Nghiên cứu ứng dụng các chế phẩm sinh học trong phòng trừ sâu róm thông tại lâm trường bến hải tỉnh quảng trị

Phòng trừ sinh vật học có tính -u việt đặc biệt là lợi dụng thiên địch khống chế sâu hại, không gây ô nhiễm môi tr-ờng, ít có tính chống thuốc, điều chỉnh quần thể loài sâu hại lâu dài b

Bộ giáo dục và đào tạo bộ nông nghiệp và ptnt

Tr-ờng đại học lâm nghiệp

Luận văn thạc sỹ khoa học lâm nghiệp

Ng-ời h-ớng dẫn khoa học: Gs.ts.Trần Văn Mão

Hà tây – 2007

đặt vấn đề

Rừng ngày càng trở thành nhân tố quan trọng, góp phần đảm bảo an ninh môi tr-ờng phát triển, đồng thời có tác động chi phối, điều chỉnh các nhân tố môi tr-ờng khác nh- đất, n-ớc không khí, Chính vì vậy, việc bảo vệ và phát triển rừng là nhiệm vụ cực kỳ to lớn mà Đảng và Chính phủ đang quan tâm, trong đó không thể không chú ý đến vấn đề sâu bệnh hại (SBH) cây rừng [8]

Trong dự kiến quy hoạch xây dựng các vùng đặc sản Thông nhựa và thông

3 lá 10 tỉnh duyên hải miền Trung có diện tích lớn nhất 18.000ha chiếm 2/3 diện tích thông cả n-ớc Theo danh mục các dự án, cơ sở của dự án trồng 5 triệu ha rừng tỉnh Quảng Trị phải trồng mới 25.500ha rừng Kết quả đánh giá chất l-ợng rừng trồng phòng hộ đầu nguồn từ năm 1999 đến 2005 của tỉnh Quảng Trị là 16.000ha chỉ sau tỉnh Hà Giang và Lạng Sơn Điều này chứng tỏ công tác trồng rừng ở tỉnh Quảng Trị chiếm vị trí vô cùng quan trọng Những loài cây phòng hộ chính là thông nhựa, huỷnh, sao đen, sến, muồng đen,…[34]

Thông là loài cây có giá trị kinh tế cao, gỗ thông làm nguyên liệu cho ngành công nghiệp giấy sợi, làm gỗ trụ mỏ, do có đ-ờng vân đẹp nên dùng để

đống đồ gia dụng; nhựa thông làm nguyên liệu cho ngành sơn, chế tạo chất dẻo, mực in, hàn gắn các linh kiện điện tử và nhiều tác dụng kinh tế khác

Thông có khả năng chịu hạn cao, sinh tr-ởng tốt trên điều kiện lập địa có

tỷ lệ đá lẫn lớn, độ dày tầng đất mỏng, ít chất mùn mà các loài cây khác không

có đ-ợc

Thông còn là loài cây có hình dáng đẹp, th-ờng đ-ợc trồng ở những nơi chùa chiền, miếu thờ, khu di tích lịch sử, văn hoá và trồng rừng phong cảnh tạo nên những nơi nghĩ d-ởng, tham quan du lịch,

Theo số liệu thống kê dự án trồng 5 triệu ha rừng năm 2005, trong 2- 6 năm n-ớc ta đã trồng các loài thông mã vĩ, thông nhựa, thông 3 lá có tỷ lệ sống rất cao, từ 72-100% Trong đó thông mã vĩ trồng ở các vùng phía Bắc (Sơn La), thông nhựa trồng ở các tỉnh Bắc Trung Bộ nh- Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Trị, thông ba lá trồng ở Lâm Đồng, Kon Tum, Gia Lai đều có tỷ lệ sống trên 80% Thông nhựa là loài cây lá kim có tán lá khá dày, rậm, phân cành từ khúc thân tán

d-ới cành lên ngọn, có tác dụng bảo vệ đất chống xói mòn khá tốt nếu tuổi non trồng dày 1000-1500 cây/ha

Vùng Quảng Trị có điều kiện tầng đất mỏng, trơ sỏi đá, chua và xấu chỉ thích hợp với loài thông nhựa mà các loài cây khác ít thích hợp Tốc độ tăng tr-ởng đ-ờng kính đạt 0,8-1,4 cm/năm, tăng tr-ởng chiều cao 0,5-1,0 m/năm.Tuy nhiên , đối với các loại rừng thông cần chú ý phòng trừ SBH và lửa rừng

Hàng năm, dịch SBH rừng trồng nói chung, rừng thông nói riêng đã gây nên tổn thất lớn không những làm giảm sản l-ợng và chất l-ợng rừng, làm chết cây, -ớc tính thiệt hại lên đến nhiều tỷ đồng mà còn làm suy thoái môi tr-ờng

Trong các loài sâu bệnh hại thông, sâu róm thông (SRT) là loài nguy hiểm nhất Hàng năm dịch SRT gây ra trên nhiều tỉnh trong cả n-ớc, đặc biệt là các tỉnh Bắc Trung Bộ trong đó có tỉnh Quảng Trị SRT gây dịch không chỉ gây ra tổn thất đến kinh tế mà còn gây ra những ảnh h-ởng không nhỏ đến sinh thái, môi tr-ờng và xã hội

Trong những năm gần đây do diện tích rừng thông ngày càng rộng lớn, so với tác động của con ng-ời SRT phá hoại ngày càng nghiêm trọng hơn Chỉ riêng tỉnh Quảng Tri diện tích rừng thông lên tới 23.106 ha, trong đó rừng thông thuần loài chiếm 8.398 ha, thông hỗn giao với cây lá rộng chiếm 14.708 ha Diện tích

bị SRT phá hoại năm 2005 lên đến 3.600ha, trong đó diện tích hại nặng là 1.310

ha [2]

Dịch SRT đã xẩy ra ở lâm tr-ờng Bến Hải liên tục trong các năm 2003,2005,2006 ; lâm tr-ờng Đ-ờng 9, xã Cam Tuyền - huyện Cam Lộ Riêng lâm tr-ờng Bến Hải năm 2006 đã xẩy ra 3 đợt dịch, diện tích bị hại lên đến 1000ha, mật độ sâu có lúc, có nơi lên tới 1000 - 1500 con /cây [5, 6, 7]

Việc phòng trừ SRT đã có nhiều đề tài nghiên cứu từ những năm 1960, đã

sử dụng, máy bay phun thuốc ở Cầu Cấm, sử dụng nhiều thuốc hoá học nh- DDT,666,Wofatox Những loại thuốc đó th-ờng làm cho sâu quen thuốc và bắt buộc ta phải tăng nồng độ lên nhiều lần, có nơi nh- ở Yên Dũng sử dụng Woffatox đã tăng nồng độ lên 20 lần nồng độ cho phép ( 0,3% lên 5%) mà sâu không chết, nh-ng đã làm cho trâu bò, ng-ời ở vùng lân cận bị chết Điều nguy

hiểm hơn là các loại thuốc đó đã gây ra những di chứng nh- quái thai, tích thuốc

độc trong mỡ, gây ung th-, diệt chết nhiều loài chim bắt sâu và các loài thiên

địch khác Chính vì vậy, những năm 1970 Tổ chức L-ơng Nông Liên Hợp Quốc (FAO) đã có lệnh cấm sản xuất các loại thuốc trên

Từ năm 1966 đến nay, FAO và tổ chức Quốc tế phòng trừ sinh học (IOBC)

đã chính thức đ-a ra khái niệm về quản lý vật gây hại tổng hợp ( Intergrated Pest Management, viết tắt là IPM) Nội dung chủ yếu của IPM là xuất phát từ khái niệm tổng thể sinh vật và môi tr-ờng, lấy t- t-ởng phòng là chính trừ tổng hợp phải theo nguyên tắc an toàn, kinh tế, đơn giản, tuỳ từng nơi từng lúc mà vận dụng hợp lý các ph-ơng pháp kỹ thuật, hoá học, sinh vật, vật lý kể cả các biện pháp sinh thái học hữu hiệu khống chế sâu bệnh hại d-ới ng-ỡng gây hại kinh tế bảo đảm sức khoẻ cho ng-ời, gia súc và tăng sản l-ợng [45]

Một trong nh-ng biện pháp phòng trừ SRT có hiệu quả nhất là phòng trừ bằng sinh vật học Ph-ơng pháp phòng trừ bằng sinh vật học theo nghĩa rộng là ngoài phòng trừ sinh vật học truyền thống là lợi dụng các thiên địch còn sử dụng chất thông tin, chất kích thích, kỹ thuật bất thụ và cây cỏ diệt sâu [11]

Phòng trừ sinh vật học có tính -u việt đặc biệt là lợi dụng thiên địch khống chế sâu hại, không gây ô nhiễm môi tr-ờng, ít có tính chống thuốc, điều chỉnh quần thể loài sâu hại lâu dài bền vững và rất kinh tế, cho nên đ-ợc các nhà sâu bệnh càng coi trọng, nhất là khi thuốc hóa học đã gây ra nhiều tác hại, phòng trừ sinh vật học trong hệ thống IPM chiếm địa vị vô cùng quan trọng

Trong các loài thiên địch, nấm gây bệnh cho sâu hại chiếm tỷ lệ nhiều nhất, có khoảng 750 loài, nhiều hơn nấm gây bệnh cho động vật có x-ơng và thực vật Mấy chục năm lại đây, dần dần ng-ời ta nhận thức đ-ợc rằng, nấm gây

ra dịch cho sâu trở thành nguồn gây bệnh chủ yếu cho nhiều loài côn trùng, biểu hiện rõ nhất về tác dụng khống chế quần thể các loài sâu hại

Hiện nay, ở n-ớc ta đã sử dụng một số chế phẩm vi sinh vật phòng trừ

SRT nh-: Boverin (Beauveria bassiana Vuill), Bacillus thuringiensis (B.t),

Bitadin ( Chế phẩm virus và vi khuẩn diệt sâu của Trung Quốc)

Ngoài ra, còn có chế phẩm điều chế từ thực vật cây khổ sâm và thuốc lá gọi là Bai chong cha đ-ợc nhập từ Trung Quốc

Trong điều kiện Việt Nam nói chung, tỉnh Quảng Trị nói riêng để khống chế quần thể loài sâu hại theo quan điểm quản lý vật gây hại tổng hợp (IPM) chúng tôi đã sử dụng một số chế phẩm đã đ-ợc sản xuất tại Việt Nam và Trung

Quốc để phòng trừ SRT với tên đề tài: "Nghiên cứu ứng dụng các chế phẩm sinh học phòng trừ SRT tại lâm tr-ờng Bến Hải - tỉnh Quảng Trị "

Ch-ơng 1 Tổng quan các vấn đề nghiên cứu

Sâu róm thông (SRT) đã đ-ợc nhiều ng-ời nghiên cứu, nh-ng Quản lý phòng trừ tổng hợp, xuất phát từ nguyên lý sinh thái học cũng chỉ mới đ-ợc Huffaker đề cập từ năm 1972 Trong nguyên lý đó ng-ời ta nhấn mạnh khống chế tự nhiên , cố gắng ít hoặc không dùng thuốc hóa học Các biện pháp kỹ thuật kinh doanh rừng và sinh vật học phải đặt lên hàng đầu trong phòng trừ sâu hại

1.1.Tình hình nghiên cứu phòng trừ sâu hại trên thế giới

Về phòng trừ sâu hại rừng đã có những nhận thức và đ-a ra các biện pháp phòng trừ từ thế kỷ 17, nh-ng phát triển mạnh nhất trong thập kỷ 17-19, nhất là giai đoạn cách mạng nông nghiệp châu Âu ( 1750-1880) Thời kỳ này chủ yếu

có 5 biện pháp: sinh vật, cơ giới vật lý, nông nghiệp, hoá học và di truyền

Vào thế kỷ 20, ng-ời ta bắt đầu nghiên cứu sinh lý, sinh vật học sâu hại, nhấn mạnh việc phân loại chính xác, triển khai nghiên cứu phòng trừ sinh vật học Trong thời kỳ này, đã có những nhận thức chỉ dùng một biện pháp phòng trừ SBH rất khó đạt đ-ợc hiệu quả và đề xuất ra một khái niệm mới là phòng trừ vật gây hại tổng hợp (IPC) do Stern đề ra năm 1959 và quản lý vật gây hại tổng hợp (IPM) đ-ợc FAO đề ra năm 1966

Từ đó đến nay IPM đã trở thành một khái niệm, một quan điểm triết học

và ph-ơng pháp luận không ngừng phát triển và phong phú hơn Tựu trung của chúng biểu hiện ở các mặt ứng dụng ph-ơng pháp khoa học hệ thống, xây dựng trên cơ sở sinh thái học (STH), kinh tế học có tính tổng hợp, tính tầng thứ và ứng dụng máy vi tính trong xây dựng các mô hình dự báo và quyết sách phòng trừ

Cùng với sự phát triển IPM, các nhà khoa học muốn tìm một sách l-ợc phòng trừ sâu hại thay thế phòng trừ hóa học đ-ợc gọi là quản lý quần thể toàn diện (Total Population Management,TPM) do Knippling đề ra năm 1982 để tiêu diệt sâu hại bông Theo phân tích của các nhà khoa học, TPM và IPM có những

điểm khác nhau: (1)TPM chỉ nhằm phòng trừ sâu hại vệ sinh, còn đối với SBH nông lâm nghiệp phải ứng dụng IPM, bởi vì TPM nhấn mạnh không thể không tiêu diệt triệt để mà IPM không thể thực hiện đ-ợc (2)Thái độ đối với thuốc hoá

học dù cả hai đều nhấn mạnh không đơn thuần sử dụng thuốc hóa học, nh-ng TPM lại xem sử dụng thuốc hóa học là biện pháp chủ yếu mà IPM lại xem xét

đến cố gắng tránh dùng (3)TPM không phản đối sử dụng ph-ơng pháp SVH nh-ng vẫn có thái độ hoài nghi (4) Về chi phí và lợi ích TPM chú trọng hiệu ích lâu dài mà IPM lại xem xét nhiều đến lợi ích ngắn hạn (5) TPM chú ý đến kỹ thuật tiêu diệt mà IPM lại coi trọng nguyên tắc STH [45]

Để dung hòa hai quan điểm trên năm 1983, Ridyway và Hoyd đ-a ra quan

điểm quản lý quần thể trên diện rộng( Areawide Population Management,APM)

Họ cho rằng phòng trừ sâu hại có thể chia ra 3 giai đoạn: quản lý quần thể cục

bộ để đạt đ-ợc mục đích giảm mức độ bị hại cho từng hộ nông dân cá biệt; giai

đoạn quá độ là quản lý trên diện rộng là kết hợp IPM và TPM mục tiêu là khống chế quần thể sâu hại trên diện rộng làm cho chúng bảo đảm d-ới ng-ỡng kinh tế trong thời kỳ dài; giai đoạn cuối cùng là TPM mục tiêu là tiêu diệt quần thể loài sâu hại về mặt kinh tế h-ớng theo khép kín diện rộng tự nhiên để đạt đ-ợc hiệu quả lâu dài

Cuối thế kỷ 20, từ tháng 6 năm 1992, sau hội nghị môi tr-ờng và phát triển Liên Hợp Quốc, các nhà khoa học Mỹ đ-a ra những khái niệm mới về

“phát triển nông nghiệp bền vững” (Sustainable Agriculture Development) và

“phát triển lâm nghiệp bền vững” (Sustainable Forestry Development) T-

t-ởng này cũng ngày càng đ-ợc chú ý trong phòng trừ sâu bệnh hại

Về lịch sử phòng trừ sâu hại bằng sinh vật học đã có từ thế kỷ 9 tr-ớc

công nguyên ng-ời Giao chỉ đã biết dùng kiến (Oeciophylla smargdina) để diệt

sâu đục thân cam và bọ lá Nh-ng những nghiên cứu dẫn dụ ong ký sinh và nấm

Beauveria để phòng trừ sâu hại đ-ợc thịnh hành vào thế kỷ 19 và nửa đầu thế kỷ

20 Việc phòng trừ sinh học đã đ-ợc phát triển từ năm 1880 đến 1940 ở nhiều n-ớc châu Âu Đến cuối thế kỷ 20 việc phòng trừ bằng SVH đã đ-ợc tiến hành trên diện rộng Trên thế giới năm 1988 phòng trừ sâu hại rừng bằng ong mắt đỏ

đã lên tới hàng chục ngàn ha [44]

Do rừng có những đặc điểm riêng, tỷ lệ thành công trong phòng trừ sinh học rất lớn, th-ờng gấp 7- 8 lần so với áp dụng ở đồng ruộng Tính -u việt của phòng trừ sâu hại rừng bằng SVH là (1) Kết cấu quần thể rừng đa dạng, tuổi thọ

lâu dài, có hệ sinh thái ổn định có lợi cho các loài thiên địch định c- và sinh tồn (2) Rừng có hệ sinh thái đa dạng, nhiều tầng thứ, phức tạp, cho nên dễ hình thành quan hệ mạng l-ới thức ăn nhiều lớp, kết cấu quần xã ổn định (3) Sức sống cây rừng mạnh sức chống chịu sâu cao sau khi bị hại khả năng khôi phục mạnh, cho nên ng-ỡng kinh tế th-ờng cao hơn các loại hệ sinh thái đồng ruộng [16]

Từ khi có thuốc hoá học DDT đ-ợc sản xuất vào năm 1942 để diệt sâu, một loạt loại thuốc khác cũng đ-ợc tiếp tục sản xuất Điều này đã làm lu mờ việc phòng trừ sinh học, các nhà nghiên cứu côn trùng đều chuyển h-ớng sang phòng

trừ hóa học Đến năm 1962 một bài báo “ núi rừng yên lặng” của bà Rea Carson

là tiếng chuông cảnh tỉnh cho việc sử dụng thuốc hóa học gây ra ô nhiễm môi tr-ờng tiêu diệt các loài thiên địch, ng-ời ta mới nhận thấy rằng tác hại của thuốc hóa học Vai trò của phòng trừ sinh học lại chiếm vị trí đặc biệt quan trọng

Năm 1966, FAO mới bắt đầu đề ra quản lý vật gây hại tổng hợp (IPM) nhấn mạnh việc phòng trừ sâu bệnh bằng SVH và kỹ thuật Trong đó việc nhập nội, di c- và bảo vệ lợi dụng thiên địch sâu hại là vấn đề vô cùng quan trọng Chủng loại thiên địch sâu hại có rất nhiều bao gồm gia súc, gia cầm, chim bắt sâu, động vật leo trèo và l-ỡng thê; động vật thân mềm, tuyến trùng, nấm, vi khuẩn và virus, nh-ng trong thực tế côn trùng thiên địch và VSV gây bệnh côn trùng đ-ợc sử dụng nhiều nhất Năm 1972, Huffaker nhà SVH ng-ời Mỹ cũng

đ-a ra kế hoạch IPM và đã đ-ợc hội Khoa học Mỹ ủng hộ, 18 tr-ờng Đại học đã tiến hành thực hiện IPM cho 6 loài sâu hại nguy hiểm ở Mỹ Kế hoạch đó không chỉ vận dụng toán học, công trình học, khí t-ợng học, sinh lý thực vật động vật hiện đại mà còn sử dụng cả các biện pháp kỹ thuật máy vi tính, rada, viễn thám hồng ngoại Công trình khoa học hoá trong phòng trừ sâu hại đã mở ra một trang

sử mới có tính định l-ợng về IPM [47]

Phòng trừ sinh học sâu hại rừng bao gồm bảo vệ và lợi dụng các loài côn trùng thiên địch ký sinh, các động vật bắt mồi và VSV gây bệnh

Trong các VSV gây bệnh bao gồm các loài nấm, vi khuẩn, virus Các tỉnh

miền Nam Trung Quốc và Việt Nam đã sử dụng rộng rãi loài nấm Beauveria

bassiana vào những năm thập kỷ 80 Những năm gần đây Trung Quốc đã ứng

dụng chế phẩm nấm Beauveria bassiana để phòng trừ SRT đứng đầu thế giới Gần đây Trung Quốc đã tiến hành nghiên cứu nấm tựa mốc xanh ( Pacilomyces

spp.) phòng trừ sâu hại Loài P farinosus phòng trừ SRT khi nhiệt độ d-ới 20oC

độ độc còn cao hơn nấm Beauveria bassiana, cho nên đầu mùa xuân nên sử

dụng nấm tựa mốc xanh để phòng trừ ( Li Zengzhi, 1993) [45] Do nấm tựa mốc xanh có nhiều vật chủ đặc tính SVH tốt, tóm tại trong điều kiện nhiệt độ thấp là một loài nấm có nhiều triển vọng

Về vi khuẩn gây bệnh côn trùng, từ năm 1915, Berliner phát hiện vi khuẩn

Bacillus thuringiensis (B.t.) là nguyên nhân gây bệnh côn trùng bộ cánh vẩy,

nhiều n-ớc đã tiến hành sản xuất chế phẩm vi sinh có hoạt tính diệt sâu khá cao

Năm 1982, Krieg từ nhộng sâu cánh vàng ( Tenebrio molitor) phân lập đ-ợc loài vi khuẩn phụ B thuringiensis terebrionis (B.t.t.) có tác dụng diệt trừ sâu bộ

cánh cứng và một số biến loài phòng trừ đ-ợc sâu non muỗi

Hiện nay, ở Trung Quốc đã nghiên cứu thành công dùng DNA của vi khuẩn B.t chuyển gen cho cây bạch d-ơng dùng để diệt sâu ngài đêm hại cây bạch d-ơng Cây bạch d-ơng giống mới này không bao giờ bị sâu hại nữa

Việc nghiên cứu virus trừ sâu cũng đã có rất lâu, từ thập kỷ 40 thế kỷ 20, các n-ớc châu Âu đã dùng virus đa diện nhân (NPV) phòng trừ ong ăn lá

thông(OAL) thông vân sam ( Diprion hercyniae) sau khi dẫn vào châu Mỹ, chúng có thể phòng trừ OAL Neodiprion sertifer NPV đã có thể phòng trừ 9

loài sâu hại như ngài độc liễu, ngài độc chè, SRT, sâu đo chè…Ngoài ra thập kỷ

70, các loài virus khác nh- virus đa diện chất (CPV) virus hạt (GV) cũng đã

đ-ợc nghiên cứu và sử dụng [47]

Vào đầu thế kỷ 21, Trung Quốc đã tiến hành nghiên cứu trộn chế phẩm vi khuẩn với virus và đ-ợc gọi là chế phẩm Bitadin, năm 2004 khi dịch SRT đã phát triển đến mức cực đỉnh ở nhiều tỉnh, n-ớc ta đã sử dụng chế phẩm đó tại một số lâm tr-ờng ở Nghệ An Hiệu quả phòng trừ khá tốt

Cũng vào đầu thế kỷ này ở Trung Quốc cũng sản xuất một loạt các thuốc trừ sâu bào chế từ thực vật nh- khổ sâm, thuốc lá, xoan, dây cá, cúc hoa trắng

Mấy năm nay, n-ớc ta bắt đầu sử dụng thuốc Bai Chong Cha ( bách trùng sát) của Trung Quốc và thử nghiệm thành công trên một số loài rau, lúa, ngô [44]

Có rất nhiều nghiên cứu khác nhau về SBH cây lâm nghiệp nói chung và phòng trừ SRT nói riêng của nhiều tác giả trên thế giới Đó là các nghiên cứu cơ bản về sinh học, STH của các loài SBH và các biện pháp phòng trừ trong đó có những nghiên cứu về côn trùng có ích, nấm có ích, biện pháp sử dụng côn trùng

và VSV có ích theo h-ớng quản lý SBH tổng hợp

Trong nghiên cứu phòng trừ sinh học một vấn đề liên quan với nghiên cứu

n-ớc ta là sử dụng nấm Beauveria bassiana, (B.b) hay còn gọi là nấm bạch

c-ơng, nấm tằm vôi Năm 1835, Agostino Bassi đ-ợc coi là ng-ời đầu tiên trong lĩnh vực bệnh lý côn trùng, ng-ời đầu tiên giải thích bệnh bạch c-ơng ở tằm, đề xuất biện pháp khắc phục, đồng thời gợi ý dùng VSV gây bệnh để trừ côn trùng có hại [28, 31, 45]

Theo Audouin (1837) thì nấm bạch c-ơng không chỉ gây bệnh cho tằm, có thể dùng nấm này trừ các côn trùng khác đ-ợc (Weiser, 1966)

Năm 1879, Metchikoff phát hiện nấm Lục c-ơng (Metarrhizium

anisoplidata Metchn.) gây hại cho bọ hung(Ansoplia austriaca Herbst.), năm

1884 một số nhà sản xuất nấm này đã đạt đ-ợc hiệu quả phòng trừ rõ rệt, nhiều

nhà khoa học châu Âu đã sử dụng nấm Beauveria spp để phòng trừ các loài sâu hại nh- ngài độc (Portheria monacha), bọ hung (Melolontha spp.), OAL

thông Vì vậy có thể nói giai đoạn từ 1888 đến 1940 là giai đoạn h-ng thịnh của phòng trừ sinh học nói chung và phòng trừ vi sinh học nói riêng

Năm 1954, Macleod [28] phân nấm B.b ra 2 loài chính là nấm B.b có bào

tử hình cầu và Beauveria tenella có bào tử hình trứng Trong đó loài B.b phân bố

rộng nhất, xâm nhiểm nhiều loài côn trùng nhất, dùng để phòng trừ sâu thuộc bộ

cánh vẩy và cánh nữa Nấm Beauveria tenella có tên khác là Beauveria

brongniartii, thuờng phân bố trong đất, dùng để phòng trừ sâu non bọ hung

Năm 1975, Hook công bố 2 loài nấm B.b không có tác dụng phòng trừ sâu là

B.alba và B.vermiconia, sau đó Carmichae (1980) và Samon (1982) lại công bố

thêm 3 loài mới là B felina, B.velata và B.amorpha Nh- vậy, nấm B.b có đến 7

loài, về sau năm 1984 ở Nhật Bản đã phân lập rất nhiều loài nấm B.b có bào tử

hình ống và hình que ở giữa thắt lại và hơi uốn công, tế bào sinh bào tử hình bình, đuôi hình chữ Z

Cùng với sự phát triển của khoa học phòng trừ sinh học, đã có rất nhiều tổ chức đ-ợc thành lập để phục vụ tốt hơn cho công tác nghiên cứu nh-: năm 1952 thành lập tổ chức phòng trừ sinh học quốc tế (IOBC), năm 1957 viện phòng trừ sinh học Liên Bang Anh (ICBC) đ-ợc thành lập, năm 1950 thành lập hội khoa học sinh vật quốc tế IUBS, năm 1962 thành lập tổ chức Quốc Tế về phòng trừ sinh học đông vật có hại (OILB) Điều này đã chứng minh đ-ợc rằng phòng trừ sinh học đang đ-ợc quan tâm và đầu t- phát triển Đó là một h-ớng đi đúng đảm bảo phát triển bền vững và giữ đ-ợc cân bằng sinh thái [20]

ở Trung quốc, từ năm 1950 -1970 [9, 45, 47], đã có nhiều cơ quan và các cá nhân nghiên cứu về đặc tính SVH, STH, quá trình phát dịch và các biện pháp phòng trừ SRT nh-:

Năm 1957, Liu Banxiao, Chen Zihe đã b-ớc đầu quan sát về đặc tính SVH, STH, quá trình phát dịch và các biện pháp phòng trừ SRT

Năm 1958, Sun Ha Un, Liu Yoan Fu b-ớc đầu đã nghiên cứu về ảnh h-ởng ký sinh đến dịch SRT ở Tùng An- tỉnh Hồ Nam

Năm 1963, Sở Lâm Nghiệp Trung Quốc đã có kết quả nghiên cứu về đặc tính SVH và một số loài thiên địch ký sinh SRT

Trong các loài VSV có ích thì nấm là loài đ-ợc chú ý hơn cả, trong các loài nấm thì nấm B.b là loài nấm phổ biến dùng để phòng trừ sâu hại và là loài nấm đ-ợc sản xuất rộng rãi tại nhiều n-ớc trên thế giới

Theo thống kê, nấm B.b ký sinh gây bệnh cho hơn 700 loài thuộc 149 họ

và 15 bộ côn trùng rừng, hơn 10 loài nhện Hiện nay trong công nghệ sản xuất nấm này ng-ời ta đã tạo ra chế phẩm với sản l-ợng cao, đ-ợc sử dụng để phòng trừ các loài sâu hại nh-: SRT, ngài độc hại thông, sâu róm hại keo, sâu đục thân dẻ, [45]

Nghiên cứu liên quan đến cây thảo mộc

Theo tài liệu của Miao Jiancai (1990) tài nguyên thuốc trừ sâu thực vật ở Trung Quốc rất phong phú, có lịch sử ứng dụng lâu đời, từ thời nhà Minh (1596)

nhiều cuốn sách như “ bản thảo c-ơng mục” đã nêu lên chủng loại, phân bố,và

sử dụng cây diệt sâu Năm 1959, Trung Quốc xuất bản “Trung Quốc thổ nông d-ợc chí” đề cập đến 220 loài cây thuộc 85 họ và đã chế ra chế phẩm đ-ợc 183

loài [44]

Về chủng loài thuốc trừ sâu thực vật , trên thế giới xác định có 129 hợp chất hóa học và thử nghiệm trên 50 loại Dựa vào kết cấu hóa học và tác dụng của thuốc trừ sâu ng-ời ta chia ra: tác dụng gây ngán và xua đuổi có 9 loại: glucosisdes, terpenes (sesquiterpenes, diterpenes, triterpenes) coumarins, lignans, alkalois steroids, polyacetylenes, và các sản phẩm khác Tác dụng gây bất thụ đề

cập đến loại kiềm camptuthecine chiết xuất từ vỏ và quả cây Camptotheca

acuminata và chất harringtonine chiết xuất từ sam 3 lá ( Cephalotaxus fortunei)

có tác dụng làm bất thụ SRT đuôi ngựa Tác dụng gây kích thích lột xác nh- chất

putoecdysone trong cây sam tím Taxus cuspidata Chất gây thành thục sớm nh- chất precocene trong cây cỏ tai gấu ( Ageratum houstonianum ) Tác dụng gây

tê nh- cây đắng Celastrus angulata Tác dụng xông hơi nh- dầu thơm xông

mối mọt [44]

1.2.Tình hình nghiên cứu trong n-ớc

1.2.1.Những nghiên cứu về SRT (Dendrolimus punctatus Walker)

SRT là một trong những loài sâu hại rừng nguy hiểm cho các lâm phần

thông (Pinus spp.) ở Việt Nam và các tỉnh Trung Quốc, Đài Loan, Do vậy mà ở

n-ớc ta, việc nghiên cứu về SRT đã có từ năm 1960 tại các tr-ờng Đại học Nông Lâm, Đại học tổng hợp Hà Nội và Viện Nghiên cứu Lâm nghiệp Các năm sau

đó một số công trình nghiên cứu vẫn đ-ợc tiếp tục tiến hành cho đến nay đã có trên 20 tác giả công bố các công trình nghiên cứu về phân loại, hình thái, sinh thái, SVH, điều tra dự tính dự báo và ph-ơng pháp phòng trừ cho loài sâu đặc biệt nguy hiểm này [15]

Tuy đ-ợc quan tâm nghiên cứu nh- vậy, nh-ng có thể nói so với các đồng nghiệp Trung Quốc thì các công trình nghiên cứu về SRT ở n-ớc ta vẫn ch-a thực sự hoàn chỉnh và ch-a có quy mô ở tầm Quốc gia Các nghiên cứu th-ờng

đ-ợc tiến hành đơn lẻ trong một phạm vi và thiếu tính hệ thống, thông th-ờng

nội dung nghiên cứu chỉ tiếp cận đối t-ợng ở một ph-ơng diện có tính thời sự mà tác giả hay địa ph-ơng lúc bấy giờ quan tâm

Những tác giả đã có những công trình hay bài viết về SRT ở n-ớc ta trong

thời gian qua (Theo thứ tự thời gian)[11]: Nguyễn Hồng Đảng, Nông Văn Ba

(1962), Trần Kiểm (1962), Phạm Ngọc Anh (1963), Nguyễn Hiếu Liêm (1968),

Đặng Vũ Cẩn (1970), Phạm Bình Quyền, Nguyễn Anh Diệp (1973), Nguyễn Văn Đoài, Nguyễn Duy Thiệu (1975), Nguyễn Duy Bình, Đào Xuân Tr-ờng (1976), Nguyễn Quốc Th-ởng (1978), Phạm Ngọc Anh, Nguyễn Văn Độ (1979),

Đỗ Văn Xứng (1982), Trần Văn Mão (1983), Lê Nam Hùng, Nguyễn Văn Độ, Phan Văn Ninh, Cù Thị C- (1990), Trần Công Loanh (1989, 1997), Nguyễn Thế Nhã (1997)

1.2.2.Những nghiên cứu về các ph-ơng pháp điều tra, dự tính dự báo

và phòng trừ sâu hại rừng

Trong thập niên 1970, một số nghiên cứu b-ớc đầu về sử dụng thiên địch

ký sinh để phòng trừ SRT cũng đã đ-ợc tiến hành nh-: Năm 1973, Tạ Kim

Chỉnh đã nghiên cứu sử dụng nấm Beauveria bassiana để diệt sâu non Trong

giáo trình Côn trùng học Phạm Ngọc Anh đề cập đến việc sử dụng ong mắt đỏ

Trichogramma dendrolimi ký sinh trứng để phòng trừ SRT Mặc dù vậy, những

kết quả nghiên cứu này là những xuất phát điểm để thời gian tiếp sau đó có thêm nhiều đề tài tiếp tục theo h-ớng sử dụng các biện pháp phòng trừ sinh học và đã thu đ-ợc những kết quả khả quan Điển hình nh- sử dụng chế phẩm sinh học Bacillin, virus phòng trừ SRT (Trần Văn Mão, 1983; Nguyễn Văn Cẩm, Hoàng Thị Việt, 1996); nhân giống và sản xuất chế phẩm Boverin với khối l-ợng lớn phục vụ cho việc phòng trừ SRT ở một số tỉnh miền Trung nh-: Thanh Hoá, Nghệ An, Hà Tĩnh [20]

Năm 1967, Viện nghiên cứu Lâm nghiệp đã nghiên cứu và dự tính dự báo SRT làm cơ sở cho việc sử dụng ph-ơng pháp sinh học Các ph-ơng pháp dự tính

dự báo đ-ợc áp dụng gồm dự báo số lứa sâu xuất hiện trong năm, dự báo mật độ sâu và khả năng hình thành dịch, dự báo mức độ gây hại,

Từ năm 1979-1985, tr-ờng Đại học Lâm nghiệp đã tiến hành sản xuất chế phẩm Beauverin và phòng trừ tại nhiều tỉnh miền Bắc Chế phẩm đã đ-ợc nhà

n-ớc tặng th-ởng huy ch-ơng vàng Sau đó năm 1987, Trung tâm Bảo vệ rừng (TTBVR) số I, số II đã tiến hành nghiên cứu các loài sâu hại, phát hiện một số loài côn trùng ký sinh, côn trùng ăn thịt của SRT nh- các loài bọ ngựa, bọ xít, kiến, các loài ruồi, ong ký sinh, Từ thập kỷ 90 của thế kỷ 20, Viện Bảo vệ thực vật (BVTV), Viện công nghiệp thực phẩm cũng bắt đầu nghiên cứu sản xuất một

số chế phẩm sinh học nh- nấm bạch c-ơng (Beauveria bassiana ), lục c-ơng (Metazhzium) vi khuẩn Bacillus thuringiensis (B.t) phục vụ cho phòng trừ SRT từ

Thừa Thiên Huế đến Quảng Ninh

Năm 1990, Lê Nam Hùng đã báo cáo kết quả "Nghiên cứu biện pháp dự

tính dự báo và phòng trừ tổng hợp SRT (Dendrolimus punctatus Walker) ở miền

Bắc Việt Nam" Các ph-ơng pháp dự tính dự báo sử dụng trong nghiên cứu này phần lớn dựa vào một số đặc tính SVH chủ yếu của SRT

Gần đây, Phạm Thị Thuỳ, Lê Văn Thuyết, Nguyễn Xuân Nghiêm, Nguyễn Hoài Bắc[34] có 2 công trình nghiên cứu:(1) Nghiên cứu chế phẩm

Beauveria bassiana để phòng trừ SRT hại rừng thông, công trình đã đ-ợc

nghiệm thu, đánh giá tại hội đồng khoa học tỉnh Sơn La năm 1998 và nhận giải nhì VIFOTEC năm 1998;(2) Nghiên cứu chế phẩm virus và vi nấm trừ sâu hại,

đã đ-ợc nghiệm thu tại hội đồng khoa học Bộ KHCN &MT năm 1995 và nhận giải 3 VIFOTEC năm 1995 và đã đ-ợc triển khai nghiên cứu sản xuất các chế phẩm virus diệt sâu khoang, virus diệt sâu xanh

Trên cơ sở của ch-ơng trình công nghệ sinh học cấp nhà n-ớc, hai công trình trên đã nghiên cứu công nghệ vi sinh đã tạo ra những chế phẩm VSV nh- virus và nấm trừ sâu hại cây trồng đạt kết quả cao, không gây ô nhiểm môi tr-ờng không độc hại với ng-ời sản xuất, không làm ảnh h-ởng đến những loài sinh vật có ích ngoài tự nhiên Kể từ khi nhận giải th-ởng đến nay qua thời gian

từ 5 - 8 năm, hai công trình trên dần dần từng b-ớc hoàn thiện quy trình sản xuất

và tạo ra các sản phẩm có chất l-ợng cao, có hiệu quả ổn định và lâu bền trong việc phòng trừ dịch sâu hại cây trồng nông lâm nghiệp trên địa bàn cả n-ớc Cụ thể nh- chế phẩm virus đã sản xuất đ-ợc 5 loại virus sâu xanh bông, virus sâu xanh b-ớm trắng, virus sâu khoang, virus keo da láng, virus sâu tơ để phòng trừ

5 loại sâu hại trên diện tích rau các tỉnh Hà Nội, Hải Phòng, Vĩnh Phúc hiệu

quả đạt đ-ợc từ 70% trở lên sau 5 - 7 ngày phòng trừ ngoài đồng ruộng; chế

phẩm nấm Beauveria bassiana đã ứng dụng phòng trừ trên diện tích rộng hàng

nghìn ha rừng thông ở các tỉnh Hà Tĩnh, Thanh Hoá, Sơn La, Bắc Giang Năm

2003, dịch SRT nổi lên tại nhiều tỉnh vùng trồng thông ở miền Trung tập trung chủ yếu ở các tỉnh Thanh Hoá, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình và Quảng Trị, riêng Hà Tĩnh nhiều vùng nh- công ty H-ơng Khê có nhiều nơi mật độ cao tới hàng nghìn con trên cây, phun thuốc hoá học xong sâu lại tái phát nên đã dùng

thuốc nấm Beauveria bassiana để phòng trừ b-ớc đầu đã dập tắt đ-ợc một số

vùng

Chế phẩm vi nấm Metarhizium annisopliae đã ứng dụng để phòng trừ

châu chấu hại cây trồng ở các tỉnh phía Nam và một số tỉnh phía Bắc nh- Hải H-ng, Hà Tĩnh, Nghệ An, Thanh Hoá và ứng dụng để phòng trừ bọ hại dừa ở 30 tỉnh thuộc miền Nam và đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2003 - 2004, bọ hại dừa đã lan ra cả Thanh Hoá, Nghệ An, Hà Nội và Hải Phòng, cũng nh- SRT bọ hại dừa rất khó phòng trừ, tháng 5 - 6 năm 2004 Chi cục BVTV tỉnh Hải Phòng

đã ứng dụng chế phẩm nấm Metarhizium annisopliae để trừ bọ dừa ở Đồ Sơn,

Thanh Hoá, Hải Phòng đạt kết quả tốt [34,35]

Ngoài ra, chế phẩm nấm Metarhizium annisopliae và Beauveria bassiana

đã ứng dụng để phòng trừ một số sâu hại rau bắp cải, súp lơ, đậu xanh, đậu t-ơng

ở Thái Nguyên, Hà Tĩnh, Hà Nội, vụ đông xuân 2003, 2004 đạt kết quả khả quan, hiệu quả phòng trừ sâu hại rau, đâu đạt từ 68,8 - 62,3% sau 10 - 15 ngày phun

Năm 2004, Trần Văn Mão[10], trong cuốn h-ớng dẫn kỹ thuật phòng trừ

sâu bệnh hại dẻ (Castanopsis boisii) của dự án xây dựng mô hình sử dụng bền

vững rừng dẻ tái sinh đã sử dụng nấm B.b để phòng trừ sâu hại dẻ, sau 3 năm nghiên cứu tác giả đã đ-a ra kết luận chế phẩm Boverin có tác dụng lâu dài để ức chế sự phát dịch các loài sâu chủ yếu ở rừng dẻ nhất là sâu ăn hại quả dẻ, bọ nẹt, sâu cuốn lá và sâu d-ới đất

Viện công nghệ thực phẩm Hà Nội, Công ty thiên nông đã sản xuất thuốc

trừ sâu vi sinh B.t (Bacillus thuringiensis) diệt trừ sâu [13, 34, 36]

Nguyễn Thành Công (Tr-ờng Đại học lâm nghiệp Xuân Mai) [36] có công

trình nghiên cứu" Thử nghiệm nhân giống chế phẩm Bacillus thuringiensis để

phòng trừ SRT' Kết quả chế phẩm B.t phòng trừ SRT có hiệu quả cao cả trong phòng thí nghiệm và ngoài tự nhiên Chế phẩm B.t sử dụng để phòng trừ , bảo vệ rừng ở n-ớc ta mang lại hiệu quả cao cả về mặt kỷ thuật lẫn kinh tế, tránh ô nhiễm môi tr-ờng khắc phục đ-ợc những hạn chế của các hoá chất khác đang dùng

Tháng 01 năm 2005, dịch SRT tái phát tại Nghệ An, gần 3.800 ha thông nhiễm sâu Đến ngày 10 tháng 11, diện tích thông nhiễm sâu róm đã hơn 7.600

ha (có 544 ha nhiễm nặng) Đối với dịch sâu róm tỉnh Nghệ An đã chi gần 1 tỷ

đồng để phun chế phẩm sinh học Boverin, Bitadin khi sâu đang ở thế hệ 3, thế hệ

4 [34]

Tháng 5 năm 2006, ban quản lý rừng phòng hộ Nghi Lộc - Nghệ An đã sử dụng chế phẩm sinh học Bitadin phun vào thời điểm sáng sớm khiến sâu không kịp vào kén, bỏ ăn, chết hàng loạt Tỷ lệ sâu chết sau khi phun thuốc đạt 80 - 90% [34,35]

Xí nghiệp sản xuất Boverin của công ty Lâm - Nông- Công Nghiệp Hà Tĩnh đ-ợc đầu t- 1,7 tỷ đồng có đầy đủ dây chuyền sản xuất đồng bộ với các phòng nuôi giống, phòng định l-ợng bào tử, phòng phân lập bào tử và cấy chuyển, phòng sản xuất môi tr-ờng với công suất dự kiến 40 tấn/năm Cuối năm 2004, những lô thuốc đầu tiên của xí nghiệp đã đ-ợc phun ngay cho những khu rừng thông bị sâu róm phá hại của công ty.Tại những khu rừng này, dịch sâu róm không xuất hiện trở lại chỉ rải rác một số cây bị nhiễm d-ới ng-ỡng gây hại [34]

Lê Thuỳ Quyên (Khoa công nghệ sinh học- Tr-ờng đại học dân lập Thăng Long Hà Nội) đã nghiên cứu công nghệ sản xuất chế phẩm nấm

Metarhizium anisopliae (còn goị là nấm Ma) có khả năng diệt đ-ợc nhiều loài

sâu bệnh, không gây hại cho môi tr-ờng và con ng-ời đã chính thức đ-ợc VIFOTEC lựa chọn và đề nghị Tổ chức sở hữu trí tuệ thế giới WIPO tặng giải th-ởng sáng tạo khoa học kỹ thuật năm 2007 [34, 35]

Ch-ơng 2

Mục tiêu - đối t-ợng- thời gian - nội dung và

ph-ơng pháp nghiên cứu

2.1 Mục tiêu nghiên cứu

Thử nghiệm sử dụng các loại chế phẩm sinh học trong điều kiện phòng thí nghiệm và ngoài thực địa để kiểm tra hiệu quả của 3 loại chế phẩm sinh học (Boverin, Bitadin, Bai chong cha) theo h-ớng quản lý tổng hợp để đạt đ-ợc hiệu quả cao nhất trong phòng trừ SRT tại lâm tr-ờng Bến Hải - tỉnh Quảng Trị

2.2 Đối t-ợng nghiên cứu

Đối t-ợng nghiên cứu chủ yếu là SRT hại thông nhựa và chế phẩm sinh học Boverin, Bitadin, Bai chong cha

2.3 Thời gian thực hiện

Đề tài đ-ợc thực hiện từ ngày 01 tháng 01 năm 2006 đến ngày 30 tháng

07 năm 2007, tại lâm tr-ờng Bến Hải- tỉnh Quảng Trị

2.4 Nội dung nghiên cứu

Nội dung nghiên cứu đ-ợc đề cập các vấn đề sau:

2.4.1.Tìm hiểu đặc điểm của SRT

2.4.1.1.Đặc điểm phân loại và phân bố các loài SRT

2.4.1.2.Tình hình gây hại của SRT

2.4.1.3.Đặc điểm hình thái của SRT

2.4.2.1.Đặc điểm hình thái và phân loại của nấm, vi khuẩn, virus, cây khổ sâm và cây thuốc lá

2.4.2.2.Đặc điểm về sinh thái học của các loài sinh vật trên

2.4.2.3.Quá trình xâm nhiễm, gây chết của các chế phẩm sinh học đối với SRT

2.4.3 Nghiên cứu ứng dụng các chế phẩm sinh học đối với SRT

2.4.3.1 Thử nghiệm phòng trừ trong phòng thí nghiệm

2.4.3.2 Thử nghiệm phòng trừ ngoài thực địa

2.4.4 Đánh giá hiệu quả phòng trừ các chế phẩm sinh học

2.4.4.1.Hiệu quả phòng trừ trong phòng thí nghiệm

2.4.4.2.Hiệu quả phòng trừ ngoài thực địa

2.4.5 Đề xuất biện pháp phòng trừ nhằm phát triển bền vững khu vực rừng trồng thông nhựa tại lâm tr-ờng Bến Hải

2.5 Ph-ơng pháp nghiên cứu

2.5.1.Tìm hiểu đặc điểm của SRT

Thông qua điều tra lấy mẫu vật, xác định các chỉ tiêu về hình thái,so sánh với các tài liệu đã mô tả trong các cuốn sách phân loại và giáo trình hiện có, xác

định chính xác SRT tại khu vực nghiên cứu thuộc loài, chi bộ họ nào; tình hình phân bố ngoài thực địa; tình hình gây hại, mô tả đặc điểm hình thái, đặc tính SVH, đặc điểm động thái quần thể và phân tích nguyên nhân gây dịch của SRT tại khu vực nghiên cứu

Xác định phân bố của SRT tại khu vực nghiên cứu, chúng tôi sử dụng ph-ơng pháp chỉ tiêu mật độ hệ số khuếch tán

C = s2/xbq (2.1) Trong đó xbq là mật độ bình quân, s2 là ph-ơng sai

Khi C < 1 là phân bố đều, C= 1 là phân bố ngẫu nhiên và C > 1 là phân bố

tụ đàn [45]

2.5.2.Tìm hiểu một số đặc điểm của các chế phẩm sinh học

Chủ yếu là thông qua quan sát ngoài thực địa và trong phòng thí nghiệm , trên kính hiển vi quang học có độ phóng đại 400 lần cơ quan sinh sản hình thành trên xác SRT và đối chiếu với các tài liệu hiện có để mô tả chúng Sau khi quan sát đ-ợc chúng tôi dùng máy ảnh kỹ thuật số chụp lại những VSV đó

Trong tr-ờng hợp không quan sát đ-ợc hoặc không có điều kiện quan sát, chúng tôi mô phỏng theo các tài liệu đã đ-ợc xuất bản

2.5.3 Thí nghiệm phòng trừ

Chúng tôi tiến hành các b-ớc nh- sau:

2.5.3.1.Phòng trừ sâu nuôi trong phòng thí nghiệm

Mục đích của thí nghiệm phòng trừ trong phòng là tìm độc tính của thuốc

và các nhân tố ảnh h-ởng hiệu quả thuốc, làm căn cứ để tiến hành phòng trừ SBH ngoài trời, là một công tác b-ớc đầu kiểm nghiệm hiệu quả thuốc Ng-ợc lại có lúc những thí nghiệm phòng trừ ngoài trời so sánh với những thí nghiệm trong phòng cho chính xác hơn Việc phòng trừ sâu trong phòng thí nghiệm có thể tiến hành theo hai b-ớc, nuôi sâu trong bình và nuôi sâu trong lồng l-ới

(1) Thí nghiệm phòng trừ SRT nuôi trong bình nhựa

- Sâu non đ-ợc nuôi trong bình nhựa với kích th-ớc: đ-ờng kính 25 cm, chiều cao 40 cm nh-ng không bỏ thức ăn (lá thông) Nuôi quần thể mỗi bình 30 con, mỗi loại công thức 1 lần lặp x 3 và có đối chứng

(2) Thí nghiệm phòng trừ SRT nuôi trong lồng l-ới

- Sâu non đ-ợc nuôi trong lòng kích th-ớc 50x50x70 cm, đ-ợc bao l-ới 0,5 mm theo ph-ơng pháp cành thông t-ơi bỏ trong lòng với định kỳ thay lá 3 ngày 1 lần Nuôi quần thể mỗi lồng là 100 con, mỗi loại công thức 1 lần lặp x 1

và có đối chứng

2.5.3.2.Thí nghiệm phòng trừ SRT ngoài thực địa

Mục đích của thí nghiệm ngoài thực địa là: (1) So sánh các điều kiện cụ thể các loại thuốc, các nồng độ ảnh h-ởng của các loài thiên địch; (2) ảnh

h-ởng của thuốc với sinh tr-ởng của cây; (3) ảnh h-ởng của các nhân tố khí t-ợng đến thuốc; (4) độ đồng đều và chi phí phòng trừ

Khi xác định hiệu quả của các loại thuốc cần chú ý các điểm sau:

(1) Số l-ợng sâu thí nghiệm càng nhiều càng tốt nh-ng sẽ gặp nhiều khó khăn, nói chung khoảng 100 con cho mỗi công thức thí nghiệm là vừa

Cần tính độ chính xác của thí nghiệm theo công thức:

n Q P

P là tỷ lệ sâu chết; Q là tỷ lệ sâu sống; n là số sâu thí nghiệm

(2) Các thí nghiệm cần đặt các ô đối chứng

(3) Cần chú ý đến các loại thuốc phòng trừ đ-ợc nhiều loài sâu hại

(4) Thí nghiệm trong cùng một điều kiện môi tr-ờng

(5) So sánh nhiều loại thuốc nhiều nồng độ

(6) Thuốc phải thuần khiết, phải phun đều

(7) Các kết quả thí nghiệm cần phải ghi chép đầy đủ

- Ph-ơng pháp lập OTC: Đối với rừng thuần loài đồng tuổi, nói chung lập OTC có diện tích 0,06 ha (20mx30m), nếu biến đổi lâm phần lớn nên lập 0,1 ha (1000 m2), rừng mới trồng lập 0,01 ha (100 m2) là vừa Trong OTC số cây không nhỏ hơn 100 cây, nếu nhỏ quá phải tăng diện tích lên [19, 43]

Địa điểm nghiên cứu là rừng thông thuần loài đ-ợc trồng từ năm 1987, đã qua tỉa th-a lần 2, mật độ hiện còn là 700 cây/ha Tiến hành lập OTC 1.500 m2

(30mx50m), đảm bảo trên 100 cây/OTC, với mổi công thức 3 lần lặp x3 và có

đối chứng Trong mổi OTC chọn 10 cây tiêu chuẩn và đánh dấu sơn để điều tra theo dõi sâu

- Ph-ơng pháp điều tra mật độ sâu trên cây: Dùng phân sâu để đánh giá mật độ sâu

Dụng cụ hứng phân là bạt có diện tích 1m2 (1mx1m) đặt d-ới tán cây trong 24 giờ

Tính số l-ợng phân thải ra trong 24 giờ và áp dụng công thức sau để xác

định mật độ sâu trên cây

K R

D P

Trong đó:

S: Số l-ợng sâu non/cây

P: Số viên phân thu đ-ợc/ Ô trong 24 giờ

R: Số viên phân của sâu khi nuôi thải ra trong 24 giờ

D: Diện tích hình chiếu tán K: Sai số thực nghiệm và chính là tỷ số giữa l-ợng phân tính đúng trong 1 m2 tán cây và l-ợng phân rơi vào ô

2.5.4 Các dụng cụ phòng trừ

Trong phòng : Dùng 3 loại chế phẩm sinh học, pha với n-ớc lạnh với nồng

độ 0,1 % phun lên các cành mẫu quần thể sâu non lớn ( tuổi 2-5) với liều l-ợng nh- nhau, công thức đối chứng không phun thuốc mà chỉ phun n-ớc lạnh

Ngoài thực địa: Dùng 3 loại chế phẩm sinh học pha với n-ớc lạnh với nồng độ 0,1 % phun đều trên toàn bộ các cây trong OTC với liều l-ợng nh- nhau, công thức đối chứng không phun thuốc mà chỉ phun n-ớc lạnh

Dụng cụ phun thuốc trong phòng dùng bình bơm tay 20 lít đeo vai, ở ngoài rừng dùng máy phun thuốc có động cơ xăng 4 kỳ loại HonDa

2.5.5.Ph-ơng pháp đánh giá hiệu quả phòng trừ SRT bằng các loại chế phẩm

*Thí nghiệm ngoài rừng: Sử dụng các OTC đã lập để tiến hành thí nghiệm,

mổi thí nghiệm gồm 4 công thức Trong đó:

TN1 gồm: CT1; CT2; CT3; DC

TN2 gồm: CT1; CT2; CT3; DC

TN3 gồm: CT1; CT2; CT3; DC

CT1(O1): Phun chế phẩm Boverin

CT2(O2): Phun chế phẩm Bitadin CT3(O3): Phun chế phẩm Bai chong cha DC(O4): Không phun

Trong các OTC tiến hành điều tra mật độ sâu trên cây của các cây tiêu chuẩn, trước và sau phun (trước khi phun, 10 ngày sau phun, 20 ngày sau phun…

ô đối chứng không phun cũng theo dõi t-ơng tự Kết quả ghi vào phụ biểu 01

Từ các số liệu điều tra mật độ sâu ban đầu, chúng tôi tiến hành tính toán xác định phân bố không gian theo ph-ơng pháp chỉ tiêu mật độ theo hệ số

bq 2 1

EF: Hiệu quả phòng trừ

CK0:Số sâu ban đầu ô đối chứng

CK: Số sâu sau phòng trừ ô đối chứng

To: Số sâu ban đầu ô thí nghiệm

T:Số sâu phòng trừ ô thí nghiệm

*Thí nghiệm trong phòng:

- Thí nghiệm trong bình với 1 lần lặp x3, mỗi bình nuôi 30 con, tiến hành

theo dõi tr-ớc và sau phun, bình đối chứng không phun Kết quả ghi vào phụ biểu 02

Sử dụng công thức (2.5) để đánh giá hiệu quả phòng trừ

- Thí nghiệm trong lồng l-ới 1 lần lặp x1, trong đó:

Lồng I: Phun chế phẩm Boverin

Lồng II: Phun chế phẩm Bitadin

Lồng III: Phun chế phẩm Bai chong cha

Lồng DC: Không phun

Mỗi lồng nuôi 100 con, tiến hành theo dõi tr-ớc và sau khi phun Kết quả

đ-ợc ghi vào phụ biểu 03

Sử dụng công thức (2.5) để đánh giá hiệu quả phòng trừ

Mỗi công thức phòng trừ đều đ-ợc tính độ chính xác của thí nghiệm theo

công thức (2.2) để tính sai tiêu chuẩn [44]

n Q P

S  /

Sau khi có kết quả trên chúng tôi tiến hành đề xuất biện pháp phòng trừ hiệu quả nhất theo khía cạnh quản lý tổng hợp và phát triển bền vững

Ch-ơng 3 Đặc điểm khu vực nghiên cứu

3.1 Điều kiện tự nhiên

3.1.2 Địa hình

Địa hình lâm tr-ờng khá đa dạng cả vùng đồi núi, gò đồi với nền địa hình phân hoá theo dọc kinh tuyến độ cao giảm dần từ Tây sang Đông

- Vùng địa hình gò đồi, núi thấp: chiếm diện tích lớn, hai dải từ Tây sang

Đông nằm kẹp giữa vùng núi cao và dải đồng bằng biên Địa hình này bao gồm các đồi bát úp phát triển trên đá mẹ phiến thạch, phiến sa thạch Có độ cao t-ơng

đối từ 20 - 200 m Độ dốc biến động từ 8 - 200

- Vùng địa hình núi cao: phân bố tập trung theo dãy tr-ờng sơn thuộc xã Vĩnh Ô, độ dốc lớn, bị chia cắt mạnh bởi các sông suối của hai l-u vực sông Bến Hải (Rào tr-ờng), sông Sa Lung (Rào quang) tạo thành những thung lũng hẹp

Độ cao t-ơng đối từ 200 – 1.254 m Độ dốc biến động từ 15 - 450

3.1.3 Khí hậu - Thuỷ văn

3.1.3.1.Khí hậu

Khí hậu là nhân tố tự nhiên quan trọng ảnh h-ởng nhiều đến quá trình sinh tr-ởng, phát triển của cây trồng và các loài SBH Lâm tr-ờng Bến Hải nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa, mang đặc tr-ng khí hậu vùng Bắc Trung Bộ, một năm phân thành 2 mùa

Từ số liệu khí hậu Việt Nam thu thập tại bộ môn Khí t-ợng tr-ờng Đại học Lâm nghiệp, chúng tôi có một số nhận xét nh- sau:

Nhiệt độ tối cao trung bình năm là 29,1oC, tối thấp trung bình là 22oC, l-ợng m-a trung bình năm là 2.376mm, độ ẩm không khí là 82%, Từ các số liệu

về nhiệt độ và l-ợng m-a ta có thể lập biểu đồ khí hậu (theo Gaussen Walter,

1962.) tỉnh Quảng Trị theo hình vẽ sau (Hình 3.1)

0 100 200 300 400 500 600 700 800

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12

P 2t

Hình 3.1 Biểu đồ biểu thị khí hậu khu vực Vĩnh Linh, Quảng Trị

Hình trên cho thấy khu vực lâm tr-ờng Bến Hải hàng năm có 2 mùa rõ rệt, mùa m-a từ tháng 8 đến tháng 12, mùa khô từ tháng 1 đến tháng 7 Ngoài hai mùa nói trên, xen giữa hai mùa này có thời kỳ giao thời khí hậu Trong thời

kỳ này thời tiết th-ờng diễn biến phức tạp m-a nắng xen kẻ không tuân theo quy luật nhất định

Khu vực nghiên cứu có hai loại gió chính:

Gió Tây Nam( gió phơn): thổi từ tháng 5 - 8 Tốc độ gió bình quân 3,25 m/s, tần số xuất hiện 50 - 60%, tập trung nhiều nhất vào các tháng 5, 6, 7, gây khô nóng

Gió mùa Đông Bắc: thổi từ tháng 9 - 4 năm sau Tốc độ gió bình quân 2,19 m/s, tần suất xuất hiện 40 - 50%, tập trung nhiều nhất vào các tháng 11, 12, gây m-a dầm, rét ẩm

Ngoài ra còn xuất hiện 2 h-ớng gió phụ: gió Đông Nam vào các tháng 1,

2, 3 và gió Đông vào các tháng 8, 9 Hai loại gió này làm cho thời tiết mát, dịu hơn

Điều kiện khí hậu trên khác với khí hậu miền Bắc và Bắc Trung Bộ , vì vậy sâu bệnh hại xuất hiện muộn hơn

Theo Lâm Công Định (1997),[9] ở n-ớc ta vùng thích hợp để trồng thông nhựa là vùng có nhiệt độ trung bình từ 22 - 250C, nhiệt độ tối thấp tuyệt đối từ 8 -100C, l-ợng m-a trung bình năm trên 2000mm, số ngày m-a 140 - 160 ngày/năm, độ ẩm không khí trên 85%, đất Feralit có tầng đất dày trên 30 cm, thành phần cơ giới từ cát pha đến sét nhẹ, độ pH: 4 - 5,5, thoát n-ớc phát triển trên đá mẹ sa phiến thạch, phiến thạch mica, bazan Về địa hình các tỉnh phía Bắc độ cao 25 - 100 m, các tỉnh phía Nam d-ới 900 m so với mực n-ớc biển

Nh- vậy, nhìn chung khí hậu và thời tiết khu vực nghiên cứu thích hợp với

đặc tính SVH và STH của cây thông ánh sáng, nhiệt độ, độ ẩm rất thích hợp cho thông sinh tr-ởng và phát triển Ngoài ra, nhiệt độ, ánh sáng, độ ẩm cũng ảnh h-ởng rất lớn đến quá trình phát sinh, phát triển của SBH, nhất là SRT

Vào mùa m-a, ẩm độ cao, nhiệt độ vừa phải tạo điều kiện thuận lợi cho sâu bệnh phát triển Tuy nhiên hạn hán kéo dài dể gây ra cháy rừng thì tại những nơi rừng thông bị cháy là cái nôi phát sinh dịch bệnh, đặc biệt là SRT

3.1.3.2 Thuỷ văn

Lâm tr-ờng có hai con sông chính chảy qua, đó là sông Bến Hải và sông

Sa Lung bắt nguồn từ dãy tr-ờng sơn thuộc hai l-u vực Rào Thành và Rào Quang hợp nhau tại cầu Hiền L-ơng và cùng đổ ra biển Cửa Tùng Ngoài ra còn

có nhiều khe, suối lớn nhỏ chảy qua

Do ảnh h-ởng của khí hậu m-a mùa nên mực n-ớc các con sông, khe suối lên rất cao vào mùa m-a và rất thấp vào mùa khô

3.1.4 Tài nguyên rừng và đất lâm nghiệp

Theo số liệu của lâm tr-ờng Bến Hải, tổng diện tích rừng và đất lâm nghiệp của lâm tr-ờng nh- sau:

Biểu 3.1 Diện tích rừng và đất lâm nghiệp

Qua biểu 3.1 ta thấy, diện tích rừng trồng của lâm tr-ờng chủ yếu là rừng

thông nhựa Đây chính là nguồn thức ăn thích hợp cho SBH thông sinh tr-ởng, phát triển Vì vậy, lâm tr-ờng cần phải chú trọng đến công tác dự tính dự báo, phòng trừ SRT

3.1.5 Thực bì

Khu vực nghiên cứu thực bì sinh tr-ởng kém, mọc rải rác, chủ yếu là lành ngạnh, dây chìu, ngấy, mua, lấu, chua mòi, b-ớm bạc, bồng bông, cây căng, Tỷ

lệ che phủ trung bình 20- 25%, chiều cao trung bình của thực bì từ 0,2 - 0,3 m

Đây chính là khu vực gần dân và đặc biệt là giao thông thuận tiện do vậy, thực bì th-ờng xuyên bị chặt phá làm củi đun, gây tác hại mạnh đến sinh tr-ởng

và phát triển của chúng Đất rừng không có thực bì che phủ nên bị rửa trôi, xói mòn mạnh, tầng đất ngày càng mỏng dần Thực bì th-a thớt là một trong những yếu tố tạo điều kiện cho SRT sinh tr-ởng, phát triển Vì thực bì mất đi làm mất chổ c- trú của côn trùng có ích

3.1.6 Tình hình SBH rừng thông ở khu vực nghiên cứu

- Bệnh lở cổ rể: Hại chủ yếu ở cây thông con tại v-ờn -ơm

- Bệnh rơm lá thông: Hại chủ yếu trên cây thông d-ới 5 tuổi, thông sinh tr-ởng, phát triển kém, dể bị bệnh có khi cây bị chết

- Bệnh rụng lá thông: Th-ờng hại ở rừng trồng thông trên 5 tuổi, rừng thông sinh tr-ởng tốt ít bị ảnh h-ởng của bệnh này

- Sâu đục ngon thông: Hại ở những cây thông tuổi nhỏ và cành non của thông tuổi lớn Loài sâu này làm cho cây sinh tr-ởng, phát triển kém

- Sâu róm thông: Mức độ hại lớn, gây hại trên diện tích rộng khi trận dịch xẩy ra Đây là loài sâu gây nhiều khó khăn cho lâm tr-ờng trong công tác phát triển rừng và quản lý bảo vệ rừng

* Đánh giá chung về tình hình cơ bản của lâm tr-ờng

Với điều kiện tự nhiên nh- vậy, lâm tr-ờng Bến Hải có những thuận lợi và khó khăn cơ bản sau:

- Diện tích rừng của lâm tr-ờng nằm ở địa bàn các xã, gần với dân, dân c-

đông đúc nhu cầu về chất đốt là rất lớn nên công tác quản lý bảo vệ rừng gặp rất nhiều khó khăn

- Diện tích rừng trồng chủ yếu là rừng thông nhựa thuần loài nên rất khó khăn trong công tác phòng cháy chửa cháy rừng, đặc biệt khó khăn trong công tác dự tính dự báo , phòng trừ SRT

Dendrolimus có 27 loài (bao gồm cả 4 loài phụ) Trong đó có 8 loài phân bố ở

vùng Mông cổ và Đông Bắc Trung Quốc Vùng Mông Cổ có D suprans, D

spectabilis, D tabulaeformis, D suffuscus, D suffuscus illustrayus, D huashanensis Vùng Đông Bắc có D ginlingensis, D rubrripennis và D.taibaiensis Còn 18 loài khác phân bố ở vùng biển đông và Đông Nam á

Vùng châu âu ôn đới có loài D pini, SRT Pakistan (D benderi), ở Liên Xô (cũ)

và châu âu có D pini và D superans; ở Mông cổ có loài D superans; Nhật Bản

và Triều Tiên có D superans và D spectabilis; ở Việt Nam có SRT đuôi ngựa (D punctatus) Hầu hết các loài SRT tập trung ở Trung Quốc Trong đó có 6 loài

gây hại nghiêm trọng và th-ờng phát dịch là SRT đuôi ngựa, SRT dầu, SRT đỏ, SRT Vân Nam và SRT kikuchi

ở Việt Nam SRT gây hại chủ yếu có loài SRT đuôi ngựa (Dendrolimus

punctatus Walker.) và có thể có loài SRT kikuchi (Dendrolimus kikuchii

Matsumura.)

SRT đuôi ngựa là loại hình Đông D-ơng điển hình, nằm dọc bình nguyên phía Đông đến vĩ độ Bắc 32o, nơi có nhiệt độ tích ôn 4500oC, từ núi Thái Sơn đến sông Hoài, từ vùng có nhiệt độ bình quân tháng là 0oC trở lên, cho đến vùng Đảo

Hải Nam, Đài Loan, phía Tây Nam cho đến tỉnh Quảng Tây Trung Quốc Rừng

bị hại th-ờng là rừng thông thuần loài, rừng hỗn giao th-ờng xanh, rừng gió mùa

và rừng m-a nhiệt đới Độ cao so mặt biển d-ới 500m th-ờng có SRT đuôi ngựa phân bố, một số nơi bị hại không chỉ thông mã vĩ mà còn một số loài thông khác

nh- thông đen (Pinus densiflora), thông nhựa (Pinus merkurii), thông elioti (Pinus elioti) Trong các vùng núi duyên hải, có các vùng rừng thông mã vĩ và

thông nhựa thuần loài, SRT gây thành dịch, trong điều kiện khí hậu nhiệt đới và

á nhiệt đới, những ngày m-a lạnh ,l-ợng m-a 1000-2000m, độ cao so mặt biển trên 500m, cũng có SRT nh-ng diện tích gây dịch không lớn

SRT đã xuất hiện và phát dịch ở n-ớc ta từ năm 1937 Từ đó đến nay hàng năm SRT th-ờng gây ra các trận dịch ăn trụi hàng nghìn hecta rừng ở các tỉnh Bắc Trung Bộ và các tỉnh phía Bắc Với những số liệu trên ta có thể thấy sự phân

bố của SRT ở n-ớc ta có thể có nhiều loài nh-ng gây dịch chủ yếu là SRT đuôi

ngựa (Dendrolimus punctatus Walker), phân bố tập trung trên các giải rừng

trồng ở phía Bắc và vùng Bắc Trung Bộ từ Thừa Thiên Huế , Quảng Trị trở ra

4.1.1.3 Kiểu phân bố của SRT tại khu vực nghiên cứu

Từ các số liệu điều tra mật độ sâu, chúng tôi tính toán ph-ơng sai và mật

độ sâu bình quân ngoài thực địa, sau đó tính hệ số khuếch tán C để xác định

kiểu phân bố của SRT tại khu vực nghiên cứu Kết quả tính toán thể hiện ở biểu 4.1 sau:

Biểu 4.1.Mật độ sâu ở các ô điều tra

s

bq i

C = 338/859 = 0,39 < 1

Biểu và tính toán trên chứng tỏ phân bố SRT tại khu vực nghiên cứu thuộc phân bố đều Việc xác lập ô tiêu chuẩn tại khu vực nghiên cứu theo ph-ơng pháp

đặt ngẫu nhiên là hợp lý

4.1.2.Tình hình gây hại của SRT

SRT chủ yếu gây hại các loài thông, trong đó một số loài gây thành dịch, khả năng sinh sản nhanh, chỉ trong một thời gian ngắn tăng lên thành một quần thể gây hại vô cùng lớn Do số l-ợng quần thể lớn, trong một thời gian ngắn có thể bị hại từng đám, trong điều kiện khí hậu không thuận lợi, cây bị chết khô

SRT phá hại 3 năm không có nhựa; gỗ cành giảm sản l-ợng nghiêm trọng,

ảnh h-ởng trực tiếp đến cuộc sống của nhân dân; lông độc trên thân sâu có thể làm cho con ng-ời bị bệnh viêm da và viêm khớp

4.1.3.Đặc điểm hình thái của SRT

(1)Sâu tr-ởng thành: ở dạng ngài, trên cánh tr-ớc ở khu trung tâm có một túm lông màu trắng Gần mép ngoài cánh có 8 chấm đen, tạo thành hình số 3 Con đực sâu hình lông chim, con cái sâu

hình răng l-ợc đơn, nhìn mắt th-ờng giống

nh- hình sợi chỉ

(2)Trứng: Hình tròn cứng đẻ thành

từng ổ với nhiều hàng trên lá thông Lúc

mới đẻ có màu xanh xám, lúc sắp nở có

(3)Sâu non: Có kích th-ớc khác nhau theo 6 giai đoạn tuổi.( Các hình 4.5)

Hình 4.2 Hình 4.3

Các hình 4.2-4.5 Một số cỡ tuổi sâu non

(4)Nhộng :Dài từ 22 - 27 mm màu nâu đen hay màu cánh gián, chia đốt rõ ràng, hai bên bụng nhìn rõ 7 đôi lỗ thở màu đen Nhộng thuộc loại nhộng màng

đ-ợc bao bọc bằng kén do tơ kết thành Kén (Hình 4.6) dài từ 32 - 37 mm màu

trắng xám có nhiều lông độc

4.1.4.Đặc tính sinh vật học của SRT

ở Việt Nam, tùy theo điều kiện khí hậu,

hàng năm SRT có thể trải qua 3 - 4 lứa sâu

Những biện pháp theo dõi và dự báo sẽ trở nên

khó khăn khi 2 lứa gối tiếp nhau Trong một

năm ở Bắc Trung Bộ, SRT th-ờng phá hại Hình 4.6.Kén SRT

mạnh nhất từ tháng 11 đến tháng 3 năm sau

Tuyệt đại đa số SRT qua đông bằng sâu non, cho nên số l-ợng và chất l-ợng sâu non qua đông ảnh h-ởng trực tiếp đến số l-ợng quần thể loài SRT Phần lớn chúng qua đông ở tuổi 3-5, do sự phân hoá lứa sâu một phần sâu đình dục nên tuổi qua đông cũng không đồng đều

nhiệt độ cao, SRT đuôi ngựa th-ờng chui trong cụm lá, trong điều kiện mùa xuân độ ẩm biến đổi bất th-ờng, độ bốc hơi của cơ thể sâu chịu ảnh h-ởng rất lớn, cho nên chúng th-ờng tụ tập ở phía d-ới vỏ cây, nơi giữ độ ẩm tốt hơn,

có lợi cho sự sống của sâu non

Trong thời kỳ qua đông sâu non th-ờng có b-ớc chuẩn bị và chịu ảnh h-ởng của sự biến đổi nhiều nhân tố khí t-ợng và thiên địch chúng luôn luôn xuất hiện tỷ lệ chết cao, có khi lên tới 90%

Về thời gian vũ hoá, giao phối và đẻ trứng: thời gian vũ hoá th-ờng vào tr-ớc nửa đêm 19-20giờ Sau khi vũ hoá ngài cái có tác dụng hấp dẫn ngài đực, th-ờng tiết pheromon vào lúc 24-2 giờ Sau khi vũ hoá là tiến hành giao phối Thời gian giao phối kéo dài khoảng 16 giờ, đến tối hôm sau, t- thế giao phối ng-ợc đầu nhau Một đời chí giao phối 1 lần Nói chung thời gian giao phối 7 giờ mới bảo đảm thụ tinh, nếu d-ới 6 giờ, trứng sâu không thể nở

Mặc dù sâu tr-ởng thành không ăn, nh-ng tuổi thọ có thể kéo dài 4-5 ngày

đến nửa tháng Sâu SRT đuôi ngựa có tuổi thọ ngắn nhất, nhất là ngài đực chỉ sống đ-ợc 0,5-1 ngày

Nói chung ngài cái đẻ trứng lúc 19-22 giờ, đẻ làm mấy lần, số l-ợng trứng

có thể đến 300 - 400 trứng Nh-ng l-ợng trứng th-ờng thay đổi theo trọng l-ợng nhộng

Nói chung sâu non không khuếch tán rộng, khi thiếu thức ăn, chúng chỉ bò

đến một khu vực gần, cho nên sự di chuyển và phạm vi hoạt động rộng là do sâu tr-ởng thành bay xa Rất khó xác định chúng bay đ-ợc bao xa, bởi vì chúng phụ thuộc vào khả năng bay, sức gió, thức ăn, ánh sáng Nhiều thí nghiệm đo cự ly bay của SRT đuôi ngựa cho biết ngài SRT có cự ly bay là 5 -10 km Cự ly bay của chúng ngoài gió ra, thức ăn cho lứa sau là một nhân tố khá quan trọng Những khu vực ch-a bị hại hoặc bị hại nhẹ ở gần nơi bị dịch luôn luôn là nơi đẻ trứng của SRT Ngài đực vũ hoá sớm hơn ngài cái nên bẫy đèn th-ờng bắt đ-ợc ngài đực, cự ly bay của ngài cái chịu ảnh h-ởng của l-ợng trứng chúng mang, nên sau khi ngài đẻ trứng 1 lần, chúng sẽ bay xa hơn Tìm hiểu sự bay của ngài SRT có ý nghĩa quan trọng trong việc giám sát động thái quần thể loài [44]

Về phòng trừ sâu bệnh từ những năm đầu của thập kỷ 70 nhiều nhà khoa học nêu ra vấn đề phòng trừ tổng hợp (IPM ,Huffaker, 1972 và Apple,1977) và nêu ra các b-ớc quy hoạch nh- sau:

- Phân tích vai trò của sâu hại trong hệ sinh thái và xác định ng-ỡng kinh

tế của loài sâu hại đó

- Lập ph-ơng án giảm thiểu sâu hại đến mức cân bằng, bao gồm đ-a thiện

địch tự nhiên, áp dụng tạo cây và lâm phần chống chịu sâu, cải thiện môi tr-ờng

- Trong tình trạng nguy cấp cần tìm biện pháp phòng trừ ít ảnh h-ởng đến

hệ sinh thái, nếu phải dùng thuốc trừ sâu phải xem xét loại thuốc, liều l-ợng, thời gian và phạm vi sử dụng

- Lập ph-ơng án kỹ thuật khống chế sâu hại

IPM phải xuất phát từ nguyên lý STH, không nhấn mạnh diệt triệt để, nhấn mạnh phối hợp và điều hoà các ph-ơng pháp phòng trừ lấy khống chế tự nhiên làm cơ sở

Hầu hết các tác giả côn trùng học đều dựa vào phân tích ng-ỡng kinh tế của Chang (1979), Headley (1972) , Nishid (1975) đ-a ra ng-ỡng kinh tế là mật

độ quần thể vật gây hại đạt đến mức gây hại kinh tế và phải xem xét các nhân tố quan trọng trong quá trình gây hại, mô hình toán học nh- sau:

ET =

SC YR P Y EC

CF CC

.

.

Trong đó: ET là ng-ỡng kinh tế lấy mật độ quần thể làm đơn vị (con/cây);

CC là chi phí phòng trừ (the cost of control) bao gồm thuốc, nhân công, máy móc, hao mòn, đơn vị là đồng /ha; EC là hiệu quả phòng trừ ( the efficiency of control), đơn vị (%); Y sản l-ợng trên đơn vị diện tích khi bị hại, theo loài cây, mật độ, kỹ thuật trồng khác nhau, đơn vị (kg/ha); P là giá sản phẩm (the price of crop), đơn vị (đồng/kg); YR là tỷ lệ giảm sản l-ợng do mỗi con sâu gây ra, do tổn thất khác nhau của mỗi loài (%); SC là tỷ lệ sống sót (the survival coefficients ) từ khi bắt đầu điều tra đến khi chúng gây ra tổn thất; CF là nhân tố tiệm cận ( the critical factor ) hoặc hiệu ích sinh thái, dùng để hiệu chỉnh chi phí phòng trừ Trong điều kiện sinh thái có lợi (th-ờng xem SC tăng hay giảm) thì

CF =2, không có lợi dùng CF=1

Về ph-ơng pháp tính hiệu quả phòng trừ cũng có nhiều cách khác nhau, bao gồm hiệu quả kỹ thuật, hiệu quả kinh tế, đánh giá hiệu quả sản l-ợng Thông th-ờng trong tự nhiên hiệu quả phòng trừ đ-ợc đánh giá bằng mật

độ quần thể giảm đi sau khi phòng trừ:

Nh-ng dùng công thức trên khi phân tích tỷ mỷ có thể phát hiện, mật độ sâu sót lại còn do mật độ sinh sản tự nhiên mà có, cho nên phải có một khu vực

đối chứng và đ-ợc tính bằng công thức:

EF’ =

Po

Po P





1 x100 (4.3) Trong đó: P là tỷ lệ chết của khu phòng trừ, P0 là tỷ lệ chết của khu đối chứng

Tuy nhiên sau khi phòng trừ một số loài sâu sinh sản mạnh nh- rệp, nhện

đỏ vẫn sinh sản, nh- vậy ta còn phải tính đến sự tăng tự nhiên của chúng và

tính theo công thức (2.5):

EF = 1-

ToxCK TxCKo

x100