B GIÁO D C VÀ ĐÀO T OỘ Ụ Ạ
(Đã s a ử sau th m đ nh_đ xu t b n)ẩ ị ể ấ ả
GIÁO TRÌNH TRI T H CẾ Ọ
(Dùng cho kh i không chuyên ngành Tri t h c trình đ đào t o ố ế ọ ộ ạ
th c sĩ, ti n sĩ các ngành khoa h c xã h i và nhân văn) ạ ế ọ ộ
Hà N i, 12/2013ộ
Trang 2M C L CỤ Ụ
Chươn
g
1 Khái lu n Tri t h cậ ế ọ
2 B n th lu nả ể ậ
3 Phép bi n ch ngệ ứ
4 Nh n th c lu nậ ứ ậ
5 H c thuy t Hình thái kinh t xã h iọ ế ế ộ
6 Tri t h c chính trế ọ ị
7 Ý th c xã h iứ ộ
8 Tri t h c v con ngế ọ ề ười
Trang 3Chương 1 KHÁI LU N V TRI T H CẬ Ề Ế Ọ
1. Tri t h c và v n đ c b n c a tri t h cế ọ ấ ề ơ ả ủ ế ọ
a) Tri t h c và đ i t ế ọ ố ượ ng c a tri t h c ủ ế ọ
Quan ni m v tri t h c ệ ề ế ọ
Tri t h c ra đ i vào kho ng th k VIII đ n th k th VI (tr. CN)ế ọ ờ ả ế ỷ ế ế ỷ ứ
và đã đ t đạ ược thành t u r c r trong các n n tri t h c Trung Qu c, nự ự ỡ ề ế ọ ố Ấ
Đ và Hy L p c đ i.ộ ạ ổ ạ
Theo g c Hán t , thu t ng “tri t” đố ự ậ ữ ế ược có nghĩa là “trí”, ch sỉ ự
hi u bi t, nh n th c sâu r ng v vũ tr và nhân sinh. Trong văn hóa nể ế ậ ứ ộ ề ụ Ấ
Đ , thu t ng “tri t” là “darshana”, có nghĩa là “chiêm ngộ ậ ữ ế ưỡng” nh ngư mang hàm ý là tri th c d a trên lý trí, là con đứ ự ường suy ng m đ d n d tẫ ể ẫ ắ con ngườ ếi đ n v i l ph i, th u đ t đớ ẽ ả ấ ạ ược chân lý v vũ tr và nhânề ụ sinh. Trong l ch s t tị ử ư ưởng phương Tây, thu t ng “tri t h c” l n đ uậ ữ ế ọ ầ ầ
xu t hi n Hy L p c đ i. N u chuy n t ti ng Hy L p c sang ti ngấ ệ ở ạ ổ ạ ế ể ừ ế ạ ổ ế Latinh thì thu t ng ậ ữ tri t h c “philosophia ế ọ ” g m hai t ghép: “ồ ừ philos” là
“yêu thích” và “sophia” là s thông thái ự ; ý nghĩa c a thu t ng tri t h củ ậ ữ ế ọ
là “ yêu m n s thông thái ế ự ”. Vì v y, tri t h c đậ ế ọ ược xem là hình th c caoứ
nh t c a tri th c, v a mang tính đ nh hấ ủ ứ ừ ị ướng v a nh n m nh đ n khátừ ấ ạ ế
v ng tìm ki m chân lý c a con ngọ ế ủ ười; còn “nhà tri t h c” (tri t gia)ế ọ ế
được g i là nhà thông thái, nhà t tọ ư ưởng người có kh năng nh n th cả ậ ứ
được chân lý và làm sáng t b n ch t c a s v t, hi n tỏ ả ấ ủ ự ậ ệ ượng
Trang 4Nh v y, dù phư ậ ở ương Đông hay phương Tây, th i k đ u hayở ờ ỳ ầ sau này, người ta đ u quan ni m tri t h c là đ nh cao c a trí tu , là sề ệ ế ọ ỉ ủ ệ ự
nh n th c sâu s c th v gi i, n m b t đậ ứ ắ ế ề ớ ắ ắ ược chân lý, hi u để ược b nả
ch t c a s v t, hi n tấ ủ ự ậ ệ ượng. Th i gian xu t hi n và cách th c s d ngờ ấ ệ ứ ử ụ thu t ng tri t h c phậ ữ ế ọ ở ương Đông và phương Tây tuy có khác nhau, song ý nghĩa, m c đích và cách th c th hi n c b n là gi ng nhau,ụ ứ ể ệ ơ ả ố
th ng nh t, đ u ch ho t đ ng tinh th n, th hi n kh năng nh n th c,ố ấ ề ỉ ạ ộ ầ ể ệ ả ậ ứ cách th c, phứ ương pháp đánh giá c a con ngủ ười, nó t n t i v i t cách làồ ạ ớ ư
m t hình thái ý th c xã h i, m t b ph n c a ki n trúc th ộ ứ ộ ộ ộ ậ ủ ế ượ ng t ng ầ , có
trình đ khái quát hoá và t duy tr u tộ ư ừ ượng cao
Theo quan đi m mácxít, tri t h c là hình thái ý th c xã h i đ c thù,ể ế ọ ứ ộ ặ
là h c thuy t chung nh t v t n t i và nh n th c; là khoa h c v nh ngọ ế ấ ề ồ ạ ậ ứ ọ ề ữ quy lu t chung nh t c a s v n đ ng, phát tri n c a t nhiên, xã h i vàậ ấ ủ ự ậ ộ ể ủ ự ộ
t duy. Vì v y, có th quan ni m, ư ậ ể ệ tri t h c là h th ng tri th c lý lu n ế ọ ệ ố ứ ậ chung nh t c a con ng ấ ủ ườ ề ế ớ i v th gi i; v v trí, vai trò c a con ng ề ị ủ ườ i trong th gi i y ế ớ ấ
Ngu n g c ra đ i c a tri t h c ồ ố ờ ủ ế ọ
Tri t h c ra đ i t th c ti n, do nhu c u c a th c ti n; nó cóế ọ ờ ừ ự ễ ầ ủ ự ễ ngu n g c nh n th c và ngu n g c xã h i. ồ ố ậ ứ ồ ố ộ V ngu n g c nh n th c: ề ồ ố ậ ứ
Theo quan ni m c a C.Mác và Ph.Ăngghen, l ch s loài ngệ ủ ị ử ườ ắ ầ i b t đ u
t đâu thì l ch s tri t h c b t đ u t đ y. Song, v i t cách là tri th c lýừ ị ử ế ọ ắ ầ ừ ấ ớ ư ứ
lu n chung nh t, tri t h c đ ng lo t xu t hi n c phậ ấ ế ọ ồ ạ ấ ệ ả ở ương Đông và
phương Tây vào kho ng th k VIII VI TCN, khi ch đ chi m h u nôả ế ỷ ế ộ ế ữ
l ra đ i, trong xã h i đã hình thành ch đ t h u t nhân v t li uệ ờ ộ ế ộ ư ữ ư ề ư ệ
s n xu t; đã có giai c p và nhà nả ấ ấ ước. H qu t t y u c a các y u t nêuệ ả ấ ế ủ ế ố trên là lao đ ng trí óc tách kh i lao đ ng chân tay, t ng l p trí th c raộ ỏ ộ ầ ớ ứ
Trang 5đ i. H có đi u ki n nghiên c u, h th ng hoá các quan đi m, quanờ ọ ề ệ ứ ệ ố ể
ni m thành h c thuy t, lý lu n. Vào th i k này, tri t gia đã xu t hi nệ ọ ế ậ ờ ỳ ế ấ ệ
và tri t h c đế ọ ược hình thành. Ch th sáng t o các h c thuy t, lý lu nủ ể ạ ọ ế ậ tri t h c đế ọ ượ ịc l ch s ghi nh n là Kh ng T Trung Qu c, Thích Caử ậ ổ ử ở ố Mâu Ni n Đ , Talet Hy L p, v.v Nói cách khác, tri t h c ch raở Ấ ộ ở ạ ế ọ ỉ
đ i khi con ngờ ười đã đ t đ n trình đ tr u tạ ế ộ ừ ượng hóa, khái quát hóa, hệ
th ng hóa đ xây d ng nên các h c thuy t, các lý lu n. ố ể ự ọ ế ậ
S ra đ i c a tri t h c g n li n v i ự ờ ủ ế ọ ắ ề ớ ngu n g c xã h i, ồ ố ộ t c là sứ ự
xu t hi n ch đ chi m h u nô l xã h i có giai c p đ u tiên c a nhânấ ệ ế ộ ế ữ ệ ộ ấ ầ ủ
lo i. Vào th i y, lao đ ng đã phát tri n đ n m c ph i phân chia thànhạ ờ ấ ộ ể ế ứ ả lao đ ng trí óc và lao đ ng chân tay, ch đ t h u t nhân v t li uộ ộ ế ộ ư ữ ư ề ư ệ
s n xu t, giai c p và nhà nả ấ ấ ướ ầ ược l n l t ra đ i, làm cho tri t h c, t nóờ ế ọ ự mang trong mình tính giai c p sâu s c, nó công khai tính đ ng là ph c vấ ắ ả ụ ụ cho l i ích c a nh ng giai c p, nh ng l c lợ ủ ữ ấ ữ ự ượng xã h i nh t đ nh.ộ ấ ị Ngu n g c nh n th c và ngu n g c lý lu n có m i quan h ch t chồ ố ậ ứ ồ ố ậ ố ệ ặ ẽ
v i nhau. S phân chia thành hai ngu n g c nh trên ch có tính ch tớ ự ồ ố ư ỉ ấ
tương đ i.ố
V n đ đ i t ấ ề ố ượ ng tri t h c ế ọ
Trong quá trình phát tri n, đ i tể ố ượng c a tri t h c thay đ i theoủ ế ọ ổ
t ng giai đo n l ch s Khi m i ra đ i, tri t h c th i c đ i đừ ạ ị ử ớ ờ ế ọ ờ ổ ạ ược g i làọ
“tri t h c t nhiên” ế ọ ự , bao hàm trong nó toàn b tri th c c a nhân lo i.ộ ứ ủ ạ Đây là nguyên nhân sâu xa làm n y sinh quan ni m sau này cho r ng,ả ệ ằ tri t h c là “ế ọ khoa h c c a m i khoa h c ọ ủ ọ ọ ”. Th i k này, tri t h c đã đ tờ ỳ ế ọ ạ
được nh ng thành t u đáng k H th ng các quan đi m tri t h c đã raữ ự ể ệ ố ể ế ọ
đ i và nh hờ ả ưởng sâu s c đ n s phát tri n c a tri t h c các th i đ iắ ế ự ể ủ ế ọ ờ ạ sau nó, th m chí nh hậ ả ưởng đ n c s phát tri n c a toán h c, v t lýế ả ự ể ủ ọ ậ
Trang 6h c, hóa h c, thiên văn h c và các ngành khoa h c xã h i và nhân vănọ ọ ọ ọ ộ
nh đ o đ c h c, m h c, dân t c h c , xã h i h c, v.v ư ạ ứ ọ ỹ ọ ộ ọ ộ ọ
Vào th i k Trung c , Tây Âu, quy n l c c a giáo h i bao trùmờ ỳ ổ ở ề ự ủ ộ
m i lĩnh v c c a đ i s ng xã h i, tri t h c tr thành “nô l ” c a th nọ ự ủ ờ ố ộ ế ọ ở ệ ủ ầ
h c, đọ ược coi là “cây thánh giá b ng vàng, ng tr trên lâu đài nh n ằ ự ị ậ
th c” ứ Vì th , tri t h c ch còn nhi m v là ch ng minh s đúng đ nế ế ọ ỉ ệ ụ ứ ự ắ
c a Kinh thánh, lu n gi i và thuy t ph c ngủ ậ ả ế ụ ười ta tin tưởng vào Chúa
Tr i.ờ Tri t h c t nhiên ế ọ ự được thay th b ng ế ằ tri t h c kinh vi n ế ọ ệ
Vào th k XV XVI, cùng v i s phát tri n c a các môn khoa h cế ỷ ớ ự ể ủ ọ
t nhiên là s ph c h i tự ự ụ ồ ưởng tri t h c duy v t c đ i. Tri t h c d nế ọ ậ ổ ạ ế ọ ầ
d n tách kh i th n h c và các khoa h c c th , phát tri n thành các bầ ỏ ầ ọ ọ ụ ể ể ộ môn riêng bi t v i các h c thuy t v ệ ớ ọ ế ề b n th lu n, vũ tr lu n, tri th c ả ể ậ ụ ậ ứ
lu n, nh n th c lu n, logic h c, m h c, đ o đ c h c… ậ ậ ứ ậ ọ ỹ ọ ạ ứ ọ
Vào th k XVII XVIII, tri t h c duy v t d a trên c s tri th cế ỷ ế ọ ậ ự ơ ở ứ
c a khoa h c t nhiên th c nghi m đã phát tri n nhanh chóng và đóngủ ọ ự ự ệ ể vai trò tích c c trong đ u tranh ch ng ch nghĩa duy tâm và tôn giáo.ự ấ ố ủ
Đ nh cao c a s phát tri n tri t h c duy v t th i k này là Anh, Pháp,ỉ ủ ự ể ế ọ ậ ờ ỳ ở
Hà Lan v i nh ng đ i bi u tiêu bi u: Phranxi Bêc n, Tômát H pxớ ữ ạ ể ể ơ ố ơ (Anh), Điđrô, Henvêtiuýt, Hônbách (Pháp), Xpinôda (Hà Lan)…
Cu i th k XVIII, đ u th k XIX, s phát tri n c a các khoa h cố ế ỷ ầ ế ỷ ự ể ủ ọ
c th và thành t u mà nó đ t đụ ể ự ạ ược đã làm phá s n tham v ng c a cácả ọ ủ nhà tri t h c mu n bi n tri t h c thành “ế ọ ố ế ế ọ khoa h c c a m i khoa h c”; ọ ủ ọ ọ
trong s đó, tri t h c Hêghen là h c thuy t tri t h c cu i cùng mangố ế ọ ọ ế ế ọ ố tham v ng đó.ọ
Vào nh ng năm 40 c a th k th XIX, tri t h c Mác ra đ i, C.Mácữ ủ ế ỷ ứ ế ọ ờ
và Ph. Ăngghen đã làm cu c cách m ng trong tri t h c. Vì th , tri t h cộ ạ ế ọ ế ế ọ
Trang 7Mác đã đo n tuy t v i các quan ni m sai l m khi coi tri t h c là “ ạ ệ ớ ệ ầ ế ọ khoa
h c c a m i khoa h c ọ ủ ọ ọ ”. V i th gi i quan duy v t bi n ch ng, tri t h cớ ế ớ ậ ệ ứ ế ọ Mác đã xác đ nh đúng đ n đ i tị ắ ố ượng, ch c năng, nhi m v , phứ ệ ụ ươ ng pháp nghiên c u c a mình; đ t c s khoa h c cho các môn khoa h c cứ ủ ặ ơ ở ọ ọ ụ
th phát tri n. V i t cách là m t khoa h c, ể ể ớ ư ộ ọ tri t h c Mác nghiên c u ế ọ ứ
nh ng quy lu t chung nh t c a s v n đ ng, phát tri n c a t nhiên, xã ữ ậ ấ ủ ự ậ ộ ể ủ ự
h i và t duy ộ ư
b) V n đ c b n c a tri t h c và ch c năng c b n c a tri t h c ấ ề ơ ả ủ ế ọ ứ ơ ả ủ ế ọ
V n đ c b n c a tri t h c ấ ề ơ ả ủ ế ọ
T t c các hi n tấ ả ệ ượng trong th gi i ch có th ho c là hi n tế ớ ỉ ể ặ ệ ượ ng
v t ch t, t n t i bên ngoài ý th c chúng ta, ho c là hi n tậ ấ ồ ạ ứ ặ ệ ượng tinh th nầ
t n t i trong ý th c chúng ta. M c dù các h c thuy t tri t h c đồ ạ ứ ặ ọ ế ế ọ ề ra các quan ni m khác nhau v th gi i thì câu h i đ t ra c n tr l i là: Thệ ề ế ớ ỏ ặ ầ ả ờ ế
gi i t n t i bên ngoài đ u óc con ngớ ồ ạ ầ ười có quan h nhệ ư th nào v i thế ớ ế
gi i tinh th n t n t i trong đ u óc con ngớ ầ ồ ạ ầ ư i? Tờ ư duy c a con ngủ ư i cóờ
kh năng hi u bi t t n t i th c c a th gi i hay không? Có th nói, b tả ể ế ồ ạ ự ủ ế ớ ể ấ
k trỳ ường phái tri t h c nào cũng có cái chung là đ c p đ n và gi iế ọ ề ậ ế ả quy tế m i quan h gi a v t ch t và ý th c ố ệ ữ ậ ấ ứ đâu, lúc nào vi c nghiênỞ ệ
c u đứ ược ti n hành m t cách khái quát trên bình di n v n đ quan hế ộ ệ ấ ề ệ
gi a v t ch t và ý th c thì lúc đó tữ ậ ấ ứ ư duy tri t h c đế ọ ược b t đ u.ắ ầ
V n đ quan h gi a v t ch t và ý th c, gi a t n t i và t ấ ề ệ ữ ậ ấ ứ ữ ồ ạ ư duy hay
gi a t nhiên và tinh th n là v n đ c b n c a tri t h c ữ ự ầ ấ ề ơ ả ủ ế ọ Đây là v n đấ ề
c s , n n t ng, xuyên su t m i h c thuy t tri t h c trong l ch s ,ơ ở ề ả ố ọ ọ ế ế ọ ị ử quy t đ nh s t n t i c a tri t h c. K t qu và thái đ c a vi c gi iế ị ự ồ ạ ủ ế ọ ế ả ộ ủ ệ ả quy t v n đ c b n tri t h c quy t đ nh s hình thành th gi i quan vàế ấ ề ơ ả ế ọ ế ị ự ế ớ phư ng pháp lu n c a các tri t gia, xác đ nh b n ch t c a các trơ ậ ủ ế ị ả ấ ủ ư ngờ
Trang 8phái tri t h c. Gi i quy t v n đ này là c s , đi m xu t phát đ gi iế ọ ả ế ấ ề ơ ở ể ấ ể ả quy t các v n đ khác c a tri t h c, đ ng th i quy t đ nh cách xem xétế ấ ề ủ ế ọ ồ ờ ế ị các v n đ khác trong đ i s ng xã h i.ấ ề ờ ố ộ
V n đ c b n c a tri t h c có hai m t. ấ ề ơ ả ủ ế ọ ặ M t th nh t ặ ứ ấ tr l i câuả ờ
h i: Gi a v t ch t và ý th c, gi i t nhiên và tinh th n cái nào có trỏ ữ ậ ấ ứ ớ ự ầ ư c,ớ cái nào có sau, cái nào quy t đ nh cái nào? ế ị M t th hai ặ ứ tr l i câu h i:ả ờ ỏ Con ngư i có kh năng nh n th c đờ ả ậ ứ ư c th gi i hay không?ợ ế ớ
Tu thu c vào l i gi i đáp cho câu h i th nh t, các h c thuy tỳ ộ ờ ả ỏ ứ ấ ọ ế tri t h c khác nhau chia thành hai trào lế ọ ưu c b n là ơ ả ch nghĩa duy ủ
v t và ch nghĩa duy tâm ậ ủ
Ch nghĩa duy v t kh ng đ nh v t ch t có trủ ậ ẳ ị ậ ấ ước, ý th c có sau; thứ ế
gi i v t ch t t n t i m t cách khách quan, đ c l p v i ý th c con ngớ ậ ấ ồ ạ ộ ộ ậ ớ ứ ư iờ
và không do ai sáng t o ra; còn ý th c là s ph n ánh th gi i khách quanạ ứ ự ả ế ớ vào b óc con ngộ ười; không th có tinh th n, ý th c n u không có v tể ầ ứ ế ậ
ch t.ấ
Hình thái l ch s đ u tiên c a ch nghĩa duy v t là ị ử ầ ủ ủ ậ ch nghĩa duy v t ủ ậ
ch t phác, ngây th th i c đ i ấ ơ ờ ổ ạ Hình thái này đã xu t hi n nhi u dânấ ệ ở ề
t c trên th gi i mà tiêu bi u là các nộ ế ớ ể ở ướ Ấc: n Đ , Trung Qu c và Hyộ ố
L p, La Mã c đ i. Quan đi m c a ch nghĩa duy v t th i k này ch tạ ổ ạ ể ủ ủ ậ ờ ỳ ấ phác, ngây th , xu t phát t gi i t nhiên đ gi i thích th gi i. Quanơ ấ ừ ớ ự ể ả ế ớ
đi m đó nói chung là đúng đ n nhể ắ ưng do khoa h c chọ ưa phát tri n nênể tri t h c chế ọ ưa th d a vào thành t u c a các b môn khoa h c chuyênể ự ự ủ ộ ọ ngành. Do v y, ch nghĩa duy v t chậ ủ ậ ưa th đ ng v ng trể ứ ữ ư c s t nớ ự ấ công c a ch nghĩa duy tâm và tôn giáo, đ c bi t trong th i k Trung c ủ ủ ặ ệ ờ ỳ ổ Hình thái th hai là ứ ch nghĩa duy v t, máy móc, siêu hình ủ ậ th kế ỷ XVII XVIII. Hình thái này ra đ i khi giai c p tờ ấ ư ả s n đang lên, nh mằ
Trang 9ch ng l i th gi i quan duy tâm, tôn giáo c a giai c p phong ki n. Nhố ạ ế ớ ủ ấ ế
ng do nh h
ư ả ưởng c a quan đi m máy móc, c h c và phủ ể ơ ọ ương pháp mô
t , th c nghi m, chia c t nên ch nghĩa duy v t không thoát kh i quanả ự ệ ắ ủ ậ ỏ
đi m máy móc, siêu hình.ể
Quá trình đ u tranh kh c ph c các thi u sót máy móc, siêu hình vàấ ắ ụ ế duy tâm khi xem xét các hi n tệ ư ng xã h i c a ch nghĩa duy v t thợ ộ ủ ủ ậ ế
k XVIIXVIII đ ng th i là quá trình ra đ i c a hình thái l ch s thỷ ồ ờ ờ ủ ị ử ứ
ba là ch nghĩa duy v t bi n ch ng ủ ậ ệ ứ Nó được xây d ng và khôngự
ng ng phát tri n trên c s khoa h c, công ngh hi n đ i và th cừ ể ơ ở ọ ệ ệ ạ ự
ti n c a th i đ i m i.ễ ủ ờ ạ ớ
Đ i l p v i ch nghĩa duy v t, ch nghĩa duy tâm cho r ng, ý th c,ố ậ ớ ủ ậ ủ ằ ứ tinh th n có trầ ư c và là c s cho s t n t i c a gi i t nhiên, v t ch t.ớ ơ ở ự ồ ạ ủ ớ ự ậ ấ
Ch nghĩa duy tâm cũng xu t hi n ngay t th i c đ i và t n t i dủ ấ ệ ừ ờ ổ ạ ồ ạ ư iớ hai d ng ch y u: ch nghĩa duy tâm khách quan và ch nghĩa duy tâmạ ủ ế ủ ủ
ch quan.ủ
Ch nghĩa duy tâm khách quan ủ v i các đ i bi u n i ti ng:ớ ạ ể ổ ế Platôn, Hêghen cho r ng, có m t th c th tinh th n ("lý tính th gi i"; "tinhằ ộ ự ể ầ ế ớ
th n tuy t đ i", "ý ni m tuy t đ i") là cái có trầ ệ ố ệ ệ ố ư c th gi i v t ch t,ớ ế ớ ậ ấ
t n t i bên ngoài con ngồ ạ ở ư i và đ c l p đ i v i con ngờ ộ ậ ố ớ ư i, s n sinh raờ ả
và quy t đ nh t t c các quá trình c a th gi i v t ch t.ế ị ấ ả ủ ế ớ ậ ấ
Ch nghĩa duy tâm ch quan ủ ủ v i các đ i bi u n i ti ng:ớ ạ ể ổ ế Bécc li,ơ Hium, Phícht , v.v., cho r ng c m giác, ý th c c a con ngơ ằ ả ứ ủ ư i là cái cóờ trư c và quy t đ nh s t n t i c a m i s v t, hi n tớ ế ị ự ồ ạ ủ ọ ự ậ ệ ư ng bên ngoài.ợ Các s v t, hi n tự ậ ệ ượng ch là "nh ng t ng h p c a c m giác", là "ph cỉ ữ ổ ợ ủ ả ứ
h p c a các c m giác". Do ph nh n s t n t i c a th gi i khách quan,ợ ủ ả ủ ậ ự ồ ạ ủ ế ớ
Trang 10ch nghĩa duy tâm ch quan ph nh n luôn c tính quy lu t khách quanủ ủ ủ ậ ả ậ
c a các s v t, hi n tủ ự ậ ệ ượng và t t y u d n đ n ch nghĩa duy ngã.ấ ế ẫ ế ủ
C hai d ng c a ch nghĩa duy tâm, tuy có khác nhau trong quanả ạ ủ ủ
ni m c th nh ng đ u th ng nh t v i nhau ch coi ý th c, tinh th nệ ụ ể ư ề ố ấ ớ ở ỗ ứ ầ
là cái có trư c, là cái s n sinh ra và quy t đ nh v t ch t. Vì v y, tôn giáoớ ả ế ị ậ ấ ậ
thường s d ng các h c thuy t duy tâm làm c s lý lu n cho các quanử ụ ọ ế ơ ở ậ
đi m c a mình. Tuy nhiên, th gi i quan tôn giáo d a trên c s lòng tin.ể ủ ế ớ ự ơ ở Còn ch nghĩa duy tâm tri t h c d a trên c s tri th c, là s n ph m c aủ ế ọ ự ơ ở ứ ả ẩ ủ
t duy lý tính c a con ngư ủ ư i. Do v y, các h c thuy t tri t h c duy tâm ítờ ậ ọ ế ế ọ nhi u đ u có nh ng đóng góp quan tr ng vào s phát tri n tề ề ữ ọ ự ể ư ư ng tri t t ở ế
h c nhân lo i.ọ ạ
Ch nghĩa duy v t có m i liên h ch t ch v i các l c lủ ậ ố ệ ặ ẽ ớ ự ư ng, cácợ giai c p ti n b , cách m ng và luôn g n bó, quan h m t thi t v i sấ ế ộ ạ ắ ệ ậ ế ớ ự phát tri n c a khoa h c. Ch nghĩa duy tâm có ngu n g c xã h i là m iể ủ ọ ủ ồ ố ộ ố liên h v i các l c lệ ớ ự ư ng xã h i, các giai c p ph n ti n b , ngu n g cợ ộ ấ ả ế ộ ồ ố
nh n th c c a nó là tuy t đ i hoá m t m t c a quá trình nh n th c, táchậ ứ ủ ệ ố ộ ặ ủ ậ ứ
ý th c ra kh i th gi i v t ch t.ứ ỏ ế ớ ậ ấ
L ch s tri t h c luôn luôn di n ra cu c đ u tranh gi a ch nghĩaị ử ế ọ ễ ộ ấ ữ ủ duy v t và ch nghĩa duy tâm (hai đ ng phái chính) t o nên đ ng l c bênậ ủ ả ạ ộ ự trong c a s phát tri n tri t h c, đ ng th i bi u hi n cu c đ u tranh hủ ự ể ế ọ ồ ờ ể ệ ộ ấ ệ
tư tư ng c a các giai c p đ i ngh ch trong xã h i.ở ủ ấ ố ị ộ
Các h c thuy t tri t h c thu c ọ ế ế ọ ộ nh t nguyên lu n ấ ậ (duy v t ho c duyậ ặ tâm) đ u cho r ng, th gi i ch có m t ngu n g c duy nh t, m t trongề ằ ế ớ ỉ ộ ồ ố ấ ộ hai th c th (v t ch t ho c ý th c) là cái có trự ể ậ ấ ặ ứ ước quy t đ nh cái kia.ế ị Ngoài nh t nguyên lu n còn có các h c thuy t tri t h c ấ ậ ọ ế ế ọ nh nguyên lu n ị ậ ,
đó là các h c thuy t cho r ng, v t ch t và ý th c là hai nguyên th songọ ế ằ ậ ấ ứ ể