chức TCĐVTCĐ nhằm giáo dục hành vi đạo đức cho trẻ 4-5 tuổi

1.5.2.1 Khái niệm về biện pháp tổ chức TCĐVCCĐ

Biện pháp TCĐVTCĐ là cách làm cụ thể của giáo viên trong tổ chức trường mầm non

Biện pháp giáo dục là một thành tố quan trọng của quá trình giáo dục, có quan hệ mật thiết, tác động qua lại đổi với các thành tố khác của quá trình giáo dục

Biện pháp là cách làm cụ thể, cách giải quyết một vẩn đề cụ thể hay hướng tới giải quyết nhiệm vụ từng phần, cụ thể

Trong một số trường hợp biện pháp cũng được coi là một phương pháp khi nó giải quyết được các nhiệm vụ khác nhau Biện pháp là một phần của

phương pháp nên nó cũng tuân theo những quy luật chung của quá trình giáo dục Vì vậy, biện pháp là một khái niệm thuộc phạm trù phương pháp bao gồm các cách thức tổ chức thực hiện một số vấn đề cụ thể nào đó, các thành

tố của biện pháp tương tác với nhau một cách biện chứng

Hiện nay, theo quan điểm đổi mới trong giáo dục mầm non thì biện pháp phải tạo được mối liên hệ chặt chẽ giữa giáo viên và trẻ, trong đó trẻ là chủ thể, là trung tâm của quá trình giáo dục còn giáo viên là người hướng dẫn, gơi

mở, tồ chức các quá trình hoạt động Trẻ phải hứng thú, tích cực, chủ động tham gia vào các hoạt động nhằm lĩnh hội được những tri thức, kinh nghiệm

để nhát triển toàn diện

Từ những nhận định trên, luận văn xây dựng khái niệm: Biện pháp tổ chức TCĐVTCĐ nhằm giáo dục hành vi đạo đức cho trẻ 4 - 5 tuồi ở trường mầm non là cách làm cụ thể của giáo viên trong quá trình tổ chức TCĐVTCĐ nhằm giáo dục hành vi đạo đức cho trẻ 4- 5 tuổi

1.5.2.2 Vai trò của biện pháp tổ chức TCĐVTCĐ nhằm giáo dục hành vi đạo đức cho trẻ 4 - 5 tuồi ở trường mầm non

- Biện pháp TCĐVTCĐ động trực tiếp đến trẻ, ảnh hưởng đến hiệu quả việc giáo dục hành vi đạo đức cho trẻ thông qua hoạt động vui chơi

- Biện pháp tổ chức TCĐVTCĐ nhằm giáo dục hành vi đạo đức cho trẻ

4 - 5 tuồi hợp lý sẽ tạo hứng thú, động lực để trẻ lĩnh hội những biểu tượng về hành vi đạo đúc từ đó có những hành động cụ thể phù hợp trong những tình huống, những hoàn cảnh mà trẻ được chứng kiến

Ví dụ: góc phân vai trò chơi “Gia đình” cô giáo cần làm cho trẻ hiểu

một “gia đình hạnh phúc” là các thành viên trong gia đình (bố, mẹ, con cái)

yêu thương, trân trọng, quý mến nhau (bố cùng mẹ làm những công việc trong

gia đình, chăm sóc các con, con cái nghe lời bố mẹ, ngoan ngoãn làm việc do

bố mẹ giao cho) Không khí trong gia đình luôn vui vẻ, hòa đồng Trước khi

tổ chức trò chơi giáo viên có thể trò chuyện, sử dụng tranh ảnh, băng hình, cuộc sống thực tiễn giúp trẻ tích lũy biểu tượng đó Sau đó cô làm mẫu, khích

lệ trẻ tái tạo, mô phỏng lại những hành vi đạo đức mà trẻ đã được quan sát vào vai chơi của mình Cô tạo tình huống đóng vai là bố làm một số công việc

trong gia đình (làm mới hay sửa chữa đồ dùng), chăm sóc con (dạy con học

bài); mẹ chăm sóc em (bế em bé, cho em ăn, tắm cho em) và khuyến khích trẻ

tái tạo lại những biểu tượng đó khi thể hiện trong vai chơi Chính nhờ việc trải nghiệm trực tiếp qua vai chơi, bằng việc thể hiện tình yêu thương của

“bố, mẹ” với “con” giáo viên đã tác động vào tình cảm của trẻ, làm cho trẻ

có những xúc cảm, tình cảm trong sáng về gia đình từ đó biết bộc lộ những hành vi phù hợp để “đáp lại” sự yêu thương, quan tâm của cha mẹ đối với con cái và ngược lại Và lúc này việc hình thành nhận thức về mối quan hệ gắn bó máu thịt giữa các thành viên trong gia đình, cung cấp biểu tượng “gia đình hạnh phúc” qua quá trình tổ chức TCĐVTCĐ cho trẻ sẽ trở nên dễ dàng hơn

Tại góc phân vai trò chơi “Bán hàng” cô giáo cần làm cho trẻ hiểu được

người bán hàng cần phải ứng xử với khách hàng như thế nào thì mới được

nhiều người yêu mến, là người bán hàng giỏi (bán đắt hàng, có duyên bán

hàng) Người mua hàng cũng phải biết điều chỉnh hành vi trao đổi khi mua,

khi chọn hàng (tránh xáo trộn hàng hóa lộn xộn, nói to) hoặc chỉ “chọn và

lấy hàng” nhưng không trả tiền Giáo viên có thể động viên khích lệ cho một

nhóm trẻ thể hiện tái tạo, mô phỏng những hành vi đạo đức vào vai chơi cho các bạn trong lớp được quan sát Sau đó nhận xét và rút kinh nghiệm biểu dương những biểu hiện tốt qua đóng vai lần đầu và động viên trẻ thể hiện tốt hơn cho những lần chơi sau đó Như vậy qua việc thực nghiệm nhiều lần, nhiều trẻ được chơi tiếp tục được rèn luyện, được cung cấp cho trẻ biểu tượng

về các hành vi đạo đức chuẩn mực một cách sâu sắc trong quá trình chơi

Trẻ mẫu giáo rất thích được khen ngợi, động viên vì điều đó giúp trẻ có cảm giác được thừa nhận, được khẳng định Chính vì vậy, nếu biện pháp tổ chức TCĐVTCĐ tạo cho trẻ cảm giác được thừa nhận, được khẳng định sẽ khuyến khích trẻ ngày càng có nhiều biểu hiện hơn nữa của hành vi đạo đức trong quá trình chơi đóng vai

Ví dụ: Cô đóng vai “khách hàng” ở góc chơi “bán hàng” và tạo tình huống có nhiều đồ dùng cồng kềnh không thể xách hàng về được Khi thấy trẻ biết giúp đỡ cô bằng những hành động cụ thể như: hỏi han, xếp sắp cho gọn gàng hơn hoặc xách hàng giúp thì cô giáo cần kịp thời khen ngợi và động viên trẻ ngay “Ôi cảm ơn bác bán hàng, bác tốt bụng quá” “May quá, hôm nay có bác đã giúp tôi mới xách hàng về nhà, lại còn động viên tôi nữa Nhờ bác mà tôi đã chuyển được bao nhiêu hàng về nhà mình” “Tôi cảm ơn bác rất nhiều Bác thật là giỏi, bác rất có duyên khi bán hàng và bác sẽ được rất nhiều người yêu mến!”

Đặc thù của trò chơi đóng vai sẽ có nhiều vai chơi trong mỗi góc chơi do

đó sẽ rất khó khăn đối với giáo viên trong quá trình quan sát nhận xét hay đánh giá kết quả Chính vì vậy biện pháp tổ chức TCĐVTCĐ nhằm giáo dục hành vi đạo đức cho trẻ không phù hợp sẽ không kích thích được trẻ tích cực bộc lộ những hành vi đạo đức chuẩn mực trong trò chơi, trẻ rất khó thể hiện và khó vận dụng vào các vai chơi Hiện nay, theo quan điểm đổi mới trong giáo dục mầm non thì biện pháp giáo dục phải tạo được mối liên hệ chặt chẽ giữa giáo viên và trẻ, trong đó trẻ là chủ thể, là trung tâm của quá trình giáo dục, khi tổ chức TCĐVTCĐ giáo viên là “người bạn lớn” chơi với trẻ, hỗ trợ, kịp thời động viên khích lệ trẻ có biểu hiện hành vi chuẩn mực trong quá trình chơi