ĐỀ TÀI NÔNG NGHIỆP TRONG TRANH KHẮC GỖ VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1955-1985

Giai đoạn 1955-1985 là giai đoạn xuất hiện nhiều tranh khắc gỗ nhất với mảng đề tài nông nghiệp bởi sau năm 1954 đất nước hòa bình thống nhất, nhân dân ta hăng hái lao động sản xuất khôi

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU

GIAI ĐOẠN 1955-1985

LUẬN VĂN THẠC SỸ MỸ THUẬT

HÀ NỘI – 2017

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC MỸ THUẬT VIỆT NAM

ĐỖ THỊ THU THỦY

ĐỀ TÀI NễNG NGHIỆP TRONG TRANH KHẮC GỖ VIỆT NAM

GIAI ĐOẠN 1955-1985

LUẬN VĂN THẠC SỸ MỸ THUẬT

Chuyờn ngành: Mỹ thuật Tạo hỡnh (Hội họa)

Mó số: 60 21 01 02 Khúa: 18 (2015-2017)

Giảng viên hướng dẫn khoa học:

PGS.TS Bựi Thị Thanh Mai

MỤC LỤC

Trang phụ bìa………

Bảng chữ cái viết tắt………

Mục lục……… 01

MỞ ĐẦU……… 03

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CHUNG VỀ ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU 12

1.1 Khái niệm “đề tài nông nghiệp trong tranh khắc gỗ”……… 12

1.2 Khái quát chung về tranh khắc gỗ Việt Nam giai đoạn 1955-1985 20

Tiểu kết……… 26

CHƯƠNG 2: NỘI DUNG VÀ HÌNH THỨC THỂ HIỆN ĐỀ TÀI NÔNG NGHIỆP TRONG TRANH KHẮC GỖ VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1955-1985………… 28

2.1 Nội dung chủ đề thể hiện đề tài……… 28

2.1.1 Chủ đề về cấy cày……… 28

2.1.2 Chủ đề về trồng trọt……… 31

2.1.3 Chủ đề về chăn nuôi……… 33

2.1.4 Chủ đề về thu hoạch……… 35

2.2 Hình thức thể hiện đề tài……… 37

2.2.1 Bố cục trong tác phẩm……… 38

2.2.2 Đường nét trong tác phẩm……… 42

2.2.3 Hình thể trong tác phẩm……… 45

2.2.4 Màu sắc trong tác phẩm……… 48

Tiểu kết……… 53

CHƯƠNG 3: NHỮNG ĐIỀU RÚT RA TỪ VIỆC NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI 54

3.1.Thành công và hạn chế đề tài nông nghiệp trong tranh khắc gỗ Việt Nam giai đoạn 1955-1985……… 54

3.2 Bài học về sự kế thừa và phát huy truyền thống dân tộc……… 62

Tiểu kết……… 67

KẾT LUẬN……… 69

TÀI LIỆU THAM KHẢO……… 74

MỤC LỤC PHẦN PHỤ LỤC……… 78

PHẦN PHỤ LỤC……… 79

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Bất kỳ nước nào cũng có bề dày kinh nghiệm và sở trường riêng để gây dựng nền hội họa của mình Trong thế kỷ thứ 20, các họa sĩ Việt Nam cũng kế thừa cả một truyền thống dân tộc của mình mà trong đó tranh khắc gỗ dân gian là một trong những nguồn cảm xúc quan trọng bậc nhất Năm 1925, kể từ khi có trường Mỹ thuật Đông Dương, đã đánh dấu sự xuất hiện của tranh khắc

gỗ hiện đại Sau khi Cách mạng tháng Tám thành công, do nhu cầu phổ biến rộng rãi và kịp thời những nét sinh hoạt của xã hội nên tranh khắc gỗ được phát triển nhanh chóng, nội dung phản ánh con người mới, xã hội mới Hình ảnh Bác Hồ tưới cây, anh tự vệ, cô bộ đội, các dân tộc đoàn kết hăng hái tham gia lao động sản xuất… đều được phản ánh một cách rất tươi tắn, rõ nét, mà trong số đó phải kể đến đề tài nông nghiệp

Giai đoạn 1955-1985 là giai đoạn xuất hiện nhiều tranh khắc gỗ nhất với mảng đề tài nông nghiệp bởi sau năm 1954 đất nước hòa bình thống nhất, nhân dân ta hăng hái lao động sản xuất khôi phục phát triển kinh tế, các họa sĩ Việt Nam đã làm rực rỡ thêm cho nền tranh khắc gỗ nước nhà bằng những tác phẩm có giá trị nghệ thuật cao, với nhiều sắc thái, khía cạnh của cuộc sống Bằng lòng ham học hỏi và tài năng của mình, các họa sĩ Việt Nam đã được tiếp thu các kỹ thuật diễn tả không gian, nét tinh tế của nghệ thuật đồ họa thế giới góp phần sự đa dạng, phong phú của đồ họa nước nhà Sự tinh tế, đan xen chất mộc mạc; sự giản lược kết hợp diễn tả khối, không gian trong tranh sinh hoạt đề tài nông nghiệp đã đưa người xem như được bước vào một khung cảnh mới vừa quen vừa lạ mang đầy chất dân tộc mà vẫn hiện đại, đem lại nhiều cảm xúc cho người sáng tác cũng như thưởng thức

Với nhiều nét độc đáo, đề tài nông nghiệp cũng là điểm đáng quan tâm

của nhiều nhà nghiên cứu lịch sử, lý luận mỹ thuật; tuy nhiên, nhìn chung tính đến thời điểm hiện tại vẫn chưa có những đề tài hay công trình nghiên cứu mang tính chuyên sâu nào về nông nghiệp, đặc biệt là thể hiện ở tranh khắc

gỗ Bên cạnh đó, nhân dịp có thể hệ thống lại, phân tích và làm rõ sự biểu hiện đề tài nông nghiệp trong tranh khắc gỗ Việt Nam giai đoạn 1955-1985 Xuất phát từ lý do trên, để góp phần vào công việc nghiên cứu nghệ thuật tranh khắc gỗ ở Việt Nam, luận văn tập trung nghiên cứu vấn đề “Đề tài nông nghiệp trong tranh khắc gỗ Việt Nam giai đoạn 1955- 1985”

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Đề tài nông nghiệp là đề tài không còn xa lạ đối với Mỹ thuật tạo hình, bởi nó có tính chất lịch sử và cơ sở tồn tại lâu đời Cũng như vậy, tranh khắc

gỗ Việt Nam trải qua bao biến thiên đến nay dòng tranh vẫn tồn tại và tạo nên những dấu ấn văn hóa thẩm mỹ, cũng như định hình phong cách nghệ thuật không phai mờ Đề tài nông nghiệp và tranh khắc gỗ Việt Nam có vai trò to lớn trong nghệ thuật nước nhà và được sự quan tâm của các nhà nghiên cứu

Vì vậy cho đến nay có một số công trình đã đề cập đến về sự ra đời, phát triển của dòng tranh cũng như bề dày lịch sử ở những chủ đề, giai đoạn khác nhau; bài viết nhỏ mang tính chất nhận định cá nhân về đề tài trên những trang sách, tạp chí Mỹ thuật, trang báo điện tử, trong khóa luận tốt nghiệp, luận văn thạc

sĩ Dưới đây là một số tài liệu phục vụ cho quá trình nghiên cứu luận văn khi

có điều kiện được tiếp cận và được chia thành hai nhóm như sau:

*Nhóm tài liệu viết về đề tài nông nghiệp trong Mỹ thuật:

Cuốn Nguyễn Văn Chung, Những bài viết về Mỹ thuật [6] của Nguyễn

Văn Chung, NXB Mỹ thuật, Hà Nội 2010 là tập hợp những bài viết dưới suy nghĩ cá nhân của riêng tác giả về các vấn đề xung quanh tới Mỹ thuật, trong

đó có bài viết “Mỹ thuật phục vụ nông nghiệp và đời sống nông thôn hiện nay” Về cơ bản bài viết đã đưa ra vai trò của Mỹ thuật trong việc tuyên truyền, cổ động đường lối chính sách của Đảng và nhà nước về vấn đề nông

nghiệp, đời sống nông thôn

Cuốn Mỹ thuật đồng bằng sông Hồng của Hội Mỹ thuật Việt Nam do

Trần Khánh Chương chủ biên, NXB Mỹ thuật, 2015 là tập hợp những bài tham luận tại Hội thảo Mỹ thuật Đồng bằng sông Hồng lần thứ nhất năm 2014 trong đó có hai bài viết của hai họa sĩ Việt Anh [14; Tr 215-220] và Nguyễn Thái Cơ [14; Tr 253-259] nói đến cái được và mất về đề tài nông nghiệp dưới góc nhìn, đánh giá cá nhân qua các cuộc triển lãm khu vực Đồng bằng sông Hồng những năm gần đây, qua đó đưa ra một số ý kiến khắc phục những hạn chế còn tồn tại Bài viết rất có ích cho việc nghiên cứu luận văn khi cung cấp cái nhìn khách quan của các nghệ sĩ

Luận văn Hình tượng người nông dân trong hội họa Việt Nam thế kỷ XX- (2012) [23] trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam của Nguyễn Chí Nguyện đã

nghiên cứu và cho cái nhìn khái quát nhất về hình tượng người nông dân trong hội họa Việt Nam thế kỷ XX trên các chất liệu lụa, sơn dầu, sơn mài… trong đó đã chỉ ra hình tượng người nông dân trong hội họa giai đoạn 1954-

1975 khi xây dựng XHCN ở miền Bắc với lao động tập thể trong phong trào hợp tác xã, làm chủ công việc, làm chủ ruộng đồng… Luận văn cung cấp cái nhìn toàn cảnh về sự thay đổi cũng như phát triển hình tượng người nông dân suốt chặng đường dài xuyên suốt thế kỷ XX

* Nhóm tài liệu viết về tranh khắc gỗ Việt Nam:

Cuốn Về tính dân tộc của nghệ thuật tạo hình [34] của Viện Nghệ thuật-

Bộ Văn hóa, NXB Văn hóa, Hà Nội 1973 có tập hợp những bài phát biểu của các họa sĩ, nhà điêu khắc, kiến trúc sư, cán bộ lý luận, nhà phê bình Mỹ thuật… về đặc điểm, đặc trưng, tính hiện thực của nghệ thuật tạo hình dân tộc, vấn đề kế thừa, phát huy vốn nghệ thuật của ông cha, vấn đề học tập tinh hoa nghệ thuật nước ngoài… đặc biệt có bài phát biểu của Phạm Văn Đôn với

“Tranh khắc gỗ Việt Nam” về tính chất tranh khắc gỗ, tranh khắc gỗ Việt Nam qua các thời kỳ lịch sử và “Một số đặc điểm dân tộc trong tranh dân

gian” của PGS Nguyễn Trân có đề cập đến đặc điểm dân tộc trong nội dung

đề tài, nội dung thẩm mỹ; trong công việc thể hiện tranh khắc gỗ dân gian Việt Nam

Cuốn Tranh dân gian Việt Nam [38] Nguyễn Bá Vân và Chu Quang

Chứ, NXB Văn hóa, Hà Nội, 1984 viết về nghệ thuật tranh khắc gỗ dân gian Việt Nam với nguồn gốc, sự phát triển, kỹ thuật, nội dung cũng như giá trị nghệ thuật của tranh Ngoài ra còn xen vào những bài viết nói lên suy nghĩ, nhận định dưới góc nhìn cá nhân tác giả

Cuốn Nghệ thuật Đồ họa [32] của PGS Nguyễn Trân, NXB Mỹ thuật,

Hà Nội, 1995 là tài liệu có tính chất lý luận về nghệ thuật đồ họa, trong đó tác giả phân tích các thể loại đồ họa trên một số quan niệm, kỹ thuật in khắc, mục đích sử dụng, nguồn gốc ra đời, tổng quan về sự phát triển cũng như đặc điểm của tranh đồ họa Việt Nam cùng thế giới, trong đó có nhắc đến tranh khắc gỗ Tranh khắc gỗ Việt Nam được nhắc đến qua sự xuất hiện, đặc điểm thẩm mỹ, bên cạnh đó đề cập việc tiếp thu truyền thống, sáng tạo cái mới trong đồ họa

Cuốn Đồ họa nghệ thuật tranh in [31] của Hoàng Minh Phúc đã viết rất

kỹ về lịch sử giai đoạn của tranh khắc gỗ Việt Nam, cụ thể liệt kê tiến trình cũng như thành tựu của dòng tranh này Cuốn sách đưa ra những nhận định cá nhân mang lại cho người xem sự hiểu biết đầy thuyết phục dựa trên những cơ

sở đáng tin cậy Đây là một tài liệu quý, cung cấp rất nhiều kiến thức trong quá trình nghiên cứu đề tài

Khóa luận Đề tài sinh hoạt trong tranh khắc gỗ màu Việt Nam [19]

trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam của Nguyễn Thị Hiền Lương đã chỉ ra vai trò của khắc gỗ là một phần quan trọng trong nền văn hóa của dân tộc, qua đó nghiên cứu về cách nhìn, cách diễn đạt đề tài sinh hoạt của nghệ nhân dân gian xưa và các họa sĩ Việt Nam hiện đại trong nghệ thuật khắc gỗ màu nước nhà

Khóa luận Hiệu quả của nét trong tranh khắc gỗ đen trắng Việt Nam

hiện đại [33] trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam của Xa Thị Minh Thúy đã

chỉ ra cách diễn đạt nét của các họa sĩ Việt Nam hiện đại trong nghệ thuật khắc gỗ đen trắng Qua đó thấy được hiệu quả biểu đạt của đường nét

Khóa luận Tính hiện thực trong tranh khắc gỗ hiện đại Việt Nam [8]

trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam của Vũ Ngọc Đăng đã chỉ ra những thành công trong tranh khắc gỗ hiện đại Việt Nam khi kết hợp hài hòa tính dân tộc

và hiện đại, phương Đông và phương Tây qua luật phối cảnh xa gần, về mặt

kỹ thuật, và ý thức hướng về dân tộc, tìm tòi cái mới từ những gì mới mẻ tiếp thu

Khóa luận Tranh khắc gỗ hiện đại Việt Nam- (2007) [20] trường Đại học

Mỹ thuật Việt Nam của Hoàng Kiều Linh đã chỉ ra những thành công của tranh khắc gỗ hiện đại Việt Nam khi kết hợp hài hòa tính dân tộc và hiện đại

về nội dung cũng như kỹ thuật thể hiện từ khi tranh khắc gỗ hiện đại ra đời sau năm 1925 có trường Mỹ thuật Đông Dương

Khóa luận Chất cảm trong tranh khắc gỗ Việt Nam hiện đại - (2008), [7]

trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam của Đỗ Văn Duẩn đã chỉ ra đặc trưng của chất cảm trong tranh khắc gỗ Việt Nam hiện đại (khả năng tả chất, diễn chất, tạo chất), chất cảm trong việc khai thác đề tài và phong cách thể hiện của một

số họa sĩ

Luận văn Tranh khắc gỗ màu hiện đại Việt Nam giai đoạn 1954-1975-

(2016) [10], trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam của Dương Thị Hòa đã chỉ ra những đặc điểm trong tác phẩm tranh khắc gỗ màu giai đoạn 1954-1975 Đây

là giai đoạn các họa sĩ Việt Nam đã trải qua quá trình học tập trong trường

Mỹ thuật Đông Dương nên đã hoàn thiện về mặt kỹ năng sáng tác, bắt kịp sự thay đổi của xã hội, từ đó tạo ra sự chuyển biến về ngôn ngữ tạo hình cũng như chủ đề sáng tác

Bài viết Tranh khắc gỗ Việt Nam với những phát triển mới từ năm 1986

đến nay- Tạp chí Nghiên cứu Mỹ thuật số 3 (47), T9/2013, [12], trường Đại

học Mỹ thuật Việt Nam, Viện Mỹ thuật của Trương Nguyễn Nguyên Kha đã

đề cập vấn đề tranh khắc gỗ nước ta đã có những bước chuyển mình quan trọng, tạo ra sức sống mới về nội dung chủ đề, kỹ thuật chế bản và in ấn, những nét mới về ngôn ngữ và hình thức nghệ thuật

Bài viết “Trần Nguyên Đán, nét khắc ký ức và hiện tại”- tạp chí Nghiên

cứu Mỹ thuật số 1, T4/2014, [21] Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam, Viện

Mỹ thuật của Nguyễn Loan đề cập đến những thành tựu mà họa sĩ đã đạt được

về nội dung cũng như kỹ thuật khắc gỗ khi tiếp nhận những kỹ năng truyền thống để tạo ra phong cách riêng gây ấn tượng khó quên

Bài viết “Tranh khắc gỗ mới- phương tiện mở rộng thực hành nghệ thuật

đương đại”- Tạp chí Mỹ thuật số 227, 2011 [29], Hội Mỹ thuật Việt Nam của

họa sĩ Nguyễn Nghĩa Phương đã đề cập đến vấn đề sự phát triển của tranh khắc gỗ theo xu hướng mới về bút pháp, sự thay đổi sâu sắc về thẩm mỹ, sự

mở rộng về phương tiện, chất liệu, kỹ thuật chế bản và in ấn…

Ngoài ra còn rất nhiều những bài viết hay về đề tài nông nghiệp trong

Mỹ thuật cũng như tranh khắc gỗ Việt Nam ở các tạp chí Mỹ thuật, hay các trang Blog Mỹ thuật và các sách giới thiệu tranh của các tác giả đồ họa Tuy nhiên tất cả đều không đề cập một cách cụ thể về đề tài nông nghiệp trong tranh khắc gỗ Việt Nam Tình hình đó đòi hỏi cần có một công trình nghiên cứu riêng tập trung vào vấn đề những biểu hiện của đề tài nông nghiệp trong tranh khắc gỗ Việt Nam ở cả nội dung và hình thức mà giai đoạn 1955-1985

là tiêu biểu Luận văn là một sự cố gắng, một biểu hiện cụ thể nhằm đáp ứng yêu cầu chung đó

3 Mục đích của luận văn

- Hiệu quả tranh khắc gỗ Việt Nam giai đoạn 1955-1985 về đề tài nông nghiệp

- Tìm hiểu phong cách các họa sĩ Việt Nam qua kỹ thuật thể hiện đề tài nông nghiệp trong tranh khắc gỗ

- Nghiên cứu đánh giá, xác định những điểm nổi bật trong các tác phẩm khắc gỗ của họa sĩ Việt Nam phản ánh hoạt động nông nghiệp nước nhà

- Những bài học rút ra trong sáng tác qua việc tìm hiểu ngôn ngữ tạo hình tranh khắc gỗ Qua đó đề tài nông nghiệp trong tranh khắc gỗ Việt Nam giai đoạn 1955-1985 góp một phần nhỏ trong nghệ thuật đồ họa tranh in, nền

mỹ thuật Việt Nam làm cơ sở dữ liệu khoa học để phục vụ sáng tác, nghiên cứu khoa học và đào tạo

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Nghiên cứu đề tài nông nghiệp trong tranh khắc gỗ Việt Nam giai đoạn 1955-1985

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu đề tài là các tác phẩm khắc gỗ Việt Nam giai đoạn 1955-1985 vẽ về đề tài nông nghiệp

5 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp thu thập thông tin:

Xác định đây là phương pháp quan trọng cho bước đầu nghiên cứu: đi tìm, thu thập những nguồn tài liệu có liên quan để phục vụ cho đề tài Trong quá trình thu thập tài liệu có sự kết hợp giữa phương pháp khảo sát (tiến hành khảo sát các tác phẩm tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam), và phương pháp phỏng vấn (gặp gỡ nói chuyện với các họa sĩ liên quan để lấy thông tin) vấn

đề đề tài nông nghiệp cũng như tranh khắc gỗ Phương pháp thu thập thông tin có tốt thì vấn đề mà luận văn đặt ra nghiên cứu càng được sáng tỏ

- Phương pháp thống kê tài liệu:

Sau khi thu thập nhiều nguồn thông tin, thống kê lại, lập hệ thống tư liệu những nguồn tài liệu hiện có (tranh ảnh, bài viết, ghi âm phỏng vấn…) để chọn lọc ra những tư liệu chuẩn xác nhất, giàu sức thuyết phục phục vụ, giúp ích cho công việc nghiên cứu đề tài nông nghiệp trong tranh khắc gỗ

Luận văn sử dụng phương pháp diễn dịch để trình bày và làm rõ các vấn

đề đặt ra như khái niệm về đề tài nông nghiệp, tranh khắc gỗ; đến nội dung và hình thức thể hiện đề tài

- Phương pháp tổng hợp, đánh giá:

Tổng hợp dữ liệu văn bản và các vấn đề liên quan đến luận văn, tổng hợp các kiến thức chung về đề tài nông nghiệp và tranh khắc gỗ Việt Nam ở trước, trong và sau giai đoạn 1955-1985, đồng thời so sánh đối chiếu những thông tin thu nhận được với nhau nhằm đảm bảo tính khách quan và chính xác cho luận văn

- Phương pháp lịch sử:

Phương pháp giúp tìm hiểu xã hội nói chung và hội họa Việt Nam trong

đó nói riêng, từ đó hiểu được sự ảnh hưởng, tác động của bối cảnh lịch sử tới quan niệm sáng tác của các họa sĩ sáng tác trước, trong và sau giai đoạn 1955-

1985

6 Đóng góp của luận văn

Về lý luận: Luận văn góp phần nghiên cứu về ngôn ngữ tạo hình trong tranh khắc gỗ Việt Nam sáng tác về đề tài nông nghiệp giai đoạn 1955-1985 Tìm hiểu và cung cấp đầy đủ về nội dung, hình thức biểu đạt cũng như kiến thức và kinh nghiệm để tiếp cận với nghệ thuật tranh khắc gỗ Việt Nam ở đề tài nông nghiệp, góp phần giữ gìn và phát triển dòng tranh đang bị mai một này

Về thực tiễn: Sau khi hoàn thành luận văn, giúp bổ sung một phần nhỏ vào kho tàng nghiên cứu lý luận Làm tài liệu tham khảo cho các học viên, sinh viên quan tâm đến tranh khắc gỗ Việt Nam ở mảng đề tài nông nghiệp Giúp người đọc nhìn nhận được vẻ đẹp cũng như ý nghĩa của tranh khắc gỗ Việt Nam Từ đó biết quý trọng chất liệu tranh này cũng như bảo tồn và phát huy dòng tranh đó

7 Kết cấu của luận văn

Luận văn bao gồm phần mở đầu (09 trang), nội dung (58 trang), kết luận (02 trang) Phần nội dung của đề tài gồm 3 chương:

Chương 1: Tổng quan chung về đề tài nghiên cứu (16 trang)

Chương 2: Nội dung và hình thức thể hiện đề tài nông nghiệp trong tranh

khắc gỗ Việt Nam giai đoạn 1955-1985 (26 trang)

Chương 3: Những điều rút ra từ việc nghiên cứu đề tài (16 trang)

Ngoài ra luận văn còn có tài liệu tham khảo (03 trang), phụ lục minh họa (31 trang)

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN CHUNG VỀ ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU

1.1 Khái niệm “Đề tài nông nghiệp trong tranh khắc gỗ”

Khái niệm Đề tài nông nghiệp

Khái niệm Nông nghiệp

Nông nghiệp là một ngành kinh tế quan trọng trong nền kinh tế mỗi quốc gia, đặc biệt là trong những thế kỷ trước đây khi công nghiệp chưa phát triển

và nông nghiệp chiếm tỉ trọng cao trong nền kinh tế Việt Nam là một nước chuyên về nông nghiệp với 95% dân số sống về đồng ruộng, bởi vậy việc tìm hiểu thế nào là nông nghiệp cũng như giá trị của ngành nghề cần được nắm rõ hơn bao giờ hết Theo thời gian, nông nghiệp ngày càng phát triển đa dạng với nhiều hình thức thể hiện phong phú Từ xưa đến nay có khá nhiều khái niệm ở mức độ phạm vi rộng, hẹp khác nhau tùy thuộc vào sự hiểu biết của mỗi cá nhân và dưới đây là vài ví dụ ở một số cuốn từ điển có định nghĩa về

“Nông nghiệp”:

Cuốn Từ điển Tiếng Việt do Văn Tân chủ biên định nghĩa “Nông nghiệp”

là ngành kinh tế quốc dân chuyên trồng trọt và cày cấy thực phẩm cho nhân dân và nguyên liệu cho công nghiệp.” [31, tr 605]

Cuốn Đại từ điển Tiếng Việt do Nguyễn Như Ý chủ biên của Bộ Giáo

dục và đào tạo có định nghĩa “Nông nghiệp” như sau: “Ngành sản xuất chủ yếu của xã hội có nhiệm vụ cung cấp sản phẩm trồng trọt và chăn nuôi: phát triển nông nghiệp, mặt trận nông nghiệp.” [39, tr 1283] Bên cạnh đó, từ điển còn phân chia rõ ràng cụ thể hơn với các khái niệm xung quanh như “nông nghiệp cổ truyền”, “nông nghiệp công nghiệp hóa”, “nông nghiệp nguyên thủy”, “nông nghiệp sinh học”, “nông nghiệp sinh thái học”, “nông nghiệp 8”

Cuốn Từ điển Tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên đã định nghĩa: “Nông

nghiệp là ngành sản xuất vật chất cơ bản của xã hội, cung cấp sản phẩm trồng trọt và chăn nuôi” [26, tr 768]

Từ những khái niệm trên, có thể thấy tuy nhận định về “Nông nghiệp” là dài, ngắn khác nhau (đáng chú ý có cuốn “Đại từ điển Tiếng Việt” của Nguyễn Như Ý có phân tích sâu, làm sáng rõ những khái niệm nhỏ hơn thuộc

về nông nghiệp) nhưng tổng quan vẫn có những ý kiến trùng khớp và gộp lại,

ta được mẫu số chung: Nông nghiệp là một ngành sản xuất lớn chủ yếu của xã hội có nhiệm vụ sử dụng đất đai để trồng trọt, cấy cày và chăn nuôi, khai thác cây trồng và vật nuôi làm tư liệu và nguyên liệu lao động chính để tạo ra lương thực thực phẩm và một số nguyên liệu cho công nghiệp

Khái niệm Đề tài

Theo cuốn Từ điển Tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên định nghĩa đề tài

là: “Đối tượng để nghiên cứu hoặc miêu tả, thể hiện trong tác phẩm khoa học hoặc văn học, nghệ thuật.” [26, tr 330]

Cuốn Từ điển Tiếng Việt do Văn Tân chủ biên định nghĩa đề tài là:

“Phạm vi vấn đề mà nghệ sĩ hoặc nhà khoa học nhằm nghiên cứu, giải quyết hay thể hiện: Đời sống công, nông binh là một đề tài phong phú cho nhà tiểu thuyết; Đề tài nghiên cứu vật lý hạt nhân.” [31, tr 289]

Theo Từ điển thuật ngữ Mỹ thuật phổ thông, đề tài được giải thích là:

“Những lý do, những vấn đề được gợi ý hoặc được nghĩ ra bởi một người hay một nhóm người để tập trung xoay quanh vào đó nghiên cứu, thể hiện, diễn đạt bằng một hình thức riêng với những hình tượng cô đọng, điển hình Ví dụ:

đề tài về lực lượng vũ trang, đề tài chiến tranh, đề tài về thiếu nhi, đề tài về xây dựng… Nghệ thuật tạo hình thế giới qua các thời kỳ đều thể hiện những

đề tài nổi bật, phổ biến Ví dụ thời kỳ lãng mạn, đề tài là thiên nhiên, con người và tình yêu; thời kỳ hiện thực, đề tài là thiên nhiên, quê hương, đất nước, con người trong lao động, trong chiến đấu, trong sinh hoạt bình thường với những tình cảm đa dạng phong phú… Kể từ khi hình thành chủ nghĩa Ấn

tượng, với sự ra đời của trường phái mới, nhất là những trường phái mang tính hình thức, trừu tượng thì đề tài không quan trọng và không có tính chất quyết định nữa mà tên tranh chỉ gợi một sự chú ý, liên tưởng xa xôi, thậm chí

có khi tùy tiện Có những bức tranh tùy hứng, vẽ theo sự thích thú ngẫu nhiên của tác giả, không định thể hiện một ý đồ, một chủ đề nào cả, được đặt tên là

“vô đề”, tức là tranh không có đề tài Nói chung, đề tài dành cho nghệ sĩ rất rộng rãi, phong phú Những người đã nung nấu nhiều về một đề tài thường có nhiều cảm xúc, nhiều tư liệu nghiên cứu, tìm tòi, hư cấu sâu vào đề tài đó Nhờ đó họ sẽ tạo ra những tác phẩm có chất lượng Đề tài rộng hơn chủ đề Chủ đề được diễn đạt bằng hình tượng cụ thể hơn Ví dụ: đề tài là phụ nữ, còn chủ đề có thể là phụ nữ đi cấy, phụ nữ làm văn nghệ, phụ nữ tập quân sự,…” [25, tr 62-63]

Cuốn Từ điển Bách khoa Việt Nam 1 do Hội đồng quốc gia chỉ đạo biên

soạn từ điển có khái niệm rất đầy đủ: “Đề tài (văn, nghệ thuật, khoa học), đối tượng để miêu tả, biểu hiện, nghiên cứu, chuyện trò Trong văn học, nghệ thuật, đề tài là những hiện tượng xã hội được nhà văn, người nghệ sĩ khai thác một cách nhất quán theo ý định tư tưởng - nghệ thuật của mình Đề tài được nhận thức và khai thác theo những quan điểm khác nhau, tùy thuộc vào thế giới quan, lập trường tư tưởng, thái độ của văn nghệ sĩ Bản thân đề tài không trực tiếp mang tính tư tưởng, nhưng đề tài là điểm xuất phát để văn nghệ sĩ bộc lộ quan điểm, tư tưởng của mình qua chủ đề, cốt truyện và nhân vật Ví dụ: đề tài nông nghiệp, đề tài chiến tranh, đề tài tình yêu,… hoặc cụ thể hơn

đề tài về đổi mới trong giáo dục lối sống, phê phán tệ nạn xã hội Trong khoa học, việc chọn đề tài có một tầm quan trọng đặc biệt Đề tài phải đáp ứng yêu cầu của khoa học, của thời đại, phục vụ sản xuất, và đời sống con người, phải thiết thực và ý nghĩa đối với thực tiễn cuộc sống.” [30, tr 771]

Như vậy, có thể nói có nhiều sự giải thích về đề tài ở những cấp độ nông, sâu khác nhau, tuy vậy thì các định nghĩa đa dạng trên ít nhiều đã góp phần

làm sáng rõ khái niệm đề tài trên mọi góc nhìn Có thể thấy khi so các định

nghĩa với nhau, cách giải thích của Từ điển Bách khoa Việt Nam 1 mang tính khái quát, khá đầy đủ; còn Từ điển Mỹ thuật phổ thông đã dùng từ ngữ

chuyên ngành Mỹ thuật để giải thích sâu và sát hơn về “Đề tài”; cụ thể đã chỉ

ra sự thay đổi quan niệm về đề tài theo từng giai đoạn qua cách thức thể hiện, diễn đạt bằng mỗi hình thức riêng (Nhất là với những trường phái mang tính hình thức, trừu tượng thì đề tài không còn quan trọng) Ngoài ra để rõ hơn, tác giả còn đề cập mức độ rộng lớn hơn của đề tài so với chủ đề

Đề tài là những lý do, những vấn đề được gợi ý hoặc được nghĩ ra bởi một người hay một nhóm người để tập trung xoay quanh vào đó nghiên cứu, thể hiện, diễn đạt bằng một hình thức riêng với những hình tượng cô đọng, điển hình theo ý định tư tưởng - nghệ thuật Đề tài trong nghệ thuật nói chung hay Mỹ thuật nói riêng tức là nói đến đối tượng, đến nội dung mà người nghệ

sĩ muốn nhắc đến Đề tài dành cho nghệ sĩ rất rộng rãi, phong phú Đề tài dựa trên thực tế, là cái mà họa sĩ nhìn thấy để qua đó gửi gắm, phản ánh tâm tư tình cảm và cái nhìn cá nhân bản thân vào trong tác phẩm trước sự vật hiện tượng Tác phẩm đẹp phải chuyển tải được nội dung, tư tưởng chủ đề một cách thật tốt đề tài và phải có ngôn ngữ nghệ thuật hoàn mỹ, mang dấu ấn riêng trong tác phẩm

Từ hai khái niệm “Đề tài” và “Nông nghiệp” được làm rõ ở trên, có khái

niệm về Đề tài nông nghiệp như sau: Đề tài nông nghiệp là lý do, là vấn đề

được gợi ý hoặc được nghĩ ra bởi một nghệ sĩ hay một nhóm nghệ sĩ để tập trung nghiên cứu, thể hiện, diễn đạt bằng một hình thức riêng với những hình tượng nghệ thuật cô đọng, điển hình theo ý định tư tưởng- nghệ thuật, phản ánh về ngành sản xuất chủ yếu của xã hội có nhiệm vụ cung cấp sản phẩm chuyên trồng trọt, chăn nuôi và cày cấy thực phẩm cho nhân dân

Khái niệm tranh khắc gỗ

Tranh khắc gỗ là phương pháp in lâu đời nhất trong nghệ thuật tranh in

đồ họa, sử dụng chế bản in gỗ và thuộc phương pháp in nổi “Tranh in ra từ các ván gỗ đã được khắc theo kỹ thuật in nổi.” [22, tr 63] Tranh khắc gỗ cho

phép in ấn văn bản, hình ảnh hoặc những mẫu có sẵn, được sử dụng rộng rãi ở trên toàn khu vực Đông Á Loại tranh này có nguồn gốc ở Trung Quốc thời cổ đại và cho đến nay, bản tranh khắc gỗ sớm nhất được tìm thấy ở đây có niên đại năm 868, mặc dù thực tế nghề khắc gỗ in sách đã hình thành ở nước này

từ thế kỷ thứ 6 Trong thời nhà Đường (618 - 907) tranh vẽ và chữ kèm theo (trên cùng một bản in) đã được in ra bằng các bản in gỗ, sách in bằng bản khắc gỗ, trong khi loại này ở châu Âu mãi đến thế kỷ 12 mới xuất hiện Tại châu Âu, việc sử dụng con dấu bằng gỗ đã được chứng minh ở Ý khi vải được

in bằng cách này Tại Nhật Bản, khắc gỗ phát triển như một hình thức nghệ thuật bắt đầu từ khi kỹ thuật này được lan truyền từ Trung Quốc ở cuối thế kỷ thứ 8 Khắc gỗ tại Nhật Bản cực thịnh trong khoảng thời gian từ thế kỷ 17 đến thế kỷ 19 đã chinh phục cả thế giới và đi vào lịch sử mỹ thuật nhân loại như một gợi mở vô giá cho những ý tưởng nghệ thuật thời hiện đại Vào thế kỷ 11, người Việt đã in kinh Phật từ bản khắc gỗ Năm 1936, những đồng tiền giấy đầu tiên được sản xuất bằng kỹ thuật khắc in gỗ và lưu thông dưới triều đại nhà Trần Các dòng tranh dân gian nổi tiếng của Việt Nam được phát triển

trên kỹ thuật khắc in gỗ từ thế kỷ 16, 17

Ở Việt Nam ván in được làm từ nhiều loại gỗ như gỗ thị, gỗ mít hay gỗ vàng tâm do gỗ mềm dễ khắc và có độ dẻo cao, phổ biến hiện nay còn sử dụng ván ép gỗ công nghiệp Gần như tất cả các loại gỗ thông dụng đều có thể chế tạo chế bản khắc gỗ (một trong số ít loại gỗ không thích hợp là gỗ thông

vì gỗ này nhiều mấu và nhựa) Một số công nghệ hiện đại như máy phay, máy cưa, khắc laser,… ngày nay cũng được áp dụng để chế bản khắc gỗ Bề mặt

gỗ phải được mài phẳng và làm nhẵn hoàn toàn Để tạo một bản in gỗ người

ta dùng dao khắc những phần không in ra khỏi bề mặt gỗ đã được bào nhẵn Hay nói cách khác các thành phần không in trên tranh (mảng trắng) được

khắc bỏ khỏi bề mặt của khối gỗ, phần được in (mảng đen) là phần ở lại Một bộ dao khắc cung cấp các đầu dao khắc khác nhau, gồm:

- Dao mỏng dùng để khắc các đường viền

- Dao trổ dùng để tạo rãnh chữ V

- Dao khắc dùng để khắc các đường thẳng và đường song song

- Cây đục bán nguyệt để cắt bỏ đi những phần lớn không phải in

Trong cuốn Về tính dân tộc của nghệ thuật tạo hình, có đoạn viết của

họa sĩ Phạm Văn Đôn nhận định về kỹ thuật khắc và in tranh khắc gỗ của các họa sĩ sáng tác hiện nay như sau:

“Khác với cha ông xưa, khắc bằng đục trên gỗ mít hay gỗ thị vì cần nét sâu và bền để in nhiều, giữ bản gỗ được lâu Các họa sĩ ngày nay thường dùng gỗ “Thừng mực” gỗ này mượt thớ vừa mềm vừa dẻo dễ khắc vì cách khắc ngày nay vừa dùng dao, dùng đục, đồng thời phối hợp nhiều cách dùng đục dũi lòng máng hay chữ V tạo điều kiện cho người khắc biểu hiện trung thành được nét vẽ và diễn tả chất một cách phong phú Dao và đục đánh bằng thép tốt, lưỡi dao hình vát mũi nhọn Khi khắc tay phải cầm dao cắm vào cạnh nét vẽ hay mảng hình, hơi chênh chiều sâu

ra ngoài vì khắc thẳng thành hay gãy nét Tay trái lấy ngón cái đẩy vào sống dao, tay phải điều khiển độ sâu và đường lượn của mũi dao theo hình vẽ Khắc thành rãnh hai bên nét hoặc mảng hình sau đó lấy đục lòng máng và đục thẳng đục nhiều hết nền gỗ để khi in khỏi bị dính màu

bản trên tranh.” [34, tr 86 - 87]

Tùy theo kỹ thuật sử dụng dao khắc sáng tạo của nghệ sĩ, những nét khắc hay bề mặt khắc đẹp chính là đặc trưng của tranh khắc gỗ Sau khi đã khắc xong chế bản in, mực in được phủ đều lên con lăn Tranh in (giấy có khả năng hút nước) được in bằng cách ép lên bản gỗ Lực ép cần phải phân bổ đều trên mặt giấy bằng cách xoa đều bằng tay hay đi qua máy ép và:

“Khi in phải đặt giấy đúng cỡ đã thống nhất giữa các bản màu và bản nét

đen để khỏi lệch Thông thường in bằng bột màu, thuốc nước, mực in Tùy mỗi hòa sắc và phong cách của tác giả có thể in mỏng, in dày nhiều lần, có vờn hoặc có biến chuyển đậm nhạt Những chỗ cần rắn rỏi, sắc cạnh thường in giấy khô, khi cần màu sắc mềm mại giấy cần phun ẩm trước khi in In cách này thường để ngửa bản gỗ, áp giấy lên trên và soa bằng sơ mướp hoặc bằng tay để có thể điều khiển chỗ cho ăn màu nhiều

hay ít tùy theo phác thảo.” [34, tr 87]

Ngày nay, loại gỗ nhân tạo như ván ép, các tông, mica, thạch cao… được họa sĩ sử dụng để có tranh kích thước lớn và in trên nhiều chất liệu vải, toan,

lụa… với việc phối hợp nhiều kỹ thuật in cả thủ công và máy

Tranh khắc gỗ gồm hai loại: tranh khắc gỗ đen trắng và tranh khắc gỗ màu Tranh khắc gỗ đen trắng còn được gọi là tranh khắc gỗ đơn sắc Trên một ván gỗ sau khi người nghệ sĩ thể hiện hoàn chỉnh chủ đề cần biểu hiện bằng cách khắc những phần hình tượng cần khắc họa, sau đó dùng mực đen hoặc màu đơn sắc in tranh lên trên giấy (Có thể là giấy trắng, giấy dó, giấy điệp hoặc giấy màu) Kỹ thuật khắc vẫn là tấm gỗ được bào nhẵn sau đó vẽ ngược (can, dập lại bản vẽ mẫu) tranh mẫu rồi dùng dao, đục khắc lõm xuống tạo nét và mảng Có họa sĩ tạo các rãnh lõm nông sâu, dày thưa… rồi chỉ in sắc đậm với một màu đen hay nâu Tranh khắc gỗ màu vẫn dựa trên những bước khắc cơ bản của tranh khắc gỗ nói chung, là phương pháp sử dụng một ván in nét và một hoặc nhiều ván in màu Ván in màu sẽ được in trước sau đó

in nét đen để định hình, giống cách in của tranh Đông Hồ Hoặc cũng sử dụng một ván in nét nhưng không sử dụng ván để in màu mà tô màu, bằng cách làm này giống như tranh Hàng Trống Có họa sĩ thì khắc nhiều bản theo thứ tự màu nhạt in trước màu đậm thường là màu đen in sau “Nếu tranh nhiều màu thì phải khắc nhiều bản Nếu in bằng tay thì có thể một bản khắc một số màu miễn là hình của các màu đó không dính liền nhau.” [34, tr 87]

Tranh khắc gỗ hiện đại Việt Nam như cây cầu bắc từ quá khứ đến hiện

tại, đồng thời đang được nối nhịp để vươn tới tương lai Tranh khắc gỗ chính

là loại hình nghệ thuật, cũng là phương tiện có đầy đủ khả năng thể hiện cảm thức và mỹ cảm đương đại Chính vì vậy, ở dòng tranh này, các họa sĩ đã chọn cho mình đề tài nông nghiệp để thể hiện mang đầy dấu ấn lịch sử nền văn minh nước nhà Nông nghiệp nói riêng, nông thôn nói chung luôn là đề tài gợi cảm hứng sáng tác bất tận cho giới văn nghệ sĩ

Khái niệm Đề tài nông nghiệp trong tranh khắc gỗ trong luận văn này

được hiểu: đề tài nông nghiệp là đề tài được các họa sĩ lựa chọn để thể hiện những tác phẩm của mình bằng cách khắc trên gỗ, hay nói cách khác tranh khắc gỗ là dòng tranh được các họa sĩ Việt Nam lựa chọn để thể hiện đề tài nông nghiệp Những tác phẩm khắc gỗ được các họa sĩ Việt Nam sáng tác về

đề tài nông nghiệp giai đoạn 1955-1985

Quay ngược lịch sử khởi điểm đánh dấu sự xuất hiện của nền nông nghiệp, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã xác định: “Việt Nam là một nước chuyên về nông nghiệp, 95% dân số Việt Nam sống về đồng ruộng” và ngay sau khi nước nhà giành được độc lập, tại phiên họp của Hội đồng Chính phủ ngày 14/11/1945, Người đã ký Sắc lệnh thành lập Bộ Canh nông có nhiệm vụ chăm

lo chỉ đạo phát triển nền Nông nghiệp nước nhà Trong các cuộc kháng chiến trường kỳ của dân tộc chống giặc xâm lược (1945-1975), nông nghiệp, nông dân, đã hoàn thành vẻ vang sứ mệnh của "hậu phương lớn đối với tiền tuyến lớn" Lời dạy của Bác: "Ruộng rẫy là chiến trường, quốc cày là vũ khí, nhà nông là chiến sỹ, hậu phương thi đua với tiền phương" cùng với những phong trào tiêu biểu như "hũ gạo nuôi quân"; "thóc không thiếu một cân, quân không thiếu một người" đã góp phần vô cùng quan trọng vào thắng lợi của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, giành lại hoà bình, thống nhất đất nước

Trong những năm tháng khó khăn của thời kỳ khôi phục đất nước sau chiến tranh (1975- 1985), dưới sự lãnh đạo của Đảng, nông dân đã phấn đấu

vượt qua khó khăn đi tiên phong trong công cuộc Đổi mới của đất nước Những năm tháng đó, nông nghiệp đã vượt lên những trì trệ kéo dài trong sản xuất, tìm hướng đi mới và đã đạt được bước tăng trưởng vượt bậc, đặc biệt là

về sản xuất lương thực, góp phần quan trọng ổn định đời sống, kinh tế của cả nước Nhiều sản phẩm tăng hơn 2-3 lần so với thời kỳ trước đó, tạo tiền đề cho nông nghiệp nước ta chuyển sang thời kỳ mới – thời kỳ Đổi mới

1.2.Khái quát chung về tranh khắc gỗ Việt Nam giai đoạn 1955-1985

Theo cuốn Đồ họa in khắc gỗ hiện đại Việt Nam của Hoàng Minh Phúc

có nhận xét về tranh khắc gỗ thời kháng chiến chống Mỹ và xây dựng XHCN 1954- 1975 như sau:

“Từ năm 1955-1975, như tất cả các tài liệu nghiên cứu xã hội và văn hóa

đã khái quát được coi đây là giai đoạn xây dựng XHCN ở miền Bắc, và kháng chiến chống Mỹ cứu nước Cuộc chiến tranh chống Mỹ không chỉ dừng lại ở miền Nam mà còn lan ra miền Bắc năm 1965, được gọi là Chiến tranh phá hoại Thời gian này được coi là giai đoạn khó khăn nhất của Việt Nam khi chiến tranh ở cả hai miền kéo dài đến 20 năm; kinh tế, các hoạt động xã hội không mấy có cơ hội phát triển và sự phân cách hai

miền cũng tạo ra đặc điểm văn hóa nghệ thuật khác nhau.” [28, tr 162]

Theo tìm hiểu tài liệu về tranh in khắc gỗ, tranh khắc gỗ miền Nam giai đoạn này hầu như không xác định được (có thể lý do miền Nam đang giai đoạn kháng chiến nên ký họa hay khái niệm trực họa - vẽ trực tiếp tại trực địa

tỏ ra chiếm ưu thế hơn cả), cho nên việc nghiên cứu tranh in khắc gỗ giai đoạn này chủ yếu dựa trên các tư liệu của họa sĩ miền Bắc Bên cạnh đó, trường Mỹ thuật Đông Dương khi ấy thành lập với tư cách là một trung tâm đào tạo cán bộ Mỹ thuật duy nhất của miền Bắc bởi vậy nơi đây hội tụ những họa sĩ anh tài, tên tuổi có tiếng nhất quốc gia thời bấy giờ

Trong bối cảnh tình hình chiến tranh và định hướng chính trị chung của

cả nước, các nghệ sĩ có nhiệm vụ rõ ràng là phản ánh cuộc sống lao động và

chiến đấu của nhân dân, để thúc đẩy niềm tin vào tương lai, các cuộc triển lãm Mỹ thuật toàn quốc ra đời tổ chức đều đặn năm năm một lần Tranh khắc

gỗ vẫn được các họa sĩ lựa chọn thể hiện bởi nó phù hợp với hoàn cảnh chiến tranh, gọn nhẹ và dễ kiếm vật liệu Hơn nữa, có thể tiến hành làm mọi lúc mọi nơi, sáng tác lúc nào cũng được, dù trong những giờ nghỉ giải lao của một cuộc hành quân hay di chuyển đến địa điểm mới đều có thể bắt tay vào làm Dần dần, nó đi sâu vào đời sống sinh hoạt, những lề lối thường ngày quen

thuộc để trở thành công việc sáng tác hết sức nghiêm túc “Trong những năm

kháng chiến chống Mỹ, các chất liệu về sơn mài, sơn dầu, lụa có phần khan hiếm, hình thức khắc gỗ càng được các họa sĩ sử dụng rộng rãi, vì chỉ cần miếng gỗ và ít giấy dó, mà phương tiện làm việc, giữ gìn, phổ biến được dễ dàng hơn, rộng rãi hơn.” [34, tr 85]

Những tác phẩm không còn dừng lại ở mục đích cổ động kịp thời tình hình lúc bấy giờ, mà còn vượt lên trên để trở thành những sáng tác nghệ thuật Phần đông họa sĩ tham gia làm tranh in khắc gỗ theo kiểu ngẫu hứng nên số lượng và chất lượng tranh in khắc gỗ giai đoạn này rất đáng để nghiên cứu và

có những thành tựu nhất định trong nền Mỹ thuật nói chung Phần nữa do quá trình xét duyệt kỹ lưỡng, không dễ dàng gì được treo; bên cạnh đó xét về ưu điểm để nhân bản thì khắc gỗ có phần chiếm ưu thế hơn so với chất liệu khác, nên chất lượng tranh rất tốt “Có người áp dụng vốn cổ theo phương pháp

“bình cũ, rượu mới”- bê nguyên si hình thức cũ, chỉ thay nội dung mới.” [01,

tr 15] (Tết Nguyên đán năm 1945, đã có một phòng tranh vẽ các mẫu theo như tranh khắc gỗ dân gian, lúc đó gọi là “bình cũ rượu mới”, hình thức rất giống tranh tết cũ, nhưng nội dung lại phản ánh con người mới, xã hội mới)

“Người thì chỉ chú trọng đến mảng và màu sắc- buông lơi những nét đen viền hình thể, lu mờ đường dây liên kết giữa các hình- mà người ta quen gọi “đơn tuyến bình đồ” và chính thể đơn tuyến này có khả năng đem đến cho hình nhịp độ và tiết tấu vô cùng phong phú… mà các họa sĩ hiện đại phương Tây

mới đây mới nhận thức được.” [01, tr 15] (Đơn tuyến bình đồ- nét đơn trên

mảng màu phẳng, lối vẽ thịnh hành trong Mỹ thuật phương Đông và nghệ thuật trang trí mặt phẳng, loại bỏ hẳn bóng khối để tập trung vào đường nét Mỗi mảng màu phẳng đậm hay nhạt cũng đều có đường viền giới hạn tách bạch)

Mười năm đầu thời kỳ hòa bình 1955-1965, cuộc chiến tạm ngưng và miền Bắc bắt đầu phục hồi sau chiến tranh với công cuộc cải tạo công thương nghiệp, xây dựng các hợp tác xã nông nghiệp, cải cách ruộng đất Tranh khắc

gỗ ngày càng được phát triển và nâng cao Tìm đến miền núi và những người

dân tộc, phải kể đến Mẹ con (1962) [ H 1.5; tr 81] của Đinh Trọng Khang với

bối cảnh là góc hiên nhà sàn người Thái ở Tây Bắc diễn tả sinh hoạt thường ngày khi người mẹ trẻ mình trần, địu con trên lưng và đổ ống nước vào thùng

Trước đó có thể nhắc đến: Hai cô gái người Tày năm 1961 của Tô Ngọc

Thành Trở về miền xuôi, mở đầu cho tranh in khắc gỗ những năm đầu hòa

bình là bức tranh Ngày chủ nhật (1960) [H 1.3; tr 80] của Nguyễn Tiến Chung

là một tác phẩm tiêu biểu Nó như bức họa trong sáng tiêu biểu phản ánh đời sống hạnh phúc của gia đình sau cuộc chiến kéo dài, và đó cũng là tinh thần chung lúc bấy giờ tràn ngập niềm tin vào tương lai, sự an lành tiến tới cuộc sống mới Ở nông thôn, hợp tác xã nông nghiệp đi vào sự ổn định với làm ăn tập thể; ở thành phố cải tạo công thương nghiệp tư doanh căn bản hoàn thành

Lớp học bổ túc văn hóa buổi trưa [H 1.4; tr 80] của Nguyễn Thế Vinh năm

1960 cũng mang một tinh thần tươi mới, là phong trào bình dân học vụ là các bác, các bà, các mẹ, các anh có mặt đầy đủ trong lớp học dành cho những người nông dân mù chữ hay ít học được tổ chức trong một ngôi đình làng

Quang Phòng với tác phẩm Ruộng đồng [H 2.3; tr 88] năm 1962 là một bức

tranh in khắc gỗ công phu, cảnh người nông dân chăn dắt trâu bên cánh đồng xanh ngắt, cả ruộng đồng và trâu, người được miêu tả khá kỹ về sắc độ như tranh thuốc nước…

Trên con đường cải tạo công thương nghiệp, nhiều họa sĩ cùng các văn nghệ sĩ nói chung tham gia vào phong trào ba cùng: cùng ăn, cùng ở, cùng làm với công và nông dân, ngoài việc vẽ thì họ cũng lao động thực thụ Vài công trường lớn như đập Bắc Hưng Hải, khu gang thép Thái Nguyên, tuyến đường sắt Hà Nội - Lào Cai thu hút hàng vạn người lao động Đề tài tranh in khắc gỗ thời gian này là hồi ức kháng chiến chống Pháp, cuộc sống lao động tập thể, và những sáng tác mang nhiều tính ngẫu hứng với bối cảnh xã hội:

Công nhân hầm lò (1956) của Hoàng Công Luận; Cảng Hòn Gai (1956) [H

1.1; tr 79] của Văn Đa; Việt Trì xây dựng (1957) của Lê Nguyên Lợi; Đánh bi (1957) của Nguyễn Phần; Công nhân xe lửa Gia Lâm (1958) [H 1.2; tr 79] của Lê Phả; Chợ Nhông (1958) của Nguyễn Tiến Chung; Rủ nhau đi nương (1959) của Đường Ngọc Cảnh [H 2.2; tr 87]; Nữ du kích (1960) của Lê Nguyên Lợi; Dân quân (1960) của Nguyễn Thụ, Hội ý (1965) của Trần Đình Thọ, “Công trường xây dựng” (1965) của Thế Hải “Những tác phẩm in

khắc gỗ thời kỳ này, chúng tôi tìm được không nhiều và phần lớn đều là đề tài

về những công trường lao động như vậy, hoặc vài bức về hồi ức kháng chiến.” [32, tr 167] Tranh thời kỳ này không nhiều bởi giai đoạn phục hồi sau chiến tranh, các họa sĩ khó có điều kiện làm nghệ thuật ngay, hơn nữa đó cũng là thời kỳ mà vấn đề về Nhân văn giai phẩm nổi lên nhiều phức tạp (Phong trào Nhân văn giai phẩm là phong trào được cho là có xu hướng chính trị, đòi thi hành tự do của một số văn nghệ sĩ và trí thức sống ở miền Bắc, dưới chính quyền Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, khởi xướng đầu năm 1955 và

bị chính thức kết thúc vào tháng 6 năm 1958 Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa xem đây là phong trào chống chính quyền của một nhóm trí thức do

bị tình báo nước ngoài được cài ở miền Bắc lôi kéo, nhằm phủ nhận sự lãnh đạo của Đảng trong lĩnh vực văn hóa văn nghệ, phủ nhận quyền lãnh đạo Chính trị và Nhà nước duy nhất của Đảng Lao động Việt Nam) Trong năm năm ấy, mọi gia đình đang lấy lại ổn định cuộc sống, việc làm, chỗ ở, tìm

người thân bị thất lạc,… cũng là lý do dễ hiểu cho việc không có nhiều sáng tác mới, tuy vậy xét trên bình diện đồ họa nói chung thì nghệ thuật thời chiến tranh đã bắt nhịp được hơi thở với cuộc sống

Từ năm 1965-1975, cuộc chiến chống Mỹ cứu nước lan rộng ra cả nước Miền Nam là chiến trường ác liệt với nhiều chiến dịch quân sự, miền Bắc là chiến tranh phá hoại của Mỹ với cường độ bom đạn tùy từng thời điểm hòa hoãn hay căng thẳng Giai đoạn chiến tranh lan ra cả hai miền, tranh in khắc

gỗ lại càng trở nên phổ biến, mỗi họa sĩ dường như đều đóng góp một vài bức, cho nên số lượng tranh rất nhiều Nói đến miền Bắc các hoạt động văn hóa văn nghệ tạm ngưng, mà tùy thuộc vào sáng tác của từng cá nhân và cũng phần vì thế mà nghệ sĩ có khoảng lặng để đẩy sâu sáng tác, nên đây cũng là thời kỳ mà nhiều tác giả tên tuổi trưởng thành Đề tài lao động tập thể chiếm

lượng lớn trong các sáng tác, ví như năm 1969, cùng với bức tranh Ông cháu [H 1.7; tr 82] của Huy Oánh còn có Cá về (1969) [H 1.8; tr 82] của Lê Thiệp; họa sĩ Trịnh Kim Vinh với Gang ra lò (1969), Ngư dân Quảng Bình (1969) của Đỗ Hữu Huề, Trục lúa (1970) của Phạm Văn Đôn [H 2.12; tr 92]; Cơm

vàng nước bạc năm 1970 của Phùng Phẩm [H 2.13; tr 93], Phong cảnh Sài Sơn, Phong cảnh Đà Bắc (1970) của Nguyễn Tiến Chung; Qua phà đêm của

Cao Trọng Thiềm sáng tác năm 1972; Trên vùng kinh tế mới (1972) của Hoàng Hoan [H 2.17; tr 95]; Bác Hồ với nông dân (1972) của Phạm Văn Đôn; Phơi thóc (1974) [H 2.19; tr 96] của Mạnh Hào;…

Đề tài chiến tranh cách mạng vẫn tiếp tục phát triển Với mảng đề tài

này, các họa sĩ sáng tác với nhiều tình cảm khác nhau: Ông và cháu- Huy Oánh (1966) [H 1.7; tr 82], Các lão dân quân (1970) [H 1.9; tr 83] của Trịnh Quốc Thụ, Hành quân mưa (1970) của Cửu Long Giang, Ba thế hệ (1970) của Hoàng Trầm, năm 1972 có Các nữ dân quân [H 1.10; tr 83] của Hà Mỹ

Lý, hay Phong cảnh Hải Phòng (1970) của Bùi Xuân Phái… Đề tài này

chiếm một vị trí khá đồ sộ trong hội họa giai đoạn này, nó là nguồn cảm hứng

sáng tạo không thể phai mờ ở các nghệ sĩ để họ tái tạo lại với tình cảm kính yêu, chân thành, bình dị những khoảnh khắc lịch sử, khắc họa chân thực, đầy xúc động về người lính, về sự mất mát hy sinh lớn lao của các bà mẹ Việt Nam và đặc biệt hình tượng Bác Hồ

Năm 1975-1985, sau khi tiến hành cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, đất nước đã hoàn toàn thống nhất, cả nước đi lên xây dựng Chủ nghĩa

xã hội đã mở ra một trang sử mới Chiến tranh ở cả hai miền Nam-Bắc đã kết thúc, niềm vui đất nước hòa bình Sau chiến tranh, đất nước còn bộn bề khó khăn nhưng toàn thể nhân dân Việt Nam với niềm vui chiến thắng chấp nhận mọi gian khổ để xây dựng lại đất nước Mọi thứ đang cần hồi sinh và nghệ thuật cũng đang cần có thời gian để ổn định, người họa sĩ không nằm ngoài vấn đề của hậu chiến, họ đã đóng góp công sức sáng tạo, đạt được những thành tựu đáng kể khi ca ngợi, phản ánh sinh động hiện thực nhiều mặt trong lao động sản xuất, sinh hoạt Triển lãm Mỹ thuật toàn quốc năm 1976 đã thực

sự là nơi hội tụ tài năng trên khắp mọi miền đất nước và đến năm 1980 thì dường như những vấn đề khúc mắc cấm kỵ trong đời sống Mỹ thuật được giải tỏa Hồi ức về chiến tranh luôn luôn là đề tài nổi cộm lên sau mỗi cuộc chiến Chiến tranh đã đi qua, nhưng những ký ức, những kỷ niệm và hậu quả còn để lại hằn sâu, khó phai mờ theo năm tháng Ngay năm 1976, Đặng Thạc có bức

Lên đường về [H 1.12; tr 84] vẽ hình ảnh đưa tiễn trong chiến tranh trước kia; Anh bộ đội (1961) của Lê Trọng Lân vẽ cảnh đoàn tụ anh bộ đội đi kháng

chiến trở về đứng giữa các cháu thiếu nhi; Hà Nội năm Bốn sáu [H 1.15; tr

86] của Nguyễn Nghĩa Duyện năm 1984 còn lùi về quá khứ xa hơn với Thủ

đô, hồi ức xa hơn nữa ở thời kỳ này có thể kể đến Phạm Văn Đôn sáng tác

năm 1978 với bức Quang Trung đại phá quân Thanh [H 1.13; tr 85]… Ngoài

ra, bên cạnh đó nội dung, đề tài về cuộc sống tự do, thanh bình; lao động sản xuất, xây dựng đất nước được chuyển tải trong tranh, các tác phẩm chủ yếu ca

ngợi, hân hoan niềm vui chiến thắng: Nghệ nhân Hàng Trống [H 1.11; tr 84]

năm 1976 của Trần Nguyên Đán, Chợ Kỳ Lừa (1976) của Lã Thanh Hữu,

Cảng cá Hải Phòng (1976) của Đường Ngọc Cảnh, Đỗ Đức với Miền Tây Bắc năm 1982,…

Hội họa Việt Nam còn quá trẻ so với nhiều nền hội họa đã trải qua hàng nghìn tuổi ở châu Á, châu Âu song chính tranh khắc gỗ đã cho chúng ta một cái vốn giàu có Đó là cốt lõi của hồn dân tộc chung đúc nên bởi biết bao con người nghệ sĩ tài ba, và hiển nhiên nguồn cảm hứng đó vẫn nguyên vẹn in sâu trong tâm khảm nhân dân qua bao thế hệ Tranh khắc gỗ hiện đại Việt Nam trong tương lai có thể tiến xa hay không lệ thuộc vào nhiều yếu tố chủ quan

và khách quan của những người làm công tác bên ngành Nghệ thuật nói chung, họa sĩ nói riêng, trong đó trước hết là sự tiếp thu và phát triển một cách sáng tạo hội họa khắc gỗ dân gian

Từ năm 1955-1985, tranh khắc gỗ đã khẳng định được sức sống bền bỉ trải qua chiều dài của lịch sử đầy biến động: thời kỳ chiến tranh, đấu tranh cách mạng, tuyên truyền, cổ động tinh thần chiến đấu của dân tộc, rồi đến thời

kỳ hòa bình, niềm vui chiến thắng, cuộc sống sinh hoạt thường ngày, phong cảnh quê hương đất nước,… Để có được những bức tranh mang đậm dấu ấn thời kỳ đầy hào hùng nhưng cũng lắm biến động đó, họa sĩ đã tìm tòi không mệt mỏi những hình thức thể hiện mới, phương thức mới đã góp phần làm

cho tranh khắc gỗ có những bước chuyển biến về mặt nội dung, hình thức, cũng như phong cách thể hiện, kỹ thuật in khắc cùng những vấn đề liên quan đến cách nhìn, cách nghĩ cá nhân với những yêu cầu của đất nước, thời cuộc

Mỹ thuật sáng tác trong tranh khắc gỗ đang có những bước tiến mạnh mẽ cả

về chất lượng nghệ thuật, khả năng ứng dụng tác phẩm, mang lại cái nhìn mới

mẻ và có những đóng góp đáng trân trọng cho nền hội họa Việt Nam

CHƯƠNG 2 NỘI DUNG VÀ HÌNH THỨC THỂ HIỆN ĐỀ TÀI NÔNG NGHIỆP TRONG TRANH KHẮC GỖ VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1955-1985

2.1 Nội dung chủ đề thể hiện đề tài

Nội dung nghệ thuật chính là hiện thực đã được người nghệ sĩ nghiền ngẫm về mặt tư tưởng trong quá trình sáng tác và phản ánh vào tác phẩm nghệ thuật có sự chọn lọc, dưới tác động của những lý tưởng xã hội thẩm mỹ trong một thế giới quan nhất định Nội dung của tác phẩm nghệ thuật không chỉ bao gồm những hiện tượng, những phiến đoạn của cuộc sống muôn màu mà còn bao gồm cả thế giới nội tâm, cái nhìn chủ quan đã được khách quan hóa của nghệ sĩ hay nói cách khác có hai yếu tố đan xen nhau hòa quyện không tách rời: yếu tố khách quan từ cuộc sống và yếu tố chủ quan của người nghệ sĩ Những năm 1955-1985 là giai đoạn đầy biến cố của dân tộc, là thời kỳ gian khó khi hai mươi năm kháng chiến chống Mỹ; tiếp đến xây dựng XHCN khi đất nước thống nhất hòa bình, trong đó nền kinh tế nông nghiệp được chú trọng Các họa sĩ lao mình trong thực tế, bằng nét bút của mình phục vụ trực tiếp dân tộc những tác phẩm, được đồng hành cùng đời sống bà con nông dân trong thời điểm mới, nhiều tác phẩm khắc gỗ nói riêng đã kịp thời phản ánh một cách chân thực, sôi động sự phát triển của nông nghiệp thời kỳ này, những ảnh hưởng đổi thay đến từng ngõ xóm trên nhiều chủ đề, phương diện khác nhau phải kể đến như:

2.1.1 Chủ đề về cấy cày

Từ năm 1955-1960, tức là sáu năm kháng chiến chống Pháp, được coi là giai đoạn phục hồi sau chiến tranh và cải cách ruộng đất Đất nước bị chia cắt làm hai miền, cuộc chiến tạm ngưng trong vài năm và miền Bắc bắt đầu cải tạo, xây dựng hợp tác xã nông nghiệp Người nông dân “vững tay súng, chắc

tay cày”, lao động cần cù, chiến đấu dũng cảm hiện lên trong tranh mang vẻ đẹp rắn rỏi, tự chủ được các nghệ sĩ thể hiện bằng ngôn ngữ nghệ thuật đơn giản, trong sáng Hình tượng người lao động ruộng đồng được đề cập một cách sâu sắc và hầu hết các tác phẩm biểu hiện rõ sự say mê trong niềm vui

lao động, xây dựng đất nước, phải kể đến như: Đi cấy - 1967 (Trần Nguyên

Đán) [H 2.7; tr 90] là tác phẩm khắc gỗ thuộc những giai đoạn đầu sự nghiệp của họa sĩ khi đang tốt nghiệp trường Mỹ thuật Trong tranh, một nhóm gồm năm người đang lom khom cúi xuống cấy lúa, phía bên kia cách đó không xa

là hình ảnh người đàn ông cùng con trâu của mình đang làm nhiệm vụ cày xới đất để chuẩn bị cho mùa vụ mới gieo sạ hoặc trồng cây và tiếp đó bên phải là

hai nhân vật đang gánh những gánh mạ non để tiếp viện; ngoài ra còn có Đôi

bạn - 1968 (Trịnh Thiệp) [H 2.8; tr 90] với cái đẹp lao động êm ả trong một

ngày đất trời bình yên, tình cảm con người và con vật thật thân thiết, âu yếm Người phụ nữ ngồi trong xe, dáng nghiêng người cúi xuống trò chuyện thật

gần gụi với em bé cùng chú bê con của mình đang ngẩng cổ lên Ra đồng -

1968 (Huy Oánh) [H 2.9; tr 91] với dáng cô nông dân khỏe khoắn quần sắn lên cao trong tư thế ngoảnh cổ nhìn với ánh mắt trìu mến đang dắt đàn trâu -

người bạn quen thuộc của mình ra đồng mỗi buổi Cấy hết diện tích - 1969

(Trịnh Phòng) [H 2.11; tr 92] là những cô gái thật nữ tính với dáng người nhỏ nhắn người đứng cầm bó mạ non, người cúi xuống làm nhiệm vụ cấy lúa với gương mặt hồ hởi làm nhiệm vụ như ra sức đạt chỉ tiêu cấy hết ruộng đồng;

Nước bạc, cơm vàng - 1970 (Phùng Phẩm) [H 2.13; tr 93] thật kiên cường với

hình ảnh người nông dân đang “chỉ huy” những chú trâu khỏe khoắn của mình cày bừa trên thửa ruộng rộng lớn Tà áo bay phấp phới trong gió, quần sắn đến đầu gối hiện lên thật đẹp như thể người anh hùng trên cánh đồng đang

chinh phục, bất chấp sự khắc nghiệt của thiên nhiên; Một buổi cấy - 1978 (Hà

Mỹ Lý) [H 2.25; tr 100]… cũng là những buổi lao động quen thuộc bình dị Thật đẹp với hình ảnh các bà, các mẹ, các chị người cúi, người đứng xếp

thẳng hàng vô vàn tư thế quay trái, phải khác nhau đang cắm những mạ non xuống đất như gieo một mầm non mới, một hy vọng mới thật vui mắt Hình

ảnh các cô gái, những dáng người rất sinh động như múa trong Buổi sớm -

1977 [H 2.24; tr 99] của Nguyễn Nghĩa Duyện với tay cầm cuốc, tay vẫy chào một cách rất vui vẻ, thắm thiết đậm đà như thể hứa hẹn ngày làm việc mới hiệu quả Có thể dễ dàng cảm nhận được niềm vui, niềm phấn khởi và lạc quan tin tưởng ở những thắng lợi, dưới sự lãnh đạo của Đảng Trên khuôn mặt mọi người không thấy lo lắng, chịu đựng, hy sinh mà họ đang vươn lên làm

chủ cuộc đời, làm chủ vận mệnh chính mình Những cô thợ cấy Định Công -

1978, [H 2.26; tr 100] của Văn Bình với năm cô gái là năm dáng người trong giờ nghỉ giải lao rất khác nhau, người đứng, người ngồi, người chỉnh lại trang phục, người chải tóc trông thật có duyên, đó là hình ảnh cô nông dân chất phác, đôn hậu trong ngày vụ… Nhìn vào bảng biểu thống kê tác phẩm khắc

gỗ theo chủ đề, có thể thấy chủ đề cấy cày được chú ý và phản ánh nhiều nhất

ở thời gian này (Ghi chú) Mỗi tác phẩm thời kỳ này giống như một thanh âm trong trẻo, bình yên đến kỳ diệu, thanh khiết giữa xã hội đầy chao đảo, biến động

Nếu như thời kỳ trước năm 1945 các tác phẩm thường phản ánh đời sống thị dân lãng mạn, u hoài thì sau đó nhất là giai đoạn 1955-1975 là bước chuyển đổi quan trọng cách nhìn về nghệ thuật cũng như thế giới quan của người nghệ sĩ Bắt đầu từ thời gian này, hình thành nên một đội ngũ tạo hình đông đảo đi vào mọi mặt của cuộc sống sôi động Có thể thấy không khí hào hùng, sôi động niềm vui chiến thắng của dân tộc đã lan tỏa đến nhiều họa sĩ,

họ thấy mình phải có trách nhiệm cống hiến hết mình cho đất nước, họ khao khát ca ngợi hình ảnh người nông dân gần gũi, chịu thương, chịu khó, hay lam hay làm, hàng ngày hiện diện trên cánh đồng Họ hòa nhập với người nông dân, ban ngày đi làm cùng nông dân, gắn bó ăn ở làm việc cùng nông dân, họ thực sự trải nghiệm và cảm nhận được sâu sắc nhất công việc nặng

nhọc ấy Khi xem tranh mới thấy tất cả đều bắt nguồn từ cuộc sống đích thực của người lao động Tinh thần thời đại dường như đã ngấm vào máu thịt, hơi thở cuộc sống của những vị họa sĩ tài hoa này Đó là những tác phẩm quý về

đề tài nông nghiệp mà hiện nay vẫn là những bài học vô giá cho lớp họa sĩ trẻ noi theo mà nói không quá lời dường như các họa sĩ thế hệ sau vẽ về đề tài nông nghiệp chưa có ai qua được

2.1.2 Chủ đề về trồng trọt

Trồng trọt là lĩnh vực sản xuất quan trọng của nông nghiệp, cung cấp lương thực, thực phẩm cho con người; thức ăn cho chăn nuôi; ngoài ra rộng hơn có thể là nguyên liệu cho công nghiệp; nông sản để xuất khẩu Quan trọng không kém cấy cày, đã nhắc đến nông nghiệp là nhắc đến trồng trọt Sau khi hòa bình, tinh thần phấn khởi hẳn, nhân dân hăng hái tăng gia sản xuất, chăm sóc, vun xới cây trồng Có thể bắt gặp hình ảnh này ở bất cứ đâu,

nơi vùng cao miền núi hay đồng bằng Rủ nhau đi nương - 1959 (Đường

Ngọc Cảnh) [ H 2.2; tr 87] là khắc gỗ đen trắng với hình ảnh đoàn người cùng chú ngựa, trong trang phục dân tộc tay cầm cuốc đặt trên vai, lưng đeo đụi nối đuôi nhau đi lên nương đang vượt qua suối gồ ghề đất đá, xung quanh là nhà cửa và cây cối mang đặc trưng của địa hình rừng núi Trong tranh ta như cảm nhận sự khắc nghiệt của thời tiết, sự cản trở của địa hình, vậy mà đoàn người với gương mặt nói cười vẫn hồ hởi chuyện trò vui vẻ trên đường trong sự đoàn kết, như thể thâm tâm họ có sự đồng lòng với nhau hứa hẹn một vụ mùa bội thu trong sự cố gắng không biết mệt mỏi

Nằm trong bộ sưu tập của người Thái Lan có tên Tira, có thể nhiều người không được biết nhưng bức tranh khắc gỗ màu không thể không nhắc

đến có tên Khai hoang - 1973 [H 2.18; tr 95] của họa sĩ Tôn Đức Lượng Thật

phóng khoáng và thoáng đãng khi khắc họa một điểm nhìn từ đằng sau khóm

cọ và phóng tầm mắt ra xa ta bắt gặp một cảnh trên nương rẫy bao la rộng lớn, đoàn người đông vui đang khai hoang, báo hiệu công cuộc mở mang,

khai phá miền đất mới Không gian bao la rộng lớn với khóm cọ chiếm 1/2 tranh cho ta thấy sức của con người khi chinh phục và cải tạo thiên nhiên thật phi thường như thế nào Sứ mệnh lịch sử cao cả của nghệ thuật nói chung, một tác phẩm mỹ thuật nói riêng phải đề cập đúng, trúng và giải quyết những vấn đề hiện thực của thời đại Những năm 1955-1985 là giai đoạn đầy biến cố của dân tộc, là thời kỳ gian khó khi hai mươi năm kháng chiến chống Mỹ; tiếp đến xây dựng chủ nghĩa xã hội khi đất nước thống nhất hòa bình, trong

đó nền kinh tế nông nghiệp mà cụ thể là trồng trọt được chú trọng Hòa trong không khí khẩn trương, hăng hái lao động của quân dân miền Bắc những ngày đầu giải phóng, Mỹ thuật nói chung, tranh khắc gỗ nói riêng có thêm mục đích, yêu cầu cụ thể là tuyên truyền chính sách mới của Đảng và nhà nước

Do tình hình chiến tranh và định hướng chính trị chung của cả nước, nên nhiệm vụ nghệ thuật đối với các nghệ sĩ vẫn được xác định rõ ràng là phản ánh cuộc sống lao động và chiến đấu của nhân dân với phương pháp sáng tác hiện thực XHCN Thời kỳ này Mỹ thuật có thêm yêu cầu cụ thể, nhiệm vụ là phục vụ cách mạng, tuyên truyền cổ động cho chính sách mới của Đảng và nhà nước Đây cũng là yêu cầu, là chỉ đạo khi phát triển văn hóa vùng miền núi do người miền xuôi thực hiện với sự tổ chức của nhà nước những năm 1961-1970 Nhìn vào bức tranh này có cảm giác tranh khắc gỗ rất gần với ký họa, như thể tả thực ở hình vẽ, dường như chuyển thẳng từ ký họa sang in khắc gỗ và cái cảm giác thô mộc, đơn giản của tranh in khắc gỗ cũng có hơi thở trực tiếp như ký họa

Trở về vùng đồng bằng, ta thấy một em bé miền xuôi với dáng người

nhỏ nhắn, gương mặt xin xắn trong Bé yêu lao động - 1965 [H 2.5; tr 89] của

Vi Kiến Minh Là bức tranh độc nhất chỉ có một nhân vật là một em bé chạc tuổi đến trường đội nón, nghiêng người, một tay đỡ, một tay cầm bình hoa tưới cây Bố cục dọc chặt chẽ khi xây dựng hình ảnh em học sinh chăm chỉ, chịu khó điển hình thật sinh động, khỏe khoắn trong buổi lao động hăng say,

hòa chung vào không khí lao động đất nước, của dân tộc Sau này, sau ngày đất nước thống nhất 1975, khi phong trào kế hoạch nhỏ của thiếu nhi cả nước đang sôi nổi, tác phẩm khắc gỗ trên lại càng giúp ta liên tưởng ngay đến bài hát “Đội em làm kế hoạch nhỏ” sáng tác năm 1977 của Nhạc sĩ Phong Nhã vang lên trên khắp mọi miền của Tổ quốc: “Vui tung tăng hớn hỏ, em làm kế hoạch nhỏ/ Lượm giấy trồng cây, chi Đội ta có ngay/ Như con ong chăm chỉ, như chim non vui vẻ/ Em làm kế hoạch nhỏ, bắt tay vào việc em càng vui say ”

Nội dung chủ đề nghệ thuật trong tác phẩm phải toát ra từ hiện thực, từ cuộc sống trước mắt, và họa sĩ có nhiệm vụ chọn lọc, tái hiện nó sao cho có sức thuyết phục Mỗi tác phẩm thời kỳ này giống như một thanh âm trong trẻo, bình yên đến kỳ diệu, thanh khiết giữa xã hội đầy chao đảo, biến động

Có gì đó thật đáng quý và trân trọng biết bao những giây phút khiến mọi thứ trở nên thân thương, ấm áp

2.1.3 Chủ đề về chăn nuôi

Chăn nuôi là một ngành quan trọng của nông nghiệp, sản phẩm từ chăn nuôi nhằm cung cấp lợi nhuận và phục vụ cho đời sống sinh hoạt của con người Ở thời kỳ này chăn nuôi trong nông nghiệp chủ yếu là trâu và lợn Trâu để tạo sức kéo, phục vụ nhà nông việc cày cấy, còn lợn để cung cấp thực phẩm trong sinh hoạt hàng ngày Trong nông nghiệp, con trâu luôn là vật nuôi tình cảm, là người bạn thân thiết, không thể thiếu của người nông dân, cho dù

ở giai đoạn nào đi nữa thì máy móc cũng không thể thay thế Bức tranh đen

trắng Bé chăn trâu - 1957 [H 2.1; tr 87] của Anh Thường khắc họa nên hình

ảnh em bé chạc tuổi nhi đồng đang đứng chăn trâu thổi sáo trong một cánh đồng không gian bao la, rộng lớn Chưa cầm súng đánh được giặc được nhưng ở tuổi ăn, tuổi chơi như em làm những công việc nhỏ giúp gia đình là một điều đáng khen Mọi hình hài nhân vật cũng như cảnh vật được khắc bằng nét to, dày cho ta thấy mọi thứ thật khỏe khoắn Cảnh thanh bình này

thật êm ấm, sự dễ thương của nó làm ấm lòng khi con người nơi đây đang dần tìm lại được sự yên ả trên chính mảnh đất mà cơn bão “chiến tranh” vừa quét

qua Chăn nuôi [H 2.6; tr 89] của Ngô Duyên là một trong số những bức tranh

màu hiếm hoi có được ở giai đoạn này Không gian hiện thực tái hiện lại cảnh chăn nuôi trong nhà của nhà nông với công việc bận rộn, góp phần xây dựng

và phục hồi đất nước sau chiến tranh Ba người phụ nữ trong tranh như đại diện cho phụ nữ Việt Nam thời điểm đó “Đảm việc nước, giỏi việc nhà, trung hậu đảm đang” Hai người phụ nữ bên phải góc tranh một người đang băm bèo, một người đang nấu cám cho lợn và phía bên trái phòng bên cạnh là người phụ nữ đang đổ những máng thức ăn cho lợn… Tất cả cho ta thấy sự lạc quan, niềm hạnh phúc nơi đây báo hiệu sự đủ đầy dần hồi sinh Một điểm

mà ta chú ý khi nhìn bên phải góc tranh là mũ tai bèo và súng- đồ vật quen thuộc của chiến tranh treo trên tường đánh dấu cho người xem biết tại thời điểm đó xã hội đang ở giai đoạn nào, tuy việc nhà bận rộn nhưng các chị vẫn

không quên nhiệm vụ chiến đấu vì việc chung của Tổ quốc Ruộng đồng -

1962, [H 2.3; tr 88] của Quang Phòng là bức in khắc gỗ màu công phu vẽ hình ảnh những người nông dân chăn dắt trâu bên cánh đồng xanh ngắt với gam màu thật ấn tượng khi cả đồng ruộng, trâu và người được diễn tả khá kỹ

về sắc độ như tranh vẽ thuốc nước

Trần Nguyên Đán là một trong số những tên tuổi không thể nào quên khi nhắc đến dòng tranh khắc gỗ Việt Nam hiện đại Ông luôn góp mặt những tác phẩm khắc gỗ đen trắng khỏe khoắn cũng như khắc gỗ màu thật đẹp mắt, lung

linh Người tốt việc tốt [H 2.10; tr 91] được sáng tác năm 1968 với hình ảnh

em bé đang tuổi đến trường tay cầm sách, sau lưng móc trên đòn gánh chiếc cặp, mũ đang làm nhiệm vụ cho trâu, ghé con ăn và uống nước Hình ảnh chắt lọc đến tối giản mang tính hiện đại, ước lệ trên nền cam cùng màu sắc ấn tượng mang tính trang trí đã mang cho người xem cảm giác nồng ấm, thanh tâm Cũng chủ đề về chăn trâu và trẻ em, vài năm sau đó người họa sĩ tài hoa

này lại cho ra đời những bức tranh khắc gỗ đen trắng tuyệt đẹp trong đó phải

kể đến như : Con trâu là đầu cơ nghiệp - 1970 [H 2.14; tr 93] và Chăm học

chăm làm - 1971 [H 2.15; tr 94] Vẫn sự vững vàng về tạo hình, trong cái nền

buông tối giản nhất có thể, Trần Nguyên Đán đã khắc lên hình ảnh những em

bé đang vui đùa thật gần gũi, e ấp bên con trâu- người bạn thân thuộc của mình Đầu đội nón nghiêng nghiêng, tay cầm sách chăm chú đứng chụm làm hai, ba cùng nhau; bên cạnh đó có em nhỏ với sự thân thiện của mình đứng tựa vào trâu cặm cụi đọc bài Hình ảnh con trâu cũng thật đơn giản mà đáng yêu, và họa sĩ phải nắm vững hình ảnh con trâu ngoài đời thực lắm mới có thể làm được những con trâu đơn giản mà chuẩn xác thế Có cảm giác xem tranh của Trần Nguyên Đán thật mang đậm tính dân tộc, tính thời đại và truyền

thống Phong cảnh miền núi [H 2.20; tr 97] của họa sĩ Cửu Cooc Khìn lại đưa

đến cho người xem cảm xúc về sự hùng vĩ, hoành tráng của thiên nhiên Con người hiện lên nhỏ bé nhưng sao ta lại thấy sức mạnh và vẻ đẹp của con người chinh phục thiên nhiên Bởi cái vẻ đẹp trầm hùng, tĩnh mịch, yên bình của phong cảnh kết hợp với sự hăng say lao động của con người đã tạo nên nhịp điệu và chiều sâu tác phẩm

Có thể nói giai đoạn 1955-1985 là giai đoạn khó khăn của nền nông nghiệp Việt Nam nói riêng và phát triển kinh tế nói chung khi đất nước vừa bước ra khỏi chiến tranh khốc liệt, chính vì vậy hình ảnh con trâu là hình ảnh gần gũi, quá đỗi quen thuộc không thể không nhắc đến Dường như nó là

“nhân chứng” chứng kiến biết bao buồn vui, thăng trầm biến cố của lịch sử dân tộc, của nền nông nghiệp từ thưở khó khăn, vất vả chưa có sự can thiệp nhiều của máy móc

2.1.4 Chủ đề về thu hoạch

Thu hoạch hay gặt hái là quá trình gom góp, thu thập, tập trung lại hoa lợi của các loại cây trồng sau khi đã đơm hoa kết trái cho những sản phẩm phù hợp với mục đích của người gieo trồng Lúa là giống cây trồng phổ biến

nhất của Việt Nam thời bấy giờ bởi đất nước có tới 95% làm nông nghiệp, và trong thời kỳ khó khăn thì số lượng người gắn bó với công việc nhà nông

càng nhiều Tác phẩm Trục lúa [H 2.12; tr 92] của Phạm Văn Đôn là một tác

phẩm khắc gỗ đen trắng tuyệt đẹp không thể không nhắc đến ở thời kỳ này Sáng tác năm 1970, trong tranh vẽ quang cảnh nhóm người dân lao động đang hăng say làm nhiệm vụ trục lúa trước cửa sân đình Nhìn những đường nét rõ ràng, mềm mại và dày đặc, biểu thị đường đi vòng quanh của con trâu đang vất vả làm nhiệm vụ kéo trục báo hiệu cho thấy buổi lao động khẩn trương, dường như mọi thứ đang cuốn theo guồng quay làm việc không ngừng nghỉ Mỗi người một dáng, người quay ra, người quay vào, nhộp nhịp và hẳn phải thấy thán phục vì sự quan sát tinh tế, đa dạng các dáng vẻ rất động của con vật và người nông dân mà tác giả diễn tả Tất cả những yếu tố đó đã thuyết phục được người thưởng ngoạn và chứng tỏ các họa sĩ đã hết lòng vì nghệ

thuật Cùng với đề tài này, Vũ Duy Nghĩa góp mặt tác phẩm Trục lúa [H 2.16;

tr 94] sáng tác năm 1972 với ba con trâu, ba quả lăn, hai người một nam, một

nữ đang điều khiển vòng quay chiếc trục, ông đã tái hiện cảnh lao động ở nông thôn ngày mùa rộn ràng Nhịp điệu xoay tròn của người, trục và trâu cho

ta thấy nhịp điệu khẩn trương dường như không thể ngừng nghỉ của các nhân vật đánh dấu một vụ mùa thu hoạch bội thu

Đến với tác phẩm Phơi thóc [H 2.19; tr 96] tiếp theo của Mạnh Hào,

tuyệt vời khi khắc họa năm cô gái, năm dáng người khác nhau uyển chuyển, duyên dáng đội nón, người tay thoăn thoắt cào bồ những lạt thóc mới, người làm nhiệm vụ đổ những bồ thóc xuống sân phơi trên sân gạch Một sự vui vẻ, hào hứng trên khuôn mặt sau một vụ mùa bội thu Bên cạnh đó còn có tác

phẩm Trên vùng kinh tế mới- 1972 [H 2.17; tr 95] của Hoàng Hoan với con

người hiện lên nhỏ bé, nhưng vẫn đủ cho ta thấy sức mạnh và vẻ đẹp của người lao động ruộng đồng Bởi cái đẹp trầm hùng, tĩnh mịch, yên bình của phong cảnh kết hợp với sự hăng say lao động của con người đã tạo nên nhịp

điệu và chiều sâu tác phẩm Hình tượng ấy hiện lên trong tranh hiện đại mang

vẻ rắn rỏi, tự chủ được các nghệ sĩ thể hiện bằng ngôn ngữ nghệ thuật đơn giản, trong sáng

Ngoài thu hoạch lúa, nhà nông còn gắn bó mình với các loại cây ăn quả

Hái cà phê- 1964 [H 2.4; tr 88] (Lương Xuân Nhị) đã vẽ nên hai cô gái đang

làm nhiệm vụ hái cà phê nổi lên với hình dáng thanh mảnh bằng những mảng màu bẹt và vài nếp cong gợi nếp gấp của áo quần đang đứng quay lưng về phía mặt tranh, vừa làm việc vừa trò chuyện Cây cà phê được tạo bằng nét mềm mại của những cành cây nghiêng, cong xuống phía hai thiếu nữ Bức tranh với vẻ đẹp nhẹ nhàng gần gũi với tranh Hàng Trống của bức “Tố nữ” Với cách nhìn ước lệ của dân gian, họa sĩ đã gợi cho người xem một cảnh lao

động bình yên nơi thôn dã Hái quả (1976) [H 2.23; tr 99] của Phạm Đoàn

Thanh xuất hiện hai cô gái dân tộc là nhân vật chính ở giữa tranh đeo gùi đang làm nhiệm vụ thu hoạch cây trái trong dáng người rất uyển chuyển trong gió, tà váy bay bay,…

Có thể nhận định rằng ngày ấy không khí hào hùng, sôi động, niềm vui chiến thắng của dân tộc đã lan tỏa đến các họa sĩ, họ thấy mình phải có trách nhiệm cống hiến hết mình cho đất nước, họ khao khát ca ngợi hình ảnh người nông dân gần gũi, chịu thương chịu khó, hay lam hay làm Được những điều

đó là nhờ vào những rung động hết sức tự nhiên của người họa sĩ và mọi thứ

đã được lan tỏa chạm đến trái tim người xem một cách sâu sắc nhất Điều đó

đã lý giải được vì sao các họa sĩ thời kỳ đó lại có nhiều tác phẩm xuất sắc đến vậy

2.2 Hình thức thể hiện đề tài

Hình thức là cơ cấu tổ chức bên trong được xác định bởi một hệ thống những phương tiện tạo hình, biểu hiện của một loại hình nghệ thuật, thể hiện một nội dung nhất định Ngôn ngữ tạo hình chỉ trở thành hình thức nghệ thuật khi ngôn ngữ được tổ chức lại thành một hệ thống, một kết cấu nhiều mặt của