Cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh giai đoạn 1778 – 1802

Cho đến nay, vấn đề cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh cũng như những vấn đề xung quanh sự sụp đổ của Tây Sơn, sự phục hưng lại cơ nghiệp chúa Nguyễn còn tồn tại nhiều quan

NGUYỄN THỊ HẰNG NGA

CUỘC CHIẾN GIỮA LỰC LƢỢNG TÂY SƠN

VÀ NGUYỄN ÁNH GIAI ĐOẠN 1778 - 1802

Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết

quả nêu trong luận án là trung thực, đảm bảo độ chuẩn xác cao nhất Các tài

liệu tham khảo, trích dẫn có xuất xứ rõ ràng Tôi xin hoàn toàn chịu trách

nhiệm về công trình nghiên cứu của mình

Tác giả

Nguyễn Thị Hằng Nga

MỤC LỤC

Trang

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 2

3 Mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu 4

4 Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu 4

5 Đóng góp của luận án 7

6 Bố cục luận án 8

NỘI DUNG 9

Chương 1 TỔNG QUAN NGUỒN TƯ LIỆU VÀ TÌNH HÌNH

NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ 9

1.1 Tổng quan nguồn tư liệu 9

1.1.1 Nguồn tư liệu trong nước 9

1.1.2 Nguồn tư liệu nước ngoài 13

1.2 Tổng quan tình hình nghiên cứu vấn đề 14

1.2.1 Tình hình nghiên cứu vấn đề trong nước 14

1.2.2 Tình hình nghiên cứu ngoài nước 25

1.3 Những kết quả nghiên cứu được luận án kế thừa và những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu 29

Chương 2 BỐI CẢNH LỊCH SỬ CUỐI THẾ KỈ XVIII VÀ SỰ XUẤT HIỆN CUỘC CHIẾN GIỮA LỰC LƯỢNG TÂY SƠN VÀ NGUYỄN ÁNH 33

2.1 Bối cảnh lịch sử cuối thế kỉ XVIII 33

2.1.1 Tình hình thế giới và bối cảnh khu vực cuối thế kỉ XVIII 33

2.1.2 Tình hình Đại Việt cuối thế kỉ XVIII 36

2.2 Cuộc chiến giữa Tây Sơn và chúa Nguyễn (1771 – 1778), sự hình thành vương triều Tây Sơn và lực lượng Nguyễn Ánh 38

2.2.1 Tây Sơn khởi nghĩa, lật đổ chính quyền chúa Nguyễn ở Phú Xuân, lập chính quyền riêng 38

2.2.2 Tây Sơn liên tiếp tấn công, đánh bại chúa Nguyễn ở Gia Định, vương triều

Tây Sơn thành lập (1776 – 1778) 42

2.2.3 Nguyễn Ánh nắm quyền thống lĩnh lực lượng chúa Nguyễn (1/1778) 44

Tiểu kết chương 2: 45

Chương 3 CUỘC CHIẾN GIỮA LỰC LƯỢNG TÂY SƠN

VÀ NGUYỄN ÁNH (1778 – 1788) 47

3.1 Tây Sơn liên tiếp tấn công vào Gia Định, lực lượng Nguyễn Ánh đại bại (2/1778 – 1/1785) 47

3.1.1 Tây Sơn xây dựng vương triều riêng, Nguyễn Ánh từng bước thiết lập chính quyền ở Gia Định (2/1778 – 1/1785) 47

3.1.2 Tây Sơn liên tiếp tấn công, đánh bật Nguyễn Ánh khỏi Gia Định (2/1778 – 1/1785) 49

3.2 Quá trình Nguyễn Ánh từ Xiêm trở về chiếm lại Gia Định, xây dựng căn cứ chống Tây Sơn (2/1785 – 9/1788) 55

3.2.1 Tây Sơn phát triển ra Bắc, nội bộ xuất hiện sự chia rẽ (2/1785 – 9/1788) 55

3.2.2 Nguyễn Ánh xây dựng lực lượng ở Xiêm, trở về chiếm lại Gia Định (2/1785 – 9/1788) 62

Tiểu kết chương 3 72

Chương 4 CUỘC CHIẾN GIỮA LỰC LƯỢNG TÂY SƠN

VÀ NGUYỄN ÁNH (1788 – 1802) 73

4.1 Cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh từ tháng 9/1788

đến tháng 7/1792 73

4.1.1 Quang Trung đánh bại quân Thanh, xây dựng vương triều riêng (9/1788 – 7/1792) 73

4.1.2 Nguyễn Ánh xây dựng căn cứ vững chắc ở Gia Định (9/1788 – 7/1792) 77

4.1.3 Những trận chiến “gió mùa” đầu tiên của Nguyễn Ánh (4/1791 – 7/1792) 89

4.2 Nội bộ Tây Sơn chia rẽ, Nguyễn Ánh liên tiếp tiến hành những trận chiến

“gió mùa” (7/1792 – 8/1795) 92

4.2.1 Vua Quang Trung băng hà, triều Cảnh Thịnh chia rẽ (7/1792 – 8/1795) 92

4.2.2 Trận chiến Quy Nhơn năm 1793, triều Thái Đức sụp đổ 94

4.3 Cảnh Thịnh củng cố triều chính, Nguyễn Ánh tăng cường sức mạnh quân sự,

chiếm thành Quy Nhơn (1795 - 1799) 99

4.3.1 Cảnh Thịnh củng cố lại triều chính (8/1795 – 4/1799) 99

4.3.2 Nguyễn Ánh tăng cường sức mạnh quân sự (8/1795 – 4/1799) 101

4.3.3 Nguyễn Ánh đánh chiếm Quy Nhơn (8/1795 – 4/1799) 103

4.4 Triều Cảnh Thịnh suy yếu, Nguyễn Ánh tấn công chiếm Phú Xuân,

Thăng Long (4/1799 – 12/1802) 105

4.4.1 Tây Sơn bao vây Bình Định, Nguyễn Ánh hạ thành Phú Xuân 105

4.4.2 Nguyễn Ánh đánh chiếm Thăng Long (1801) 111

Tiểu kết chương 4: 114

Chương 5 KẾT CỤC, NGUYÊN NHÂN VÀ HỆ QUẢ CỦA CUỘC CHIẾN GIỮA LỰC LƯỢNG TÂY SƠN VÀ NGUYỄN ÁNH GIAI ĐOẠN 1778 - 1802 116

5.1 Kết cục 116

5.2 Nguyên nhân dẫn đến kết cục nhà Tây Sơn sụp đổ, Nguyễn Ánh khôi phục lại cơ nghiệp chúa Nguyễn 117

5.3 Hệ quả của cuộc chiến Tây Sơn – Nguyễn Ánh đến quốc gia Đại Việt

cuối thế kỉ XVIII đầu thế kỉ XIX 139

Tiểu kết chương 5 144

KẾT LUẬN 146

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ 150

TÀI LIỆU THAM KHẢO 151 PHỤ LỤC

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Trong lịch sử phong kiến Việt Nam, phong trào Tây Sơn, vương triều Tây Sơn

đã đạt được nhiều chiến công hiển hách: Lật đổ chúa Nguyễn ở Đàng Trong, lật đổ chúa Trịnh ở Đàng Ngoài, bước đầu đặt nền tảng cho sự thống nhất đất nước Từ một phong trào nông dân, Tây Sơn vươn lên làm nhiệm vụ dân tộc: Đánh bại quân Xiêm, quân Thanh bảo vệ nền độc lập dân tộc Nhiều công trình sử học đã làm sáng

rõ những bước phát triển của phong trào Tây Sơn, vương triều Tây Sơn

Tuy nhiên, trong quá trình phát triển đó, trong nội bộ Tây Sơn còn diễn ra một

sự chuyển biến khác: Từ một phong trào nông dân, Tây Sơn từng bước thiết lập các vương triều phong kiến Các vương triều đó cũng không thoát khỏi quy luật chung của chế độ phong kiến Đại Việt cuối thế kỉ XVIII: phân quyền, khủng hoảng, suy yếu Nhà Tây Sơn chia rẽ, Nguyễn Ánh tranh thủ cơ hội đó phục hưng lại cơ nghiệp chúa Nguyễn Như vậy, trên bước đường phát triển, trong nội bộ nhà Tây Sơn dần xuất hiện sự chia rẽ, rồi sụp đổ Tuy nhiên, các công trình sử học chủ yếu tập trung vào thời kì phát triển của phong trào Tây Sơn, quá trình chia rẽ, suy yếu của vương triều này vẫn còn nhiều mảng trống chưa được nghiên cứu đầy đủ Nghiên cứu đề tài sẽ góp phần làm rõ quá trình khủng hoảng, sụp đổ của vương triều Tây Sơn và lí giải nguyên nhân dẫn đến kết cục đó

Phong trào Tây Sơn bùng nổ, chúa Nguyễn bị đánh bại, lưu vong Công cuộc phục hưng lại cơ nghiệp chúa Nguyễn của Nguyễn Ánh đầy gian truân Kết cục là lực lượng Nguyễn Ánh đã lật đổ nhà Tây Sơn, lập nên vương triều Nguyễn Các công trình sử học cũng đã có những nhìn nhận khách quan về vai trò của các chúa Nguyễn trong quá trình khai hoang lập ấp và mở rộng lãnh thổ về phía Nam Các hội thảo về vương triều Nguyễn cũng đã đánh giá khách quan hơn những đóng góp của vương triều Nguyễn đối với lịch sử dân tộc Tuy nhiên, khoảng giữa 2 thời kì đó, từ khi chúa Nguyễn bị Tây Sơn đánh bật khỏi Phú Xuân, suy vong, cho đến khi Nguyễn Ánh lật

đổ vương triều Tây Sơn, hoàn thành công cuộc phục hưng, lập nên vương triều Nguyễn vẫn chưa có công trình nào nghiên cứu cụ thể, một số công trình có đề cập

đến nhưng còn nhiều ý kiến trái chiều Những ý kiến nhìn nhận đó cần được xem xét, đánh giá lại một cách khoa học

Lịch sử Đại Việt cuối thế kỉ XVIII diễn ra 2 quá trình đối lập nhau: Tây Sơn hưng khởi thì chúa Nguyễn bại vong, Tây Sơn suy yếu thì chúa Nguyễn hưng phục Tính chất cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và chúa Nguyễn cũng từng bước có sự chuyển biến: từ cuộc đấu tranh của nông dân chống lại ách thống trị của chúa Nguyễn

đã chuyển dần thành cuộc chiến tranh giữa hai thế lực phong kiến Đại Việt Kết cục, Tây Sơn hiển hách nhưng cuối cùng nội bộ lại chia rẽ, rồi bị Nguyễn Ánh lật đổ, còn Nguyễn Ánh thất thế, lưu vong nhưng vẫn bám trụ ở đất Gia Định, từng bước đánh bại Tây Sơn khôi phục lại cơ nghiệp chúa Nguyễn Quá trình chia rẽ, khủng hoảng, sụp đổ của nhà Tây Sơn và quá trình phục hưng của chúa Nguyễn, hệ quả của hai quá trình đó chưa được nghiên cứu đầy đủ và còn nhiều ý kiến trái chiều

Nghiên cứu Cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh giai đoạn

1778 – 1802, sẽ làm rõ một số vấn đề còn nhiều nhận định trái chiều hoặc còn bỏ

ngỏ như: Sự chuyển biến trong lực lượng giữa hai bên trong cuộc chiến; nguyên nhân vì sao phong trào Tây Sơn hiển hách, vương triều Tây Sơn hùng mạnh như vậy cuối cùng lại khủng hoảng, suy yếu, cuối cùng thất bại trước công cuộc hưng phục của Nguyễn Ánh Mặt khác, trong cuộc chiến với Tây Sơn, Nguyễn Ánh có cầu viện Xiêm, nhờ sự giúp đỡ của phương Tây, vậy, mức độ cầu viện, những tác động và hệ luỵ của mối quan hệ đó? Nghiên cứu những vấn đề ấy sẽ góp phần làm

rõ thêm sự chuyển biến của cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh, nguyên nhân và hệ quả cuộc chiến, đặc điểm chế độ phong kiến Đại Việt cuối thế

kỉ XVIII, đồng thời góp phần đánh giá lại vai trò của Nguyễn Ánh trong lịch sử

Vì những lí do trên mà tác giả chọn vấn đề: Cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh giai đoạn 1778 – 1802 làm đề tài luận án

2 Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu:

Đối tượng nghiên cứu của luận án là: Cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh giai đoạn 1778 – 1802 Cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh giai đoạn 1778 – 1802 là sự kế tiếp cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và chúa

Nguyễn giai đoạn 1771 – 1778 Vì vậy, đề tài có mở rộng nghiên cứu cuộc chiến giữa Tây Sơn và chúa Nguyễn trước năm 1778 để làm rõ quá trình hình thành, phát triển của hai lực lượng: Tây Sơn và Nguyễn Ánh và sự chuyển biến về tính chất cuộc chiến

Phạm vi nghiên cứu:

- Về không gian: Cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh giai

đoạn 1778 – 1802 được nghiên cứu trong bối cảnh chung của quốc gia Đại Việt cuối thế kỉ XVIII đầu thế kỉ XIX

Mặt khác, cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh diễn ra trong mối liên hệ với các quốc gia Đông Nam Á (Xiêm, Chân Lạp, Vạn Tượng), Trung Quốc, Pháp, Anh, Tây Ban Nha… cuối thế kỉ XVIII, đầu thế kỉ XIX, vì vậy, tác giả khai thác mối liên hệ giữa Đại Việt với một số quốc gia trong khu vực để nghiên cứu

- Về thời gian: Trọng tâm nghiên cứu của luận án là cuộc chiến giữa lực lượng

Tây Sơn và Nguyễn Ánh giai đoạn 1778 - 1802 Thực tế, cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và chúa Nguyễn bắt đầu từ năm 1771, khi Nguyễn Nhạc dấy binh khởi nghĩa, đánh chiếm Quy Nhơn Năm 1775, Nguyễn Nhạc dâng đất và được chúa Trịnh phong cho làm tiên phong tướng quân đi đánh chúa Nguyễn Trước sự tấn công của Tây Sơn, năm 1777, Thái thượng vương bị bắt giết, Tân Chính Vương đầu hàng, từ đây quyền thống lĩnh đã giao lại cho hậu duệ Nguyễn Ánh Tháng 12 năm

1777, quân Nguyễn Ánh đánh chiếm Sài Gòn, thắng lợi này đã định vị được quyền

uy, vai trò thống lĩnh của Nguyễn Ánh, tháng Giêng năm 1778, các tướng tôn Nguyễn Ánh lên làm Đại nguyên soái Như vậy, năm 1777, thực tế Nguyễn Ánh đã trở thành người đứng đầu lực lượng chúa Nguyễn, nhưng với sự kiện chiếm lại Sài Gòn năm 1778 mới chính thức khẳng định được uy tín, quyền thống lĩnh tuyệt đối của Nguyễn Ánh Vì vậy, mốc thời gian khởi đầu cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh được giới hạn trong luận án này là năm 1778

Sau khi chiếm được Thuận Hóa, ngày 1 tháng 5 năm 1802, Nguyễn Ánh đặt niên hiệu Gia Long Tháng 6 năm 1802, quân Gia Long đánh ra Thăng Long, lật đổ triều Bảo Hưng, thống nhất toàn cõi Đến đây, cuộc chiến Tây Sơn – Nguyễn Ánh

đã kết thúc, triều Tây Sơn sụp đổ, vương triều Nguyễn được xác lập

Hai lực lượng trong cuộc chiến này là Tây Sơn và Nguyễn Ánh cho nên khi thực hiện đề tài, luận án chỉ giới hạn trong phạm vi thời gian từ năm 1778 đến năm

1802 Tuy nhiên, cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh là sự kế tiếp cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn với chúa Nguyễn, vì vậy, luận án mở rộng phạm

vi thời gian nghiên cứu đến trước năm 1778, giai đoạn hình thành và quy tụ thành hai lực lượng: Tây Sơn và Nguyễn Ánh

3 Mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu nghiên cứu

Thực hiện đề tài, tác giả tái hiện lại cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và

Nguyễn Ánh giai đoạn 1778 – 1802, phân tích, đánh giá những chuyển biến giữa

các lực lượng và sự thay đổi cục diện cuộc chiến; làm rõ kết cục, nguyên nhân, hệ quả của cuộc chiến Qua đó, luận án góp phần bổ sung một số mảng khuyết, làm rõ một số vấn đề còn nhiều ý kiến trái chiều xung quanh cuộc chiến giữa lực lượng

Tây Sơn và Nguyễn Ánh

Nhiệm vụ nghiên cứu:

Luận án tập trung làm rõ những vấn đề sau:

- Sưu tầm, đánh giá các nguồn tư liệu có liên quan đến cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh giai đoạn 1778 – 1802

- Phân tích bối cảnh lịch sử, những yếu tố ảnh hưởng, tác động đến cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh

- Trên cơ sở khai thác nguồn tư liệu, tái hiện lại diễn biến của cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh giai đoạn 1778 – 1802, từ đó xác định rõ sự thay đổi tính chất của cuộc chiến, nguyên nhân và hệ quả của cuộc chiến

- Đưa ra những đánh giá, nhận định khách quan về cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh giai đoạn 1778 – 1802

4 Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu

Nguồn tư liệu:

Luận án được thực hiện dựa trên cơ sở khai thác và xử lí các nguồn tư liệu sau:

- Các công trình sử học do các sử gia triều Lê – Trịnh biên soạn: Hoàng Lê nhất thống chí, Lê Quý dật sử 1 , Lịch triều tạp kỹ…

1

Một số tài liệu ghi tác giả là Bùi Dương Lịch

- Các công trình do Quốc sử quán triều Nguyễn biên soạn: Đại Nam thực lục; Đại Nam liệt truyện tiền biên; Khâm định Việt sử thông giám cương mục…; các công trình của các sử gia nhà Nguyễn: Việt sử cương mục tiết yếu (Đặng Xuân Bảng); Gia Định thành thông chí (Trịnh Hoài Đức); Phủ biên tạp lục (Lê Quý Đôn); Tây Sơn thuật lược; Tây Sơn thủy mạt khảo (Đào Nguyên Phổ); Hà Tiên Mạc thị phong thổ kí…

Sau khi đánh bại nhà Tây Sơn, Gia Long đã cho đốt hủy gần hết tư liệu liên quan đến nhà Tây Sơn, cho nên những bộ sử này là nguồn tư liệu chính khi nghiên cứu cuộc chiến Tây Sơn – Nguyễn Ánh Tuy nhiên, vì đây là những bộ sử của triều Nguyễn, các sử gia phong kiến đứng trên lập trường phê phán Tây Sơn, bảo vệ nhà Nguyễn, cho nên, khi sử dụng nguồn tài liệu này, cần gạn lọc những cốt lõi của các

sự kiện lịch sử để tái hiện cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh

- Sau khi Nguyễn Ánh lên ngôi, tài liệu liên quan đến nhà Tây Sơn đã bị đốt hủy, tuy nhiên một số thư từ, chiếu, chế, biểu, văn kiện bang giao của nhà Tây Sơn còn được lưu giữ trong các trước tác của Ngô Thì Nhậm, Phan Huy Ích… hoặc lưu giữ ở các địa phương Một số thư từ trao đổi giữa Tây Sơn với nhà Thanh cũng

được nhà Thanh lưu lại trong bộ sử Thanh thực lục, Khâm định An Nam kỷ lược

Mặc dù nguồn tài liệu gốc này không nhiều nhưng đây là nguồn sử liệu quý giá để đánh giá về Tây Sơn và cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh

- Để tiến hành cuộc chiến tranh với Tây Sơn, thế cùng, Nguyễn Ánh cầu viện Pháp thông qua giám mục Pigneau de Béhaine Các thư từ trao đổi giữa Nguyễn Ánh với Pigneau de Behaine, giữa Nguyễn Ánh với triều đình Pháp, thư của giám mục Pigneau de Behaine gửi về gia đình, bạn bè ở Pháp có kể về những sự kiện chứng kiến tại Nam Hà Ngoài ra, các thư từ của những người phương Tây đến Nam Hà, ủng hộ Nguyễn Ánh trong cuộc chiến với nhà Tây Sơn là nguồn tư liệu quý giá để nghiên cứu đề tài Những tư liệu này được Bộ Ngoại giao Pháp, Bộ Hải

quân và Thuộc địa Pháp lưu giữ và được công bố trong các tài liệu: Documents relatifs à l'époque de Gia-long của L.Cadière; La geste Francaise en Indochine, tome I, của Georges Taboulet; trên các tạp chí: Bulletin des Amis du Vieux Hue;

Bulletin de l'Ecole française d'Extrême-Orient; Bulletin de la Société des Etudes Indochinoises Ngoài ra, thời kì này các thương nhân phương Tây đến buôn bán ở

khu vực Đông Nam Á, một số thương nhân đã tiếp xúc với Tây Sơn, Nguyễn Ánh, chứng kiến cuộc chiến Tây Sơn – Nguyễn Ánh, những ghi chép này được tập hợp

trong các cuốn hồi kí: “A voyage to Cochinchina in the years 1792 – 1793” của John Barow, Les Espagnols dans l’Empire d’Annam của P Lorenzo Pérez; Notes sur le Tonkin của De la Bissachère…

Nguồn sử liệu gốc về cuộc chiến Tây Sơn - Nguyễn Ánh, đặc biệt là nguồn sử liệu của người phương Tây đến Đại Việt thời kì này là nguồn tư liệu căn bản để tác giả phục dựng lại cuộc chiến, đồng thời gợi mở cho tác giả những hướng nghiên cứu tiếp về cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh

Đây là nguồn tư liệu phong phú, từ nhiều nguồn khác nhau, theo quan điểm của các sử gia đứng trên các lập trường khác nhau, cho nên, khi sử dụng nguồn tài liệu này cần so sánh, đối chiếu, xác thực các sự kiện lịch sử để đảm bảo tính khoa học

- Nguồn tài liệu sưu tầm được thông qua quá trình điền dã tại các địa phương

có liên quan đến đề tài luận án: vùng Tây Sơn, Quy Nhơn (Bình Định), Hưng Nguyên, Trung Đô (Vinh), Nghệ An, Tiền Giang, Sài Gòn…

- Các công trình nghiên cứu đã công bố có nội dung liên quan đến đề tài luận

án, bao gồm: Sách chuyên khảo, bài nghiên cứu, thông tin đăng trên các báo, tạp chí chuyên ngành… qua các thời kì của Việt Nam, Pháp, Thái Lan, Trung Quốc Đây

là nguồn tư liệu có giá trị cung cấp thêm thông tin, trình bày các quan điểm về cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh Đây là nguồn tài liệu tham khảo, giúp tác giả có cái nhìn tổng quan hơn về vấn đề nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu

Để giải quyết vấn đề đặt ra, trên cơ sở nắm vững và vận dụng quan điểm chủ nghĩa duy vật biện chứng, chủ nghĩa duy vật lịch sử, quan điểm sử học Macxit, tác giả vận dụng các phương pháp nghiên cứu chuyên ngành kết hợp với phương pháp liên ngành để thực hiện đề tài

Trong quá trình sưu tầm và xử lí tư liệu, tác giả sử dụng phương pháp giám

định, phê phán tư liệu để xác định mức độ tin cậy của nguồn tư liệu nghiên cứu Đối với các bộ sử do các sử gia phong kiến Việt Nam biên soạn, hoặc nguồn tư liệu lưu trữ của người Pháp, tác giả tìm hiểu hoàn cảnh ra đời của tác phẩm, quan điểm lập trường của tác giả, đối chiếu các sự kiện, để đánh giá tính khách quan của các sự kiện lịch sử, từ đó gạn lọc những nội dung cốt lõi trong các tư liệu đó

Trên cơ sở nguồn tư liệu thu thập được, tác giả tổng hợp, phân tích tư liệu, sử dụng các phương pháp lịch sử, phương pháp logic để khái quát hóa, hệ thống hoá, quá trình tiến triển của các sự kiện lịch sử trong cuộc chiến Tây Sơn – Nguyễn Ánh

từ đó phân tích, rút ra những nhận xét, đánh giá Những nhận định về cuộc chiến Tây Sơn – Nguyễn Ánh được dựa trên nguồn tư liệu đã được tiếp cận, xử lí, đảm bảo tính khách quan, khoa học

Thực hiện đề tài, phương pháp lịch sử và phương pháp logic là hai phương pháp chủ yếu trong nghiên cứu đề tài Ngoài ra, tác giả sử dụng phương pháp nghiên cứu, khảo sát, điều tra thực địa để phục dựng lại diễn tiến của các sự kiện trong cuộc chiến

Cho đến nay, vấn đề cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh cũng như những vấn đề xung quanh sự sụp đổ của Tây Sơn, sự phục hưng lại cơ nghiệp chúa Nguyễn còn tồn tại nhiều quan điểm nhận xét, đánh giá khác nhau, vì vậy, trên

cơ sở nguồn tư liệu và kết quả đã nghiên cứu của đề tài, tác giả trình bày những phân tích, nhận định khách quan của cá nhân đối với những ý kiến còn trái chiều đó

- Từ việc tái hiện cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh giai

đoạn 1778 – 1802, luận án làm rõ nguyên nhân dẫn đến kết cục Tây Sơn sụp đổ và Nguyễn Ánh lập nên vương triều Nguyễn Đồng thời, luận án phân tích hệ quả của cuộc chiến đối với quốc gia Đại Việt cuối thế kỉ XVIII đầu thế kỉ XIX

- Từ những nội dung trên, luận án góp phần đưa ra những cơ sở để phân tích, nhận định về một số vấn đề còn nhiều ý kiến trái chiều cũng như một số vấn đề còn

bỏ ngỏ khi đánh giá về vương triều Tây Sơn cũng như về quá trình phục hưng của Nguyễn Ánh, quá trình dẫn đến sự xác lập của vương triều Nguyễn Trong cuộc chiến Nguyễn Ánh – Tây Sơn, có sự tham gia và tác động của các lực lượng bên ngoài, luận

án làm rõ hoàn cảnh, đánh giá mức độ và tác động của mối quan hệ giữa Nguyễn Ánh với Xiêm, với Pháp đến cuộc chiến Tây Sơn – Nguyễn Ánh, đến quốc gia Đại Việt

- Cuối thế kỉ XVIII, đầu thế kỉ XIX là giai đoạn chuyển tiếp trong lịch sử chế

độ phong kiến Việt Nam, vì vậy, những đóng góp của luận án sẽ góp phần nhận thức sâu sắc, toàn diện hơn về quốc gia Đại Việt cuối thế kỉ XVIII - đầu thế kỉ XIX

- Nội dung luận án và hệ thống tư liệu tham khảo được sưu tầm trong quá trình thực hiện luận án là nguồn tài liệu tham khảo có giá trị phục vụ công tác giảng dạy

và nghiên cứu về phong trào Tây Sơn, về quá trình phục hưng xác lập vương triều Nguyễn và trong nghiên cứu về lịch sử chế độ phong kiến Đại Việt cuối thế kỉ XVIII đầu thế kỉ XIX nói riêng và lịch sử Việt Nam cổ trung đại nói chung

6 Bố cục luận án

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, luận án được

chia làm 5 chương, cụ thể như sau:

Chương 1 Tổng quan nguồn tư liệu và tình hình nghiên cứu vấn đề

Chương 2 Bối cảnh lịch sử cuối thế kỉ XVIII và sự xuất hiện cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh

Chương 3 Cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh ( 1778 – 1788)

Chương 4 Cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh (1788 – 1802)

Chương 5 Kết cục, nguyên nhân, hệ quả của cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh (1778 – 1802)

NỘI DUNG Chương 1 TỔNG QUAN NGUỒN TƯ LIỆU VÀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ 1.1 Tổng quan nguồn tư liệu

1.1.1 Nguồn tư liệu trong nước

Nguồn tư liệu chính khi nghiên cứu đề tài là các bộ sử của các sử gia phong

kiến viết về lịch sử Đại Việt cuối thế kỉ XVIII - đầu thế kỉ XIX Trong các công trình này, các tác giả cũng đã bước đầu đánh giá về cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh

Về phía Tây Sơn, tư liệu liên quan đến Tây Sơn đã bị Gia Long đốt hủy Một số

tư liệu tản mạn còn được lưu giữ như: những bài khải, biểu, chế mà Ngô Thì Nhậm viết

thay cho Quang Trung về các vấn đề quan trọng, được tập hợp trong tập Hàn các anh hoa của bộ sách Ngô Gia Văn phái, đây là nguồn tài liệu quý giá của nhà Tây Sơn còn

sót lại Gần đây, tập tài liệu bao gồm các công văn của Tổng binh Quy Hợp được phát hiện tại Hương Khê (Hà Tĩnh) đã làm sáng rõ nhiều vấn đề về mối quan hệ giữa Tây

Sơn với Vạn Tượng Bộ Khâm định An Nam kỷ lược là tập tài liệu đầy đủ nhất của nhà

Thanh ghi lại những diễn tiến cuộc chiến tranh giữa Tây Sơn và nhà Thanh, cũng như thư từ thông hiếu giữa hai nước từ năm 1788 đến năm 1791 Mặc dù nguồn tài liệu gốc về Tây Sơn không nhiều, chủ yếu là giao thiệp của Tây Sơn với nhà Thanh, với Vạn Tượng, nhưng những tư liệu đó đã góp phần phục dựng lại nhà Tây Sơn Ngoài

ra, tư liệu về nhà Tây Sơn còn có một số chiếu, biểu, sắc phong… được nhân dân ở các địa phương lưu giữ Năm 1988, các nhà sử học Phan Huy Lê, Nguyễn Quang Ngọc… đã điều tra khảo sát ở địa bàn tương ứng với hai phủ Quy Nhơn, Quảng Ngãi thế kỉ XVIII và tập hợp các tư liệu có liên quan đến Tây Sơn trong cuốnTư liệu về Tây Sơn - Nguyễn Huệ trên đất Nghĩa Bình (1988) Đây là những nguồn sử liệu quý giá để đánh giá về Tây Sơn và cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh Tuy nguồn tư liệu về Tây Sơn còn khuyết, nhưng những bộ sử của các sử gia triều Lê – Trịnh, triều Nguyễn là nguồn tư liệu phong phú để nghiên cứu đề tài

Thế kỉ XVIII, các sử gia triều Lê – Trịnh biên soạn cuốn Đại Việt sử kí tục biên (1676 – 1789) Các tác giả đề cao chúa Trịnh, còn xem Tây Sơn và chúa

Nguyễn đều là kẻ thù Mặc dù đứng về phía đối lập với chúa Nguyễn và Tây Sơn nhưng bộ sử cũng ghi lại một phần sự phát triển của nhà Tây Sơn và sự sụp đổ của chúa Nguyễn giai đoạn trước năm 1789

Năm 1776, Lê Quý Đôn được cử giữ chức Hiệp trấn tham tán quân cơ ở Thuận

Hóa, ông viết Phủ biên tạp lục, đây là tập bút kí viết về Đàng Trong từ thế kỉ XVIII

về trước Lê Quý Đôn đứng trên lập trường đối địch với chúa Nguyễn để phản ánh tình hình chế độ phong kiến Đàng Trong thế kỉ XVIII, nhất là vùng Thuận Quảng, từ

đó, tác giả bước đầu lí giải nguyên nhân dẫn đến phong trào Tây Sơn Phủ biên tạp lục đã góp phần tái hiện lại cuộc chiến giữa lực lượng chúa Trịnh, Tây Sơn với chúa

Nguyễn trước năm 1778 và quá trình hình thành lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh Thời kì này, các bộ sử của các sử gia dưới triều Lê – Trịnh cũng đã viết về tình

hình ở Đàng Ngoài khi Tây Sơn tiến ra Bắc Cuốn Hoàng Lê nhất thống chí của

Ngô Gia văn phái phản ánh cuộc đấu tranh giữa các lực lượng phong kiến Lê – Trịnh và phong trào Tây Sơn trong thời gian từ khi Trịnh Sâm lên ngôi chúa (1767) đến khi Nguyễn Ánh lên ngôi vua (1802) Tác phẩm phản ánh rõ sự suy tàn của chế

độ phong kiến Đàng Ngoài, những chuyển biến ở Đàng Ngoài từ khi Tây Sơn kéo

ra Bắc Tác phẩm cũng tái hiện được tác động của cuộc chiến Tây Sơn – Nguyễn Ánh đối với Đàng Ngoài cuối thế kỉ XVIII, đầu thế kỉ XIX

Sử gia Bùi Dương Lịch sống cùng thời với những biến động lịch sử cuối thế

kỉ XVIII, là chứng nhân của những diễn tiến lịch sử giai đoạn này Là một trung thần của nhà Lê nhưng sau khi đánh bại quân Thanh, Quang Trung triệu ông ra

giúp, ông vào làm việc ở Sùng chính viện Cuốn Lê quý dật sử và Nghệ An ký của

Bùi Dương Lịch đã ghi rõ chi tiết các sự kiện giai đoạn cuối Lê và thời Tây Sơn, từ năm 1758 đến năm 1793

Cuốn Lịch triều tạp kỷ của Ngô Cao Lãng cũng chép các sự kiện từ năm 1672

đến năm 1789 Bộ sử đã cung cấp nguồn sử liệu phong phú về tình hình chính trị, kinh tế Đàng Ngoài, tình cảnh sưu cao, thuế nặng, nông dân phiêu tán, sự suy sụp của chính quyền vua Lê – chúa Trịnh Trong những diễn tiến lịch sử thời Hậu Lê,

bộ sử cũng ghi chép các sự kiện của cuộc chiến tranh giữa chúa Nguyễn và Tây Sơn

ở Đàng Trong, quá trình Tây Sơn tiến ra Bắc và sự sụp đổ của triều Lê

Khi vương triều Nguyễn thiết lập, công việc biên soạn quốc sử, nhất là giai đoạn chúa Nguyễn và sự thiết lập vương triều Nguyễn được chú trọng Đầu thế kỉ

XIX, Đại Nam thực lục là bộ chính sử do Quốc sử quán triều Nguyễn biên soạn, ghi

chép các sự kiện lịch sử từ thời các chúa Nguyễn cho đến các đời vua Nguyễn (1558 – 1888) Trong diễn tiến chung đó, các sự kiện diễn ra trong cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh được các sử gia trình bày tỉ mỉ Đây là nguồn tư liệu chủ yếu để phục dựng lại cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh

Tuy nhiên, các sử gia viết Đại Nam thực lục đứng trên lập trường của nhà Nguyễn, xem Tây Sơn là „„ngụy’’, đề cao vai trò của Nguyễn Ánh Cùng với Đại Nam thực lục, bộ Đại Nam liệt truyện do Quốc sử quán triều Nguyễn biên soạn, chép về sự tích công trạng các công thần, trung thần và “ngụy thần” (Nguyễn Nhạc, Nguyễn

Huệ, Nguyễn Lữ) Qua những truyện về các nhân vật lịch sử này, cuộc chiến giữa Tây Sơn và Nguyễn Ánh được tái hiện ở từng khía cạnh, nhân vật Mặc dù các bộ

sử này được viết trên quan điểm của nhà Nguyễn, nhưng đây là tư liệu quan trọng

để tái hiện toàn cảnh cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh

Bộ Khâm định Việt sử thông giám cương mục do Quốc sử quán triều Nguyễn

biên soạn viết từ thời Hùng Vương đến năm 1789 Trên cơ sở những ghi chép và đánh giá các sự kiện lịch sử, cuộc nội chiến giữa các lực lượng vua Lê - chúa Trịnh

và chúa Nguyễn; Tây Sơn và chúa Nguyễn; Tây Sơn và chúa Trịnh được trình bày

cụ thể Các tác giả chỉ rõ: Chính sự suy tàn, lạc lối của vua Lê trước những cuộc tấn công của Tây Sơn làm cho nhà Lê sụp đổ Bộ sử đã tái hiện khá đầy đủ cuộc giao chiến giữa các lực lượng chính trị trong xã hội Đại Việt giai đoạn trước khi hình thành cuộc chiến giữa 2 lực lượng: Tây Sơn và Nguyễn Ánh

Các bộ sử của Quốc sử quán triều Nguyễn biên soạn viết rõ về quá trình phong trào Tây Sơn nổi lên, lật đổ chúa Nguyễn và quá trình khôi phục lại cơ nghiệp chúa Nguyễn của Nguyễn Ánh Song, đứng trên lập trường đối địch với Tây Sơn nên các

sử gia nhà Nguyễn chỉ xem anh em nhà Tây Sơn là những “kẻ tiếm vị”, xem triều Tây Sơn chỉ là “nguỵ triều” và sự sụp đổ của Tây Sơn là “thiên mệnh” Các bộ sử

này đã cung cấp những tư liệu tương đối đầy đủ về cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh, đồng thời cũng bước đầu đã đưa ra những kiến giải về sự sụp

đổ của Tây Sơn và sự thắng lợi của Nguyễn Ánh

Ngoài các bộ sử do Quốc sử quán biên soạn, thời kì này còn có các bộ sử của

sử gia như: Cuốn Gia Định thành thông chí của Trịnh Hoài Đức đã cung cấp những

tư liệu về các địa danh trên đất Gia Định có liên quan và có vai trò nhất định trong cuộc chiến Tây Sơn – Nguyễn Ánh Trịnh Hoài Đức đứng trên lập trường ủng hộ chúa Nguyễn, đề cao chính sách của Nguyễn Ánh đối với Gia Định, đồng thời phê phán chính sách cướp phá của Tây Sơn đối với vùng đất này Qua đó, tác giả đề cao vai trò của vùng đất Gia Định đối với thắng lợi của lực lượng Nguyễn Ánh

Cuốn Quốc sử di biên do Phan Thúc Trực biên soạn, ghi chép các sự kiện từ

Gia Long đến Thiệu Trị Những sự kiện trong khoảng thời gian sau khi Nguyễn Ánh chiếm Phú Xuân, tiến ra Bắc, Tây Sơn bị diệt vong được trình bày cụ thể, bổ

sung nhiều tư liệu so với Đại Nam thực lục Phan Thúc Trực cũng đã công nhận vị

trí Tây Sơn trong lịch sử các triều đại phong kiến: “Nhà Tây Sơn tính từ năm Quý

Tỵ (1773) Nguyễn Nhạc dấy binh đao, trải qua đời Nguyễn Huệ, cho đến năm Nhâm Tuất (1802), đời Nguyễn Quang Toản tổng cộng được 30 năm” [157; 88]

Bộ Việt sử cương mục tiết yếu của Đặng Xuân Bảng khẳng định địa vị chính

thống của nhà Tây Sơn: “Hai chúa Tây Sơn gồm Quang Trung 5 năm, Cảnh Thịnh

8 năm, Bảo Hưng 2 năm gồm 15 năm… nhà Lê mất, triều ta (triều Nguyễn) chưa lên, sự kế nối các triều Đinh, Lý, Trần, Lê trong 15 năm ấy không thuộc Tây Sơn thì

còn ai nữa” [3; 9] Vì công nhận địa vị chính thống của nhà Tây Sơn nên Việt sử cương mục tiết yếu đã trình bày cuộc chiến giữa Tây Sơn – Nguyễn Ánh là cuộc

chiến giữa hai lực lượng phong kiến

Cuốn Tây Sơn thủy mạt khảo của Đào Nguyên Phổ, mặc dù đứng trên lập

trường bảo vệ nhà Nguyễn, nhưng khi trình bày về cuộc chiến giữa Tây Sơn và Nguyễn Ánh, Đào Nguyên Phổ đã công nhận tài năng của Nguyễn Huệ

Mặc dù đứng trên lập trường của chính quyền Lê - Trịnh, hay trên lập trường của nhà Nguyễn, nhưng bước đầu các sử gia đã công nhận vị trí của nhà Tây Sơn trong lịch sử các triều đại phong kiến Các sự kiện trong cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và chúa Nguyễn, Tây Sơn và Nguyễn Ánh được trình bày cụ thể Đây là nguồn tư liệu chủ yếu khi nghiên cứu về cuộc chiến Tây Sơn – Nguyễn Ánh

1.1.2 Nguồn tư liệu nước ngoài

Cuối thế kỉ XVIII đầu thế kỉ XIX, thời kì diễn ra cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh, một số thương nhân, giáo sĩ phương Tây đến Đại Việt để buôn bán hoặc truyền đạo Họ tận mắt chứng kiến những chuyển biến của Đại Việt, những diễn tiến đó được viết lại trong các tập kí sự, trong các lá thư họ gửi về nước Năm 1793, John Barrow – nhà thám hiểm, quản trị và ngoại giao Anh, có mặt trên hạm đội chở phái đoàn Anh đến Trung Hoa, dừng lại ở Đà Nẵng từ 14/5/1793

đến 16/6/1793, 4 năm sau, ông xuất bản cuốn: A voyage to Cochinchina in the years

1792 and 1793 (Một chuyến du hành đến xứ Nam Hà trong những năm 1792 - 1793), Barrow có tham khảo những ghi chép của Barisy - một người Pháp trong lực

lượng của Nguyễn Ánh, cùng những tư liệu trong Les Nouvelles des Missions

Orientales (Tin tức các Hội Thừa sai Đông phương) Cuốn sách đã trình bày cụ thể quá trình Nguyễn Ánh xây dựng lực lượng từ khi chạy sang Xiêm (1785) cho đến năm 1800, đặc biệt tác giả nhấn mạnh 2 năm (1798 – 1799), thời gian có những thay đổi vượt bậc trong lực lượng Nguyễn Ánh Từ sự thay đổi tương quan lực lượng giữa Tây Sơn và lực lượng Nguyễn Ánh trong 10 năm (1788 – 1799), tác giả khẳng định vai trò quyết định của Nguyễn Ánh trong chiến thắng trước Tây Sơn

Năm 1920, Maybon viết lời tựa cho tập kí sự La relation sur le Toukin et la Cochinchine (Kí sự về Đàng Ngoài) của De la Bissachère - Giáo sĩ người Pháp đã

từng chứng kiến những diễn biến lịch sử ở Việt Nam đây từ năm 1795 đến năm

1806 Tác phẩm này đã chỉ rõ quá trình Nguyễn Ánh từ Xiêm trở về, chiếm lại Gia Định, xây dựng lực lượng, từng bước tấn công Tây Sơn, đặc biệt tác giả nhấn mạnh những sự kiện liên quan đến những hoạt động của Nguyễn Ánh ở Đàng Ngoài sau khi chiếm Phú Xuân và kéo quân ra Thăng Long Tác giả đề cao vai trò của người Pháp đối với những thành công của Nguyễn Ánh: “Sự hoạt động của những người Pháp giúp vua Nam Kì kèm theo các đại bác và súng trường mà nước Pháp tặng nhà vua đã góp phần không nhỏ vào việc làm cho vua trở thành bá chủ vương quốc của mình trong một thời gian ngắn” [190; 82 - 83]

Ngoài các tập kí sự, các thư từ trao đổi giữa giám mục Pigneau de Béhaine và Nguyễn Ánh, thư từ của những người Pháp trong lực lượng Nguyễn Ánh cũng được tập hợp lại Năm 1912, L Cadière đã sưu tầm ở thư viện Victor Emmanuel và trong thư viện

của Hội Thừa sai Paris (MEP), ông tìm được các thư từ trao đổi giữa Nguyễn Ánh và

những người Pháp, tư liệu này được tập hợp trong “Documents relatifs à l'époque de Gia-long” (Tư liệu liên quan đến thời Gia Long) in trong Bulletin de l’Ecole française d’Extrême – Orient (Tập san Viện Viễn Đông Bác cổ), tập 12, năm 1912

Từ năm 1914 – 1944, hội Những người bạn cố đô Huế xuất bản tạp chí: Bulletin des Amis du Vieux Hué (BAVH - Tập san của những người bạn Cố đô Huế) Tạp chí

công bố nhiều tư liệu về những người Pháp đến giúp Nguyễn Ánh: Trong tập IV (1917), H.Cosserat công bố tiểu sử và những đóng góp cụ thể của 17 người Pháp tiêu biểu và tổng hợp về các tình nguyện quân đến Nam Kỳ để giúp Nguyễn Ánh Ngoài

ra trong các tập VII (1920), tập IX (1922), X (1923), L.Cadière tiếp tục công bố tiểu

sử và hành trạng của những người Pháp đã giúp đỡ Nguyễn Ánh Năm 1926, trong tập XIII, L.Cadière đã công bố 11 tài liệu về những giao thiệp giữa Nguyễn Ánh và Hội truyền giáo, đây là tập tài liệu Lê Văn Duyệt đã cho sao chép lại Ngoài ra, L.Cadière tiếp tục công bố những bức thư của người Pháp trong quân đội Nguyễn Ánh đã được lưu giữ trong Hội truyền giáo nước ngoài

Sau năm 1954, tác giả Georges Taboulet công bố cuốn: La geste Francaise en Indochine (Những hoạt động của người Pháp ở Đông Dương) (1955), cuốn sách đã tập

hợp khá đầy đủ tiểu sử, hành trạng của những người Pháp ở Đại Việt thế kỉ XVIII Các sử gia người Pháp đã tập hợp nhiều tư liệu nước ngoài có liên quan đến cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh, đây là nguồn tư liệu tương đối khách quan để đối chiếu với các tư liệu trong nước, góp phần tái hiện lại cuộc chiến; cung cấp những tư liệu về mối quan hệ giữa Nguyễn Ánh và người Phương Tây; tác động của mối quan hệ đó đối với cuộc chiến

1.2 Tổng quan tình hình nghiên cứu vấn đề

1.2.1 Tình hình nghiên cứu vấn đề trong nước

1.2.1.1 Tình hình nghiên cứu vấn đề trong nước trước năm 1954

Cuối thế kỉ XVIII, đầu thế kỉ XIX, trong các bộ sử của các sử gia thời Lê – Trịnh và các sử gia nhà Nguyễn, các sự kiện trong cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh đã được viết lại, tuy nhiên, mỗi sử gia đứng trên một lập trường riêng, cho nên, cuộc chiến được nhìn nhận theo nhiều quan điểm khác nhau:

Các sử gia triều Lê - Trịnh đứng về phía đối địch với chúa Nguyễn và Tây Sơn

cho nên, trong các bộ sử Đại Việt sử kí tục biên (1676 – 1789), Phủ biên tạp lục, Hoàng Lê nhất thống chí, Lê quý dật sử… cuộc chiến Tây Sơn – chúa Nguyễn, Tây

Sơn – Nguyễn Ánh được xem là cuộc chiến giữa hai thế lực đối địch Tuy nhiên, khi

vua Lê Chiêu Thống cầu cứu quân Thanh, ngọn cờ “phù Lê” sụp đổ, Quang Trung

lập được chiến công hiển hách đánh bại quân Thanh đã làm cho các sử gia triều Lê – Trịnh phải công nhận tài năng của Quang Trung và thừa nhận vai trò của Tây Sơn Đối với các sử gia nhà Nguyễn, Tây Sơn đã lật đổ chúa Nguyễn, tiến hành

cuộc chiến chống lại lực lượng Nguyễn Ánh, cho nên, trong các bộ sử: Đại Nam thực lục, Đại Nam liệt truyện, Khâm định Việt sử thông giám cương mục… các sử

gia triều Nguyễn xem Tây Sơn là kẻ thù, là “ngụy triều” Các sử gia ca ngợi công lao của Nguyễn Ánh: đánh bại Tây Sơn, hoàn thành thống nhất đất nước, sáng lập vương triều Nguyễn

Đầu thế kỉ XX, giai đoạn thời cuộc có nhiều chuyển biến, quan điểm thù địch với nhà Tây Sơn không còn khắt khe như trước, các sử gia tiếp cận với tư tưởng mới, cho nên có nhiều đánh giá khách quan hơn:

Tác giả Ngô Giáp Đậu trong cuốn: Hoàng Việt hưng long chí (1905) viết về

những diễn tiến lịch sử trong cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh trong khoảng 30 năm cuối thế kỉ XVIII, trên cơ sở những nguồn tư liệu phong phú, tác giả đã phục dựng lại quá trình Nguyễn Ánh dấy nghiệp trung hưng ở đất Gia Định, đánh bại nhà Tây Sơn, lập nên vương triều Nguyễn Đồng thời tác giả cũng

đã thừa nhận Quang Trung là “bậc chúa anh hùng” [41; 12]

Đầu thế kỉ XX, các trí thức tân học cũng đã đưa ra những nhìn nhận mới, cuộc chiến Tây Sơn - Nguyễn Ánh được đánh giá theo các khuynh hướng khác nhau:

Tác giả Trần Trọng Kim trong cuốn: Việt Nam sử lược (1920), trên quan điểm:

“Thiên hạ chỉ có một chữ “Thế” mà thôi, thành ra thì là vua, thua ra thì là giặc” [66; 49], tác giả khẳng định lại địa vị chính thống của triều Tây Sơn, đồng thời tác giả cũng chỉ rõ: chính sự chia rẽ của nhà Tây Sơn sau năm 1792 đã tạo điều kiện cho Nguyễn Ánh giành ưu thế trong cuộc chiến Tây Sơn – Nguyễn Ánh, từ đó, Nguyễn Ánh phục hưng cơ nghiệp chúa Nguyễn

Giới trí thức tân học thời kì này đã tiếp thu tư tưởng mới, vì vậy, trên các tạp

chí: Tạp chí Đông Thanh, tạp chí Trung Bắc chủ nhật, Tạp chí Tri Tân… có nhiều

bài nghiên cứu về Tây Sơn và Nguyễn Ánh, tiêu biểu như bài “Một đoạn lịch sử nước

nhà, Đức Cao hoàng và ông Giám mục Bá Đa Lộc” của Đỗ Đình Nghiêm, tạp chí

Nam Phong năm 1924 (số 79); bài “Dật sử vua Gia Long” trên tạp chí Đông Thanh

năm 1933 (số 14); bài “Những người Pháp công thần nhà Nguyễn” của Nguyễn

Triệu trên tạp chí Tri Tân năm 1941 (số 16); bài “Vua Gia Long tự làm kĩ sư đóng lấy

chiến thuyền theo kiểu Tây” của Quán Chi, tạp chí Trung Bắc Tân văn năm 1943 (số

149) các bài nghiên cứu này đề cao vai trò của Nguyễn Ánh trong công cuộc phục

hưng cơ nghiệp chúa Nguyễn, bên cạnh đó các tác giả đã khẳng định vai trò của giám

mục Pigneau de Béhaine và những người Pháp đến giúp Nguyễn Ánh, cũng như sự

xuất hiện của kĩ thuật phương Tây trong quân đội Nguyễn Ánh, các tác giả khẳng

định đây là một trong những yếu tố quan trọng làm nên thắng lợi của Nguyễn Ánh Như vậy, trong thời kì Pháp thuộc, cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn - Nguyễn

Ánh đã bước đầu được các trí thức tân học nhìn nhận lại, tuy nhiên, bên cạnh tư

tưởng đề cao vai trò của Nguyễn Ánh thì các tác giả cũng đề cao vai trò của người

Pháp trong công cuộc phục hưng của Nguyễn Ánh, những đánh giá về Tây Sơn

cũng chỉ dừng lại ở sự khẳng định địa vị chính thống của nhà Tây Sơn

Tác giả Sở Cuồng trong bài: “Lịch sử đời Tây Sơn” (tạp chí Nam Phong tháng

7 năm 1925) đã xoá bỏ sự phân biệt giữa “chính thống” và “nguỵ triều”, đề cao sự

nghiệp đại thành của Quang Trung, đồng thời cũng chỉ ra quá trình khủng hoảng

của nhà Tây Sơn, từ đó tác giả chỉ ra nguyên nhân căn bản nhất dẫn đến sự thất bại

của Tây Sơn và thắng lợi của Nguyễn Ánh: “Chỉ tiếc rằng khi ta đánh ngoài Bắc thì

bỏ ngay Nguyễn Hữu Chỉnh để cắt đứt vây cánh mình Khi đánh lấy được Bắc

thành thì giết ngay Võ Văn Nhậm để tự yếu chân tay mình đi, khi lấy được kinh

thành Phú Xuân thời dám xâm phạm đến lăng tẩm của các triều chúa Nguyễn, để

cho thất nhân tâm, khi nghiệp lớn đã gần xong thì anh em lại tranh nhau, để cho đến

thất bại… nối sau là Cảnh Thịnh, vì là còn nhỏ tuổi lên nối ngôi, kẻ quyền thần

chuyên chính, đến nỗi đổ nát, tiếc thay!” [32; 29]

Trong số trí thức Việt Nam đầu thế kỉ XX, người đối lập với quan điểm đề cao

vai trò của người Pháp, nhìn nhận khách quan về những đóng góp của Nguyễn Ánh,

mối quan hệ giữa Nguyễn Ánh và người Pháp là Nguyễn Ái Quốc Trong truyện ngắn

Les lamentations de Trung Trac (Lời than của bà Trưng Trắc) đăng trên báo L’Humanité của Đảng Cộng sản Pháp số ra ngày 24/6/1922, nhân dịp vua Khải Định

sang Pháp, để phê phán hành động của vua Khải Định, Nguyễn Ái Quốc viết: “Với lòng quả cảm vô song và với đức hạnh trong sáng không tì vết, như vàng ròng lấp lánh sau ngàn lần thử lửa, ông tổ ngươi, vua Gia Long tôn quý và tài ba bội phần, sau biết bao thăng trầm và khổ đau vô bờ, đã để lại cho ngươi một đất nước giàu có, một dân tộc độc lập, một quốc gia được các kẻ mạnh vị nể và kẻ yếu kính mến, với một tương lai đầy sức sống và triển vọng‟‟ [55; 31]

Cùng với sự chuyển biến của phong trào cách mạng Việt Nam, các nhà sử học cách mạng cũng từng bước đi sâu nghiên cứu về phong trào Tây Sơn Năm 1944,

Hoa Bằng Hoàng Thúc Trâm công bố cuốn: Kí sự lịch sử (đến năm 1951, tái bản mang đầu đề mới là: “Quang Trung anh hùng dân tộc 1788 - 1792”), tác giả khai

thác được nhiều nguồn tư liệu phong phú: từ các văn kiện bang giao thời Tây Sơn,

các sách sử thời hậu Lê, các bộ sử Trung Quốc như Đại Thanh thực lục, Đông Hoa toàn lục… cuốn sách đã trình bày sự nghiệp của vua Quang Trung, tầm vóc của

cuộc khởi nghĩa Tây Sơn Mặc dù tác giả chủ yếu tập trung ca ngợi vua Quang Trung, phê phán sự cầu viện của Nguyễn Ánh nhưng qua đó một phần cuộc chiến Tây Sơn - Nguyễn Ánh cũng được tái hiện

Như vậy, trước năm 1954, cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh

được nhìn nhận theo nhiều quan điểm khác nhau Các sử gia phong kiến đứng trên lập trường nhà Lê - Trịnh hoặc đứng trên lập trường của nhà Nguyễn để viết về cuộc chiến Tây Sơn - Nguyễn Ánh Đến đầu thế kỉ XX, một số trí thức tân học mới bước đầu công nhận địa vị chính thống của nhà Tây Sơn song phần đa họ vẫn đứng trên lập trường nhà Nguyễn để đánh giá cuộc chiến Tây Sơn - Nguyễn Ánh Sử học cách mạng có đánh giá khách quan hơn về phong trào Tây Sơn nhưng những công trình đề cập đến chiến cuộc Tây Sơn - Nguyễn Ánh vẫn còn ít

1.2.1.2 Tình hình nghiên cứu trong nước sau năm 1954

Sau năm 1954, đất nước bị chia cắt hai miền: Miền Nam, Mĩ âm mưu thiết lập chủ nghĩa thực dân kiểu mới, nhân dân miền Nam phải tiến hành cuộc kháng chiến chống Mĩ; miền Bắc vừa tiến hành xây dựng Chủ nghĩa xã hội, vừa là hậu phương

cho cuộc kháng chiến của nhân dân miền Nam Trong bối cảnh đó, cách nhìn nhận của giới sử học trong nước về phong trào Tây Sơn, vương triều Tây Sơn và Nguyễn Ánh có nhiều điểm mới Cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh cũng được đề cập theo những quan điểm khác nhau:

Khi nghiên cứu về Tây Sơn, các nhà sử học phía Nam có hai khuynh hướng Tập san Sử - Địa từ năm 1966 đến năm 1975 có những bài tiêu biểu như: Triều đại Quang Trung dưới mắt của các nhà truyền giáo của Đặng Phương Nghi đã công bố một số tư

liệu bao gồm thư từ trao đổi giữa các giáo sĩ của Hội truyền giáo tại Việt Nam cùng những bản tường trình của họ cho các vị giám đốc giáo hội được lưu giữ tại Văn khố Hội Truyền giáo Pari; ba số đặc khảo về Tây Sơn: Quang Trung (số 9,10), về chiến

thắng Đống Đa (số 13); 200 năm phong trào Tây Sơn (số 21) Các bài viết trên Tập san Sử - Địa đã đề cao phong trào Tây Sơn, sức mạnh thủy quân, sự phát triển của kỹ

thuật đóng thuyền, vũ khí lợi hại Hổ lửa đã tạo nên sức mạnh cho Tây Sơn

Bên cạnh những nghiên cứu mới về Tây Sơn, các tác giả Phạm Văn Sơn, Nguyễn Phương, Tạ Chí Đại Trường có những kiến giải mới về cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh:

Tác giả Phạm Văn Sơn trong cuốn: “Lịch sử tân biên” quyển III (1959) đã đặt

cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh trong quá trình nội chiến của xã hội phong kiến Đại Việt: “Loạn phong kiến Việt Nam được kể từ 1527 đến 1802 mới chấm dứt và nền thống nhất của nước ta được phục hồi với sự khởi nghiệp của nhà Tây Sơn Nhưng giữa Tây Sơn và họ Nguyễn còn nối tiếp một cuộc tranh hùng đến 1802 mới hết” [129; 6] Tác giả đi sâu vào diễn tiến cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh, lí giải về nguyên nhân dẫn đến kết cục Tây Sơn sụp đổ,

Nguyễn Ánh lập nên nhà Nguyễn, tác giả cho rằng: “Cơ giới Tây phương và những

chiến thuật, chiến lược mới của Âu châu giúp Nguyễn Ánh đã quá lợi hại, lại thêm liên minh Miên, Tiêm, Lào can thiệp làm họ bị bấn loạn và đi tới chỗ thất bại hoàn toàn” [129; 243]

Tác giả Nguyễn Phương trong cuốn: “Việt Nam thời bành trướng Tây Sơn”

(1968) lại đặt cuộc chiến Tây Sơn - Nguyễn Ánh trong quá trình Nam tiến của dân tộc Việt Quá trình đó được khởi phát bởi các chúa Nguyễn, tiếp tục “được duy trì

bởi anh em Tây Sơn sau hết Nguyễn Ánh đã nối Cà Mau lại với Nam Quan” [112; 7] Tác giả xem cuộc chiến là đoạn kết của quá trình Nam tiến và thống nhất dân tộc từ đó đánh giá vị trí, vai trò của Tây Sơn và Nguyễn Ánh trong xu thế đó

Năm 1969, trong cuốn: “Việt Nam thời Tây Sơn, lịch sử nội chiến (1771 - 1802)”,

tác giả Tạ Chí Đại Trường nhìn nhận cuộc chiến Tây Sơn - Nguyễn Ánh là một cuộc nội chiến Tác giả không đề cập đến sự chuyển biến về tính chất trong lực lượng Tây Sơn mà xem Tây Sơn cũng như các lực lượng phong kiến khác trong cuộc phân tranh:

“Trung tâm của những biến động chính trị quy mô của Đại Việt cứ dời dần về phương Nam: Nguyễn Kim, Trịnh Kiểm ở Thanh Hóa, con cháu họ Nguyễn ở Phú Xuân, Tây Sơn ở Quy Nhơn, cuối cùng Nguyễn Ánh ở Gia Định” [165; 43], tác giả cho rằng Nguyễn Nhạc là đại biểu cho sự chớm phát những thương nhân buôn bán trên nguồn, dưới biển, và lực lượng Tây Sơn mang tính rừng rú đặc biệt, cho nên, họ “xúi được nông dân nổi loạn, họ phải lấn át hoặc bỏ rơi nho sĩ”[165; 44] Cho rằng Bắc Hà không còn đủ vượng khí để phát triển, tác giả đề cao sức mạnh Nam Hà: “Tất cả đã tạo nên một hoàn cảnh sôi sục trong sự phát triển của Nam Hà… sức mạnh địa phương miền Bắc đã yếu thế nhiều vì quá khứ 10 thế kỉ tập kết chung sống Cho nên biến cố có tên là Tây Sơn lại bùng nổ ở Nam Hà và đủ sức mạnh để đảo lộn tất cả” [165; 7] và “Đây là giai đoạn kết thúc phân tranh, một cuộc phân tranh kéo dài mấy trăm năm, bề ngoài là

sự tranh giành địa vị của các họ phong kiến mà bề trong là một phần do sự phân rã của xã hội Đại Việt mà dân tộc phản ứng lại bằng con đường về Nam” [165; 39] Tạ Chí Đại Trường xem phong trào Tây Sơn cũng như một lực lượng trong cuộc phân tranh của Đại Việt, tác giả đề cao sức mạnh Nam Hà, xem thắng lợi của Nguyễn Ánh

là thắng lợi của Nam Hà đang vượng khí trước Bắc Hà đã cũ kĩ, suy yếu

Như vậy, các nhà sử học miền Nam đã tập hợp được những nguồn tài liệu khá phong phú về cuộc chiến Tây Sơn - Nguyễn Ánh, tuy nhiên các tác giả nghiêng về nhấn mạnh sự giúp đỡ của phương Tây đến sự thay đổi cục diện cuộc chiến, nhấn mạnh sự phát triển của vùng đất phía Nam so với phía Bắc Đại Việt, đề cao vai trò của Nguyễn Ánh trong quá trình tiến ra Bắc, thống nhất đất nước

Thời kì này, các nhà sử học miền Bắc lên án gay gắt Nguyễn Ánh, đề cao những

đóng góp của phong trào Tây Sơn: Nguyễn Khánh Toàn với cuốn “Những nhận xét về

thời kì lịch sử từ cuối nhà Lê đến nhà Nguyễn Gia Long và tiền đồ phát triển của Việt Nam”(1954); Văn Tân với cuốn “Cách mạng Tây Sơn” (1958); Trần Văn Giàu với

“Sự khủng hoảng của chế độ phong kiến nhà Nguyễn trước 1858” (1958); Phong trào nông dân thế kỉ XVIII và khởi nghĩa Tây Sơn (1958) của Minh Tranh Các tác giả cho

rằng: Phong trào Tây Sơn là đỉnh cao của phong trào nông dân thời phong kiến, là kết tinh của phong trào nông dân thế kỉ XVIII, còn Nguyễn Ánh đã lợi dụng sự suy yếu của triều Tây Sơn, dựa vào sự ủng hộ của giai cấp địa chủ trong nước và tư bản nước ngoài lật đổ Tây Sơn, thiết lập nên nhà Nguyễn Như vậy, các tác giả đã nhìn nhận cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh là cuộc đấu tranh giai cấp giữa lực lượng nông dân và phong kiến: Tây Sơn là đại diện cho giai cấp nông dân, còn Nguyễn Ánh là đại diện cho lực lượng địa chủ phong kiến phản động

Sự đối lập trong quan điểm về cuộc chiến Tây Sơn – Nguyễn Ánh của giới sử

học miền Bắc và miền Nam thể hiện rõ trong cuộc bút chiến trên tạp chí Nghiên cứu lịch sử từ năm 1963 đến 1965: Tháng 6 năm 1963, Văn Tân có bài “Ai đã thống nhất Việt Nam? Nguyễn Huệ hay Nguyễn Ánh” đăng trên tạp chí Nghiên cứu lịch

sử số 51, tác giả khẳng định Nguyễn Huệ là người đã xây đắp nền móng cho sự

nghiệp thống nhất đất nước, nhờ có Nguyễn Huệ đất nước Việt Nam mới hết nạn cát cứ, mới thoát khỏi nạn ngoại xâm Nguyễn Ánh đã đánh thắng Nguyễn Quang Toản và “tọa hưởng kỳ thành” trên công lao của Tây Sơn Tháng 12 năm 1963, Nguyễn Phương trong bài viết: “Chung quanh vấn đề: Ai đã thống nhất Việt Nam?

Nguyễn Huệ hay Nguyễn Ánh?” đăng trên tạp chí Đại học số 35, 36 lại đề cao vai

trò thống nhất của Nguyễn Ánh: Nguyễn Ánh qua 14 năm trời đã Bắc tiến, từ Gia Định ra đến Thăng Long, thống nhất đất nước

Sử học miền Bắc thời kì này, bên cạnh quan điểm đề cao phong trào Tây Sơn còn có quan điểm đánh giá khách quan về cả hai bên trong cuộc chiến Năm 1960, cuốn sách đầu tiên trình bày đầy đủ nhất về phong trào Tây Sơn, các giai đoạn trong

cuộc chiến Tây Sơn – Nguyễn Ánh là cuốn Lịch sử chế độ phong kiến Việt Nam

(tập 3) của các tác giả: Phan Huy Lê, Chu Thiên, Vương Hoàng Tuyên, Đinh Xuân Lâm Các tác giả đã phân chia 4 thời kì trong cuộc chiến: Thời kì Nguyễn Ánh lưu vong (1777 – 1787); thời kì Nguyễn Ánh đánh chiếm và củng cố Gia Định (1788 –

1790); thời kì phản công của Nguyễn Ánh và những trận “giặc mùa” (1790 – 1800); thời kì tấn công thắng lợi của Nguyễn Ánh (1800 – 1802) Về tính chất cuộc chiến, các tác giả phân chia rõ phong trào Tây Sơn chuyển biến qua hai giai đoạn: Giai đoạn phát triển của khởi nghĩa Tây Sơn diễn ra dưới hình thức cuộc đấu tranh giai cấp quyết liệt giữa một bên là lực lượng nông dân do Tây Sơn lãnh đạo, một bên là những thế lực phong kiến phản động Giai đoạn hai từ khi khởi nghĩa nông dân kết thúc, lập nên triều đình mới cho đến khi Tây Sơn bị lật đổ Cuộc chiến tranh giai đoạn này chuyển hóa thành cuộc chiến tranh giữa hai lực lượng phong kiến: một bên là Tây Sơn - lực lượng phong kiến tiến bộ và một bên là Nguyễn Ánh đại diện cho lực lượng phong kiến phản động nhất trong nước Sau những thắng lợi của giai đoạn một, phong trào nông dân đứng trước những bế tắc không lối thoát, thoái trào dần và đi vào con đường phong kiến hóa, Tây Sơn không giữ được sự ủng hộ của nhân dân, cơ sở của chính quyền Tây Sơn chưa vững chắc, thế lực quan lại địa chủ

cũ chống đối làm cho Tây Sơn suy yếu dần Nguyễn Ánh được sự ủng hộ của giai cấp địa chủ cả nước, nhất là địa chủ Gia Định để đánh bại Tây Sơn Ngoài ra, sự giúp đỡ của bọn tư bản Pháp, mặc dù không chính thức nhưng cũng có tác dụng nâng cao thêm ít nhiều kỹ thuật chiến đấu của Nguyễn Ánh Trong các nguyên nhân dẫn đến kết cục cuộc chiến, tác giả khẳng định những nguyên nhân về phía Tây Sơn

là chủ yếu Từ đó tác giả kết luận: Thất bại của Tây Sơn không phải là một tất yếu

Từ sau năm 1975, cuộc kháng chiến chống Mĩ thắng lợi, đất nước thống nhất, quan điểm đánh giá về Tây Sơn, Nguyễn Ánh và cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn - Nguyễn Ánh của nhóm tác giả Phan Huy Lê, Chu Thiên, Vương Hoàng Tuyên, Đinh Xuân Lâm tiếp tục được kế thừa và phát triển với những nhận thức mới về lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh

Sau năm 1975, những công trình nghiên cứu về Tây Sơn được công bố như: Nhà Tây Sơn (1989) của Quách Tấn – Quách Giao; Nguyễn Huệ - Phú Xuân (1983) của Đỗ Bang; hội thảo: “Quang Trung – Nguyễn Huệ với chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa” (1989); hội thảo: “Tây Sơn – Thuận Hóa và anh hùng dân tộc Nguyễn Huệ - Quang Trung” (2008), chuyên đề: “Phong trào nông dân trong lịch sử Việt Nam thời trung đại” (1998) của Nguyễn Cảnh Minh, Phong trào Tây Sơn và cải cách Quang Trung

(2000) của Nguyễn Phan Quang, cuốn Lịch sử Việt Nam, tập 4, thế kỉ XVII – XVIII

(2007) của Viện Sử học… Các công trình trên đã khẳng định những đóng góp của phong trào Tây Sơn và vương triều Tây Sơn đối với lịch sử dân tộc, đồng thời bước đầu cũng đã đề cập đến quá trình khủng hoảng, suy yếu của vương triều Tây Sơn, xem

đó là kết quả của những hạn chế của một phong trào đấu tranh do nông dân lãnh đạo Qua quá trình suy yếu và sụp đổ của Tây Sơn, các tác giả cũng nhìn lại sự chuyển biến trong tính chất cuộc chiến giữa Tây Sơn và lực lượng Nguyễn Ánh

Cùng với quá trình nghiên cứu, đánh giá lại về phong trào Tây Sơn, vương triều Tây Sơn, giới sử học cũng bắt đầu đánh giá lại vai trò, vị trí của chúa Nguyễn và vương triều Nguyễn Quá trình xác lập vương triều Nguyễn, cuộc chiến Tây Sơn - Nguyễn Ánh cũng được các tác giả từng bước nhìn nhận lại Tiêu biểu như cuốn:

Chân dung các vua Nguyễn, tập 1 (1993) của tác giả Đỗ Bang, Nguyễn Minh Tường; các tập kỉ yếu: Những vấn đề văn hoá xã hội thời Nguyễn (1995); Lịch sử nhà Nguyễn, một cách tiếp cận mới (2005); Những vấn đề lịch sử triều Nguyễn (2007); Lược sử vùng đất Nam Bộ - Việt Nam (2006); Một số vấn đề lịch sử vùng đất Nam bộ đến cuối thế kỉ XIX, kỉ yếu Hội thảo khoa học thành phố Hồ Chí Minh tháng 4/2006; Chúa Nguyễn và vương triều Nguyễn trong lịch sử Việt Nam (2008) Các công trình

này đã đánh giá lại vai trò của các chúa Nguyễn trong quá trình Nam tiến, ghi nhận những đóng góp của triều Nguyễn trong lịch sử dân tộc, vấn đề cuộc chiến Tây Sơn - Nguyễn Ánh, sự sụp đổ của nhà Tây Sơn và sự xác lập nhà Nguyễn của Nguyễn Ánh cũng được đề cập đến Mặc dù còn nhiều quan điểm khác nhau song đóng góp lớn nhất của các công trình này đó là đã nhìn nhận, đánh giá khách quan hơn về giai đoạn khủng hoảng của vương triều Tây Sơn, những hạn chế của vương triều Tây Sơn, bước đầu nhìn nhận lại quá trình phục hưng lại cơ nghiệp chúa Nguyễn của Nguyễn Ánh và cũng bước đầu nhìn nhận lại công lao của Nguyễn Ánh trong quá trình xác

lập vương triều Nguyễn Trong hội thảo Chúa Nguyễn và vương triều Nguyễn trong lịch sử Việt Nam (2008), cùng với những nhận thức mới về chúa Nguyễn và vương

triều Nguyễn, tác giả Phan Huy Lê cũng khẳng định sự chuyển biến trong tính chất cuộc chiến giữa Tây Sơn và Nguyễn Ánh: “Trong ba chính quyền Tây Sơn, chỉ có chính quyền Nguyễn Huệ tồn tại vững vàng nhưng sau khi vua Quang Trung Nguyễn

Huệ mất năm 1792, vương triều Nguyễn Quang Toản cũng suy yếu rất nhanh Cuộc chiến tranh Nguyễn Ánh – Tây Sơn đã thay đổi tính chất và chuyển hóa thành cuộc đấu tranh giữa hai thế lực phong kiến mà thất bại của Nguyễn Lữ, rồi Nguyễn Nhạc

và Quang Toản là thất bại của những chính quyền phong kiến đã suy yếu và mất lòng dân” [172; 20], trong mối quan hệ giữa Nguyễn Ánh với các nước phương Tây, tác giả khẳng định: “Từ thời chiến tranh với Tây Sơn, Nguyễn Ánh đã học tập được khá nhiều kỹ thuật phương Tây, nhất là kĩ thuật xây thành kiểu Vauban, đóng tàu, đúc vũ khí, phát triển thủy quân” [172; 20] Tác giả cũng đặt ra vấn đề: “Trong cuộc đấu tranh chống Tây Sơn, thời gian bị thất bại nặng nề ở trong nước, Nguyễn Ánh phải nhờ vào sự cứu viện của nước ngoài biểu thị tập trung trong việc cầu cứu vua Xiêm đưa 5 vạn quân Xiêm vào Gia Định năm 1784 và kí Hiệp ước Versailles năm 1787 với Pháp Dù cho quân xâm lược Xiêm đã bị quân Tây Sơn do Nguyễn Huệ chỉ huy đánh tan trong trận Rạch Gầm - Xoài Mút đầu năm 1785 và Hiệp ước Versailles không được thực thi, lực lượng quân sự do Bá Đa Lộc vận động trợ giúp không bao nhiêu, nhưng hành động của Nguyễn Ánh cần được phân tích và đánh giá công minh” [172; 18] Việc tiếp tục nghiên cứu về những vấn đề đặt ra trong hội thảo sẽ góp phần nhận thức đúng về cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh, vai trò của chúa Nguyễn và vương triều Nguyễn trong lịch sử

Từ những nhận thức mới về Tây Sơn, Nguyễn Ánh, các công trình nghiên cứu cũng có những đánh giá khách quan hơn về cuộc chiến Tây Sơn – Nguyễn Ánh: Trên cơ sở đi sâu nghiên cứu về lịch sử quân sự Việt Nam, năm 2014, Bộ

Quốc phòng, viện Lịch sử Quân sự Việt Nam xuất bản cuốn: Hoạt động quân sự thời Tây Sơn (1771 – 1802) Từ việc phân tích cuộc chiến giữa Tây Sơn – chúa

Nguyễn và Tây Sơn – Nguyễn Ánh, các tác giả đã khẳng định nguyên nhân sâu xa dẫn đến thất bại của Tây Sơn là do: Tây Sơn ngày càng phong kiến hóa, không giữ được sự ủng hộ của nhân dân, ngoài ra, Quang Trung mất sớm, nội bộ không thống nhất, Tây Sơn không có những biện pháp kiên quyết và thích đáng để giữ Gia Định, cho nên Nguyễn Ánh đã lợi dụng được điều kiện đó để lật đổ Tây Sơn, thống nhất đất nước Công trình chủ yếu tập trung nghiên cứu về Tây Sơn, bước đầu đề cập đến quá trình xây dựng căn cứ của Nguyễn Ánh Về mối quan hệ giữa Nguyễn Ánh và

người Pháp, các tác giả cho rằng: “Trong việc giúp Nguyễn Ánh xây dựng lực lượng thời kì này, Bá Đa Lộc và các sĩ quan cùng các giáo sĩ Pháp giữ vai trò quan trọng nhất Tuy về quân số và vũ khí do Pháp giúp cho Nguyễn Ánh chưa nhiều, nhưng về mặt xây dựng các binh chủng, huấn luyện binh sĩ theo phương pháp châu

Âu, chỉ huy các cuộc chiến đấu và đặc biệt là trong việc động viên, khuyến khích thúc dục Nguyễn Ánh đánh Tây Sơn thì người Pháp rất tích cực” [13; 325]

Năm 2015, cuốn Lịch sử tư tưởng quân sự Việt Nam (tập 2) của Bộ Quốc

phòng, viện Lịch sử Quân sự Việt Nam (2015) đã khái quát những tư tưởng quân sự

cơ bản của Tây Sơn và Nguyễn Ánh Trong đó, các tác giả khẳng định: tư tưởng dựa vào giai cấp địa chủ Gia Định làm lực lượng hậu thuẫn, thu hút một bộ phận nhân dân ủng hộ khi triều Tây Sơn suy yếu là một trong những nguyên nhân quan trọng giúp Nguyễn Ánh thành công Đồng thời, tư tưởng dựa vào bên ngoài, sự giúp

đỡ của tư bản phương Tây, chủ yếu là Pháp về vũ khí, tàu chiến góp phần nâng cao

kỹ thuật quân sự và sức mạnh chiến đấu của quân đội Nguyễn Ánh

Bên cạnh những công trình nghiên cứu về quân sự, gần đây, tác giả Nguyễn Duy Chính có tập hợp được những nguồn tư liệu mới về Tây Sơn, tác giả bổ sung thêm những phần khuyết trong nghiên cứu về Tây Sơn, đồng thời tác giả cũng đề

cập đến cuộc chiến Tây Sơn – Nguyễn Ánh Trong bài: Sự đóng góp của giám mục vào công cuộc cải cách ở Gia Định trên tạp chí Nghiên cứu và phát triển số 3 năm

2011, tác giả đã khẳng định: “Ông đã hoàn tất vai trò đầu cầu trung gian, tạo điều kiện tốt để Nguyễn Ánh tiếp thu được văn minh Âu châu làm nền tảng cho những cải cách Đối chiếu với phát triển thực tế, những thay đổi mạnh mẽ về tổ chức và kỹ thuật là những nhân tố cốt yếu giúp chúa Nguyễn thành công Nếu không có Bá Đa Lộc, chúa Nguyễn sẽ không thể đột phá được những bế tắc của khu vực và rất khó tồn tại khi lực lượng của ông so với anh em Tây Sơn quả là kém thế” [24; 29] Cùng với các công trình nghiên cứu về Tây Sơn và Nguyễn Ánh, các công trình nghiên cứu về lịch sử phát triển của công giáo ở Việt Nam cũng đề cập đến mối quan hệ giữa lịch sử truyền giáo với cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và

Nguyễn Ánh Các công trình tiêu biểu như: Lịch sử phát triển Công giáo ở Việt Nam (2008) của Trương Bá Cần; Thời kì khai phá và hình thành (từ khởi thủy cho

tới cuối thế kỉ XVIII) của Đỗ Quang Chính các công trình này đã đề cập mối liên

hệ giữa giám mục Pigneau de Béhaine với Nguyễn Ánh, đề cao vai trò của người Pháp trong quân đội Nguyễn Ánh

Năm 2012, nhóm tác giả Phan Huy Lê, Nguyễn Thừa Hỷ, Nguyễn Quang

Ngọc (2012), trong cuốn Lịch sử Việt Nam, tập 2, Từ giữa thế kỷ XIV đến giữa thế

kỷ XIX đã nhấn mạnh: “Sự cầu cứu của Nguyễn Ánh cũng như sự viện trợ của một

số tư bản thuộc địa trước hết chứng tỏ hành động cầu ngoại viện vì mục tiêu khôi phục quyền thống trị đã bị lật đổ của Nguyễn Ánh và ý đồ xâm lược lâu dài của tư bản Pháp đối với nước ta Tác dụng chủ yếu của nhân tố ngoại viện này là giúp Nguyễn Ánh tiếp thu phương thức tổ chức và huấn luyện quân đội, một số kỹ thuật quân sự phương Tây như xây dựng thành lũy, sử dụng vũ khí, và về phương diện này, Nguyễn Ánh là một người có tài tổ chức và có tư tưởng cấp tiến” [75; 661], và

về kết cục cuộc chiến, các tác giả cho rằng: “Kết cục cuối cùng trong cuộc chiến tranh giữa Nguyễn Ánh và Tây Sơn đã chuyển hóa thành cuộc đấu tranh giữa hai thế lực phong kiến và thất bại của Tây Sơn thời Quang Toản là thất bại của một chính quyền phong kiến đã trở nên đồi bại”[75; 665]

Như vậy, từ sau năm 1975, các nhà sử học đã có những nhận thức mới về Tây Sơn, Nguyễn Ánh Tuy nhiên, vẫn còn nhiều quan điểm trái chiều về cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh

1.2.2 Tình hình nghiên cứu ngoài nước

1.2.2.1 Tình hình nghiên cứu ngoài nước trước năm 1954

Từ những nguồn tư liệu được công bố, các sử gia nước ngoài đã bước đầu nghiên cứu về cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh:

Năm 1858, trong cuốn: “Voyage dans l’Indochine 1848 – 1856”(Hành trình sang Đông Dương 1848 – 1856), Charles Emile Bouillevaux đã khái quát những

bước phát triển của cuộc chiến Tây Sơn - Nguyễn Ánh, trong đó tác giả nhấn mạnh vai trò của giám mục Pigneau de Béhaine: “Được giám mục Adran khuyên bảo, và các sĩ quan người Pháp giúp việc ông ủng hộ hết sức, chẳng bao lâu nhà vua đã thắng đối thủ của mình” [191; 80] Cũng trên quan điểm đề cao đóng góp của giám mục Pigneau de Béhaine đối với thắng lợi của Nguyễn Ánh, năm 1866, L'Abbé

Jardinier viết cuốn: “Notice sur monseigneur Pierre - Joseph - Georges pigneau de Béhaine: Evêque d'Adran et Prince de Cochinchine” (Ghi chép về đức cha Pierre - Joseph - Georges pigneau de Béhaine: Giám mục Adran và hoảng tử Nam Hà), tác

giả khẳng định: “Pigneau de Béhaine là một giáo sĩ, mục sư, đồng thời là một nhà quân sự, chính trị” [207, 8]

Năm 1891, Alexis Faure, công bố cuốn: “Les Francais en Cochinchine au XVIII e siède, Mg Pigneau de Behaine Evêque d’Adran” (Những người Pháp ở Nam

Hà thế kỉ XVIII, giám mục Mg Pigneau de Behaine), đây là cuốn sách dựa trên

những bức thư của giáo sĩ Pháp gửi về nước thế kỉ XVIII và các tài liệu được tập hợp trong hồ sơ lưu trữ của Bộ ngoại giao Pháp, qua đó tác giả thừa nhận: Triều đình Pháp đã từ bỏ Hiệp ước Vecxai, vì vậy, giám mục Pigneau de Béhaine đã vận động viện trợ cho Nguyễn Ánh với tư cách cá nhân Mặt khác, khi Pigneau de Béhaine trở về thì Nguyễn Ánh đã chiếm được 5 tỉnh Nam Kỳ và có một lực lượng quân đội mạnh trên bộ cũng như trên biển Mặc dù vậy, tác giả vẫn đề cao vai trò của giám mục: “Tất cả những vũ khí, đạn dược, phương tiện chiến tranh đó là do Đức cha Adran làm trồi lên ở một đất nước bị chiến tranh tàn phá giáo chủ là linh hồn, tác giả của những nguyên tắc kỉ luật và hành chính mà theo đó người ta sẽ lãnh đạo từ nay về sau cuộc chiến tranh” [205; 210] Từ đó, tác giả cho rằng giám mục Pigneau de Béhaine là nhân tố quyết định dẫn đến thắng lợi của Nguyễn Ánh Cũng

trên quan điểm này, năm 1900, giáo sĩ Louis - Eugène Louvet viết cuốn: Mgr d'Adran: Missionnaire et patriote (Giám Mục Adran: Truyền giáo và yêu nước), tác

giả cũng ca ngợi vai trò của giám mục Pigneau de Béhaine trong công cuộc truyền

giáo và trong chiến thắng của Nguyễn Ánh trước Tây Sơn

Năm 1919, trên cơ sở những tài liệu đã được công bố, Charles B.Maybon viết

cuốn Histoire moderne du pays d’Annam (1592 - 1820) (Lịch sử hiện đại xứ An Nam (1592 - 1820)) Maybon đã trình bày chi tiết về cuộc chiến giữa lực lượng Tây

Sơn và Nguyễn Ánh, đồng thời đề cao vai trò người Pháp trong quân đội Nguyễn Ánh, ông cho rằng chính người Pháp đã làm thay đổi tương quan lực lượng trong cuộc chiến Maybon cũng đề cao vai trò của Nguyễn Ánh: “Chính vua đã xây dựng vương quốc của mình Trong 25 năm, vua đã phải thử thách qua tất cả các tai họa,

thất bại, phản bội, chạy cuồng loạn trước sự tấn công của kẻ thù, chịu sự sỉ nhục đủ loại nhưng vua đã gây được lòng tận tụy của một người như Pigneau de Béhaine, ông này đã ủng hộ nhà vua khi gặp vận rủi và khuyên răn vua khi giành thắng lợi; được các sĩ quan dũng cảm và trung thành giúp sức… đã thống nhất lại vương quốc của mình” [216; 350] Theo tác giả, người Pháp có vai trò quyết định đến thắng lợi của Nguyễn Ánh: “Họ đã góp phần lớn vào chiến thắng của Nguyễn Ánh… Người

ta không khỏi khâm phục công trình kiến tạo mà họ đã thực hiện trong những điều kiện không mấy thuận lợi: họ đã xây dựng một nền hải quân theo lối Tây phương và thành lập đội ngũ thủy binh; họ đã huấn luyện quân đội, họ đã đưa kỷ luật vào quân đội, thành lập những cấp chỉ huy; họ đã đúc đại bác, dạy cho người An Nam cách dùng trái phá, họ đã tạo ra đội ngũ pháo binh lưu động mà sự di chuyển đã khiến quân Tây Sơn khiếp viá; họ đã xây dựng những thành đài" [216; 279]

Năm 1933, Marcel Gaultier công bố cuốn sách chuyên khảo đầu tiên về Gia Long, tác giả trình bày hoạt động của Nguyễn Ánh, nhấn mạnh vai trò của giám

mục Pigneau de Béhaine trong việc tăng cường lực lượng Nguyễn Ánh trong cuộc

chiến giữa Tây Sơn và Nguyễn Ánh

Năm 1934, Emile Tavernier viết: Le déclin de l’apogée du règne des Tây - Sơn: Les batailles de Qui Nhơn (janvier - février 1801) (Sự suy yếu của Tây Sơn: Những trận chiến ở Quy Nhơn, tháng 1, tháng 2 năm 1801), trên cơ sở khái quát

những bước phát triển của cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn – Nguyễn Ánh, tác giả nhấn mạnh: Chiến thắng của Nguyễn Ánh đối với quân Tây Sơn ở Quy Nhơn tháng 1 – 2 năm 1801 có vai trò quyết định trong toàn bộ công cuộc phục hưng của Nguyễn Ánh Với chiến thắng này, Nguyễn Ánh đã làm “sụp đổ đơn vị lục quân và hải quân của kẻ thù… tiêu diệt những lực lượng cuối cùng của Tây Sơn” [230; 21]

Năm 1940, BSEI công bố bản dịch tiếng Pháp: La révolte et la guerre des Tay Son (Cuộc khởi hấn và chiến tranh Tây Sơn) trong Les Espagnols dans l’Empire d’Annam (Người Tây Ban Nha trong đế chế An Nam) của P Lorenzo Pérez, tác giả

đã trình bày diễn tiến cụ thể của cuộc chiến giữa các lực lượng Đàng Trong và Đàng Ngoài, tác giả lên án chính sách tôn giáo của Tây Sơn, ngược lại, ca ngợi công cuộc phục hưng của Nguyễn Ánh và những chính sách tôn giáo của Nguyễn Ánh

Quan điểm chung của các học giả nước ngoài thời kì này là khẳng định vai trò

to lớn của Nguyễn Ánh trong việc đánh bại nhà Tây Sơn, phục hưng cơ nghiệp chúa Nguyễn, xác lập vương triều Nguyễn, tuy nhiên, các công trình đề cao vai trò của người Pháp, kĩ thuật quân sự phương Tây, xem đây là yếu tố quyết định dẫn đến thắng lợi của Nguyễn Ánh

Như vậy, trước năm 1954, các sử gia người Pháp đã tập hợp nhiều tư liệu nước ngoài có liên quan đến cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh, một số công trình đã nghiên cứu về cuộc chiến Tây Sơn – Nguyễn Ánh, tuy nhiên,

vì mối quan hệ giữa triều Nguyễn và người Pháp cho nên, nhiều bài viết của các học giả người Pháp còn đề cao Nguyễn Ánh và sự giúp đỡ của người Pháp đối với công cuộc phục hưng của Nguyễn Ánh

1.2.2.2 Tình hình nghiên cứu ngoài nước sau năm 1954

Sau năm 1954, cùng với các công trình nghiên cứu của các tác giả trong nước, các Việt kiều ở Pháp, các học giả nước ngoài cũng nghiên cứu sâu về mối quan hệ giữa Nguyễn Ánh và người Pháp trong cuộc chiến Tây Sơn – Nguyễn Ánh

Năm 1982, Lê Thành Khôi xuất bản cuốn L’Histoire du Việt-Nam des origines

à 1858 (Lịch sử Việt Nam từ nguồn gốc đến 1858), qua phong trào Tây Sơn và cuộc

chiến giữa Tây Sơn và Nguyễn Ánh, tác giả khẳng định: Trong cuộc chiến đó “Nhà Tây Sơn lãnh đạo phong trào nổi dậy rộng lớn của quần chúng đánh đuổi họ Nguyễn, tiêu diệt họ Trịnh và nhà Lê dọn đường dẫn tới việc tái thống nhất đất nước Nhưng Nguyễn Ánh cuối cùng lại là người hoàn tất việc thống nhất” [61; 355] Theo Lê Thành Khôi, thắng lợi của Nguyễn Ánh bắt nguồn từ phẩm chất riêng của ông: “Một lòng can đảm và một sức kiên trì phi thường” [61; 399], mặt khác, Nguyễn Ánh biết khai thác khuyết điểm của đối phương, nhất là khi Quang Trung băng hà Thắng lợi đó còn do Nguyễn Ánh nhìn nhận đúng vị trí chiến lược

của Gia Định, xây dựng Gia Định thành bàn đạp vững chắc cho cuộc chiến Lê

Thành Khôi đánh giá tương đối khách quan về sự giúp đỡ của người Pháp: “Thực

ra, Nguyễn Ánh chỉ có được sự giúp đỡ này sau khi ông đã làm chủ được toàn bộ đất Gia Định và bắt đầu tổ chức nền hành chính, kinh tế, quân sự tại vùng đất ông làm chủ” [61; 395] và Nguyễn Ánh: “Muốn dựa vào chính sức lực của mình để

chiếm lại vương quốc của tổ tiên” [61; 395], mặc dù vậy, sự trợ giúp về kĩ thuật của

người Pháp khiến ông hơn hẳn đối phương về trọng pháo và hải quân Ngược lại, Tây Sơn chưa tấn công vào gốc rễ của vấn đề ruộng đất, lại hồi phục những thiết chế kinh tế, chính trị, xã hội cũ nên mất dần sự ủng hộ của nhân dân, đó là căn nguyên dẫn đến sự suy yếu của nhà Tây Sơn Cuối thế kỉ XX, Lê Thành Khôi là học giả ở ngoài nước có những nhận định khách quan về chiến cuộc Tây Sơn – Nguyễn Ánh

Năm 2001, George Edson Dutton với luận án tiến sĩ: The Tây Sơn Uprising: Society and Rebellion in Late Eighteenth - century Việt Nam, 1771 – 1802 (Cuộc khởi nghĩa Tây Sơn: Xã hội và cuộc nổi dậy ở Việt Nam cuối thế kỉ XVIII), tác giả phê

phán cả quan điểm đề cao phong trào nông dân Tây Sơn, đồng thời phê phán cả quan

điểm xem Tây Sơn là “Ngụy triều”, tác giả chỉ ra những hạn chế của phong trào Tây

Sơn và cho rằng mục đích của phong trào Tây Sơn không phải là giải phóng nông dân, vì sau cuộc khởi nghĩa, chiến tranh liên miên, lao dịch, thuế khóa nặng nề, đời sống nhân dân hết sức khó khăn… Quan điểm này của tác giả cần được xem xét lại một cách khách quan hơn

Như vậy, các công trình sử học ở ngoài nước đã bước đầu nghiên cứu về cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn – Nguyễn Ánh, tuy nhiên, vẫn còn nhiều quan điểm trái chiều về cuộc chiến Tây Sơn – Nguyễn Ánh

1.3 Những kết quả nghiên cứu đƣợc luận án kế thừa và những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu

Qua khảo cứu các công trình trên, có thể rút ra một vài nhận xét sau:

Thứ nhất, các công trình nghiên cứu dựa trên cơ sở nguồn tư liệu khá phong

phú về cuộc chiến Tây Sơn và Nguyễn Ánh Song khiếm khuyết lớn nhất là nguồn

tư liệu của nhà Tây Sơn viết về cuộc chiến chưa đầy đủ Nguồn sử liệu chủ yếu là các bộ sử của Quốc sử quán triều Nguyễn biên soạn, hoặc của các sử gia viết trên lập trường của nhà Nguyễn Cho nên, cuộc chiến Tây Sơn - Nguyễn Ánh được nhìn nhận chủ yếu theo quan điểm nhà Nguyễn Ngoài nguồn tư liệu của nhà Nguyễn, còn có nguồn tư liệu của các nhà ngoại quốc đến Việt Nam thời kì đó: Những người Pháp phục vụ Nguyễn Ánh, những thương nhân, giáo sĩ đến Đại Việt buôn bán, truyền đạo Đây là những nguồn tư liệu quý giá góp phần tái hiện và đánh giá về

cuộc chiến giữa Tây Sơn và Nguyễn Ánh Nguồn sử liệu đó là cơ sở để các nhà nghiên cứu từng bước gạn lọc, phục dựng lại cuộc chiến Tây Sơn - Nguyễn Ánh

Thứ hai, các công trình chủ yếu tập trung nghiên cứu sự phát triển của

phong trào Tây Sơn, công lao của các chúa Nguyễn và vua Nguyễn, còn giai đoạn khủng hoảng của vương triều Tây Sơn, quá trình Nguyễn Ánh lưu vong, tập hợp lực lượng, tranh thủ sự suy yếu của Tây Sơn trở về phục hưng cơ nghiệp chúa Nguyễn, chưa được nghiên cứu rõ

Thứ ba, cuộc chiến Tây Sơn - Nguyễn Ánh đã được giới sử học nghiên cứu,

tuy nhiên cho đến nay vẫn còn nhiều quan điểm khác nhau:

Các sử gia Quốc sử quán triều Nguyễn đứng trên lập trường bảo vệ vương triều Nguyễn, không công nhận triều Tây Sơn, coi Tây Sơn là phản nghịch Cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn – Nguyễn Ánh được nhìn nhận là cuộc chiến của một vương triều chính thống trên bước đường suy vong chống lại bọn phản nghịch để phục hưng lại cơ nghiệp, thiết lập vương triều Nguyễn Trong cuộc chiến đó, các sử gia ca ngợi vai trò sáng lập của vị vua đầu triều Nguyễn: Nguyễn Ánh – Gia Long Một số sử gia triều Nguyễn như Phan Thúc Trực, Đặng Xuân Bảng đã bước đầu công nhận địa vị chính thống của nhà Tây Sơn, tuy nhiên, trong cuộc chiến giữa Tây Sơn và Nguyễn Ánh, các sử gia nghiêng về ca ngợi công lao của Nguyễn Ánh trong việc lật đổ nhà Tây Sơn, phục hưng lại cơ nghiệp chúa Nguyễn

Trong thời kì Pháp thuộc, các trí thức tân học như Trần Trọng Kim, Sở Cuồng đã công nhận Tây Sơn là một triều đại phong kiến, công nhận tài năng của Quang Trung, khẳng định vai trò của Nguyễn Ánh trong việc lật đổ Tây Sơn, thiết lập nhà Nguyễn, đồng thời các tác giả cũng đề cao vai trò của người Pháp trong việc giúp đỡ Nguyễn Ánh phục hưng lại cơ nghiệp chúa Nguyễn

Đầu thế kỉ XX, Nguyễn Ái Quốc đã khẳng định những nỗ lực của Nguyễn Ánh trong điều kiện hết sức gian nguy đã phục hưng lại cơ nghiệp chúa Nguyễn, thống nhất đất nước, giữ gìn độc lập dân tộc, khẳng định vị thế quốc gia

Quan điểm của các nhà sử học miền Bắc sau năm 1954 tiêu biểu như: Văn Tân, Nguyễn Lương Bích, Minh Tranh… là đề cao Tây Sơn, xem phong trào Tây Sơn là kết quả tích tụ của phong trào nông dân thế kỉ XVIII, là đỉnh cao của phong

trào nông dân trong lịch sử Việt Nam, ngược lại Nguyễn Ánh là đại diện cho tầng lớp địa chủ ở Gia Định Cũng trên quan điểm đề cao phong trào nông dân này, tác giả Trần Văn Giàu cho rằng, trong cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh, sự thắng lợi của Nguyễn Ánh là sự thắng lợi của một tập đoàn phong kiến phản động trước một vương triều tiến bộ

Các nhà sử học miền Nam lại đề cao sự nghiệp thống nhất của Nguyễn Ánh: Tạ Chí Đại Trường, Phạm Văn Sơn nhìn nhận cuộc chiến giữa Tây Sơn - Nguyễn Ánh là

sự tiếp nối cuộc nội chiến giữa các thế lực phong kiến trong xã hội Đại Việt thế kỉ XVIII, là biểu hiện của sự phân quyền của xã hội Đại Việt Kết cục cuộc phân tranh

đó là sự phản ứng lại bằng con đường phát triển về phía Nam, sức mạnh Nam Hà lấn

át sức mạnh Bắc Hà Tác giả Nguyễn Phương xem cuộc chiến là kết quả của quá trình Nam tiến của dân tộc Việt Quá trình đó được khởi phát bởi các chúa Nguyễn, tiếp tục bởi phong trào Tây Sơn và Nguyễn Ánh đã hoàn thành quá trình Nam tiến Các sử gia người Pháp (Maybon, Alexis Faure, Georges Taboulet, L.Cadière…) chống lại Tây Sơn, đứng về phía Nguyễn Ánh, ủng hộ công cuộc phục hưng của Nguyễn Ánh Đồng thời, các sử gia này lại đề cao vai trò của vũ khí, kĩ thuật, những người Phương Tây sang giúp Nguyễn Ánh, xem các lực lượng đó là yếu tố quyết định dẫn đến thắng lợi của công cuộc phục hưng của Nguyễn Ánh Sau năm 1975, các tác giả Lê Thành Khôi, Nguyễn Phan Quang, Phan Huy Lê cho rằng: Phong trào Tây Sơn là đỉnh cao của phong trào nông dân thế kỉ XVIII, công nhận những đóng góp của phong trào Tây Sơn và vương triều Tây Sơn, thừa nhận sự chia rẽ nội bộ của nhà Tây Sơn và sự khủng hoảng, suy yếu của nhà Tây Sơn sau khi vua Quang Trung mất Từ sự nhìn nhận khách quan hơn về phong trào Tây Sơn, các tác giả cũng đánh giá lại cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh, mức độ tham gia của người Pháp, vai trò quan trọng của Nguyễn Ánh trong sự thiết lập vương triều Nguyễn

Như vậy, các công trình nghiên cứu về sau đánh giá cuộc chiến Tây Sơn - Nguyễn Ánh có phần khách quan hơn nhưng vẫn còn nhiều kiến giải khác nhau

Cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh giai đoạn 1778 – 1802 còn có

một số vấn đề cần phải nghiên cứu rõ hơn:

Thứ nhất, cần làm rõ nguyên nhân dẫn đến cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn

và Nguyễn Ánh, sự chuyển biến trong tương quan lực lượng hai bên qua các giai đoạn của cuộc chiến

Thứ hai, phong trào Tây Sơn từ một phong trào nông dân đã vươn lên làm nhiệm vụ dân tộc, lập nên vương triều Tây Sơn Tính chất cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và chúa Nguyễn cũng thay đổi theo những bước phát triển đó

Thứ ba, trong cuộc chiến, để phục hưng lại cơ nghiệp chúa Nguyễn, Nguyễn Ánh có mối quan hệ với Xiêm, với các nước phương Tây, đặc biệt là Pháp, vậy mức

độ và tác động của mối quan hệ đó đến cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh như thế nào?

Thứ tư, kết cục cuộc chiến là: Tây Sơn sụp đổ, Nguyễn Ánh khôi phục lại cơ nghiệp chúa Nguyễn, vương triều Nguyễn được thiết lập Vấn đề nguyên nhân dẫn đến kết cục đó và hệ quả của cuộc chiến cần tiếp tục nghiên cứu thêm

Như vậy, vấn đề: Cuộc chiến giữa lực lượng Tây Sơn và Nguyễn Ánh giai đoạn 1778 – 1802 đã được giới sử học quan tâm nghiên cứu, tuy nhiên các công

trình mới chỉ đề cập đến một số khía cạnh và đứng trên các lập trường quan điểm khác nhau, cho đến nay chưa có một công trình nào nghiên cứu toàn diện về vấn đề

đó Mặc dù còn nhiều quan điểm trái chiều, nhiều mảng trống chưa được nghiên cứu nhưng thành quả của các học giả đi trước là cơ sở để tác giả tiếp tục bổ sung các mảng trống, tái hiện đầy đủ hơn và đưa ra những nhận thức mới về chiến cuộc Tây Sơn – Nguyễn Ánh cuối thế kỉ XVIII đầu thế kỉ XIX

Chương 2 BỐI CẢNH LỊCH SỬ CUỐI THẾ KỈ XVIII VÀ SỰ XUẤT HIỆN

CUỘC CHIẾN GIỮA LỰC LƯỢNG TÂY SƠN VÀ NGUYỄN ÁNH

2.1 Bối cảnh lịch sử cuối thế kỉ XVIII

2.1.1 Tình hình thế giới và bối cảnh khu vực cuối thế kỉ XVIII

Thế kỉ XVI - XVII, chế độ phong kiến Tây Âu lâm vào khủng hoảng, mầm mống kinh tế tư bản chủ nghĩa hình thành, phá vỡ dần rào cản của chế độ phong kiến Các cuộc cách mạng tư sản đầu thời kì cận đại đã lật đổ chế độ phong kiến ở Nêđeclan, Anh, Bắc Mĩ… từng bước xác lập chế độ tư bản chủ nghĩa

Trong sự chuyển biến chung của các quốc gia phương Tây, những mầm mống của nền kinh tế tư bản chủ nghĩa hình thành ở nước Pháp muộn hơn các nước khác Sau thời kì phát triển đến cực thịnh của chế độ quân chủ chuyên chế Pháp (Lui XIV), từ thời kì vua Lui XV, nền quân chủ nước Pháp bước vào thời kì khủng hoảng Chi phí cung đình cùng những cuộc chiến tranh liên miên đã làm cho quốc khố thiếu hụt, khủng hoảng tài chính ngày càng trầm trọng Năm 1774, sau khi lên ngôi, mặc dù vua Lui XVI tiến hành những cuộc cải cách nhằm cứu vãn tình thế nhưng giới quý tộc có đặc quyền phản đối nạp thuế, tư sản – tầng lớp nắm trong tay các xí nghiệp, các công ty thương mại thì bất mãn với chính sách tăng thuế của triều đình, vì thế sự khủng hoảng lại càng trầm trọng hơn Tháng 5 năm 1787, Hiệp ước thông thương giữa triều đình Pháp với Anh có hiệu lực, hàng hóa của Anh tràn vào làm cho thị trường Pháp rối loạn [153; 91] Nước Pháp lâm vào khủng hoảng toàn diện và đứng trước ngưỡng cửa của một cuộc cách mạng tư sản

Cùng với sự xác lập của chủ nghĩa tư bản, nhu cầu nguyên liệu, thị trường của các nước phương Tây ngày càng lớn, các nước tư bản hướng sang phương Đông tìm kiếm thuộc địa Các quốc gia châu Á giàu tài nguyên, có vị trí chiến lược, lại đang tồn tại các vương triều phong kiến bị đặt trong tầm ngắm của các nước tư bản Bằng con đường thương mại và truyền đạo, các thương nhân châu Âu lần lượt đặt chân đến các quốc gia châu Á Trong các thế kỉ XVI – XVII, các nước phương Tây: Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha, Hà Lan, Anh, Pháp… đã lập căn cứ thương mại tại

Malácca (Malaixia), Đông Timor, Đài Loan (Trung Quốc), một số thương cảng ở

Ấn Độ… Sang thế kỉ XVII, sự chuyển biến nhanh chóng của nền kinh tế tư bản chủ nghĩa đã thúc đẩy quá trình xâm nhập mạnh mẽ của các thương nhân Hà Lan, Anh, Pháp vào châu Á, các công ty thương mại hình thành: Công ty Đông Ấn Hà Lan (VOC), công ty Đông Ấn Anh (EIC), Công ty Đông Ấn Pháp (CIO)

Trên con đường thương mại Đông – Tây, khu vực Đông Nam Á có một vị trí chiến lược quan trọng Năm 1763, Anh chiếm được phần lớn lãnh thổ Ấn Độ, Pháp mất đi một cơ sở quan trọng trên con đường buôn bán Đông – Tây, vì vậy, thương nhân Pháp hướng sự chú ý đến khu vực Đông Nam Á Trước sự xâm nhập mạnh mẽ của các nước phương Tây, một số nước Đông Nam Á buộc phải mở cửa nhưng dè chừng, gián đoạn, có lúc đóng cửa Một số vương triều phong kiến ở Đông Nam Á thông qua các thương nhân châu Âu để đổi vũ khí, tăng cường sức mạnh quân sự, củng cố vương quyền, mở rộng cương giới quốc gia

Như vậy, thời kì này, sự tiếp xúc với các nước phương Tây là một trong những yếu tố tác động đến sự biến động chính trị của các nước phong kiến Đông Nam Á Tùy thuộc vào đối sách của các vương triều phong kiến mà tác động của các nước phương Tây đến các nước Đông Nam Á có mức độ khác nhau và để lại những hệ quả khác nhau

Cùng với sự phát triển nhanh chóng của chủ nghĩa tư bản ở châu Âu, cục diện chính trị ở khu vực châu Á cũng có nhiều chuyển biến Sự phát triển của triều Mãn Thanh và vương triều Xiêm ở thế kỉ XVIII đã chi phối trực tiếp đến quốc gia Đại Việt Trung Quốc dưới thời vua Càn Long (1736 – 1795) là một đế chế phong kiến lớn mạnh ở phương Đông, có tham vọng bành trướng ở khu vực Để thực hiện tham vọng đó, nhà Thanh tiến hành 2 cuộc chiến tranh xâm lược: Chiến tranh xâm lược Miến Điện (1770) và chiến tranh xâm lược Đại Việt (1789) Sự thất bại trong hai cuộc chiến tranh đó đã dập tắt ý đồ bành trướng khu vực của Mãn Thanh

Phía Bắc, Đại Việt phải đối phó với ý đồ bành trướng của đế chế Mãn Thanh còn ở phía Nam, Đại Việt lại đứng trước nguy cơ đe dọa từ vương triều Xiêm Thế

kỉ XVIII, Xiêm là một nước mạnh ở khu vực Đông Nam Á Sau khi đánh thắng

Miến Điện (1767), dẹp yên các thế lực chống đối, thống nhất đất nước, vương triều Taksin (1767 – 1782) thực hiện tham vọng bành trướng về phía Đông, tiến hành các cuộc chiến tranh xâm lược Lào, Campuchia, vùng lãnh thổ của chúa Nguyễn ở đồng bằng sông Cửu Long và vùng biển Tây Nam bộ Năm 1769, quân Xiêm tấn công Chân Lạp, năm 1771, Taksin đem 6 vạn quân tiến công Hà Tiên Quân chúa Nguyễn đuổi quân Xiêm ra khỏi Chân Lạp, thu hồi đất Hà Tiên (1772) Năm 1778, nhân khi nền quân chủ tập quyền ở Lào phân liệt, vương triều chia rẽ, Taksin đem quân tấn công, ba tiểu quốc của Lào: Viêng Chăn, Luang Prabang, Champasac bị sáp nhập vào Xiêm, trở thành thuộc quốc của Xiêm (1799) Đối với Campuchia, sau thời kì Ăng Co, Campuchia bước vào giai đoạn suy tàn với những cuộc chính biến cung đình Những cuộc nội chiến đẫm máu đó làm cho Campuchia suy yếu trước những cuộc tấn công của Xiêm, vua Campuchia buộc phải cầu cứu chúa Nguyễn Cuộc đụng đầu giữa Xiêm và chúa Nguyễn diễn ra ngay trên đất Campuchia Năm

1782, Xiêm xảy ra biến loạn, Taksin buộc phải từ bỏ ngai vàng, còn ở Gia Định, Nguyễn Ánh phải tập trung lực lượng đối phó với những cuộc tấn công liên tiếp của Tây Sơn, vì vậy tướng Chakri và Nguyễn Ánh giảng hòa ở Campuchia Tháng 4/1782, tướng Chakri mang quân về Xiêm, lật đổ vương triều Taksin, lập nên triều đại Chakri (Rama I) Rama I củng cố nền quân chủ trung ương tập quyền, khôi phục

và kiến thiết quốc gia, tạo nền tảng vững chắc cho sự hưng thịnh của vương quốc Xiêm Về đối ngoại, Rama I tiếp tục âm mưu bành trướng về phía Đông Nhân khi Nguyễn Ánh đang tiến hành cuộc chiến với Tây Sơn, Rama I tăng cường khống chế buộc các tỉnh phía Tây Campuchia, sáp nhập vào Xiêm (1795), Campuchia vẫn giữ ngôi vua nhưng trong thực tế quyền hành nằm trong tay triều đình Rama Dưới thời trị vì của Rama I (1782 – 1809), Xiêm phải đối phó với bảy cuộc chiến tranh xâm lược của Miến Điện và các cuộc nổi dậy của các tiểu quốc ở bán đảo Mã Lai do sự xúi giục của Miến Điện, vì vậy, triều đình Xiêm thực hiện chính sách thận trọng hơn trong việc mở rộng lãnh thổ và khuếch trương quyền lực đối với các nước lân bang đồng thời cũng điều chỉnh trong mối quan hệ với Nguyễn Ánh Đối với Nguyễn Ánh, trong thế suy vong, buộc phải nhờ cậy vua Xiêm, tuy nhiên, trước