Xác định những thuận lợi và khó khăn khi thực hiện phân loại chất thải rắn sinh hoạt tại nguồn tại phường bến nghé, quận 1, thành phố hồ chí minh

SỰ CẦN THIẾT CỦA ĐỀ TÀI Chiến lược quốc gia về quản lý tổng hợp chất thải rắn đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2050 đề ra mục tiêu đến năm 2015, 85% tổng hợp chất thải rắn sinh hoạt đô th

MỞ ĐẦU

I SỰ CẦN THIẾT CỦA ĐỀ TÀI

Chiến lược quốc gia về quản lý tổng hợp chất thải rắn đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2050 đề ra mục tiêu đến năm 2015, 85% tổng hợp chất thải rắn sinh hoạt

đô thị phát sinh được thu gom và xử lý đảm bảo môi trường, trong đó 60% được tái chế, tái sử dụng, thu hồi năng lượng hoặc sản xuất phân hữu cơ Mục tiêu này đòi hỏi cần phải có một hệ thống quản lý chất thải tiên tiến hơn với nhiều giải pháp đồng bộ, trong đó phân loại chất thải rắn tại nguồn (PLCTRTN) là một trong những giải pháp quan trọng, có nhiều lợi ích với các giải pháp khác và mang nhiều ý nghĩa

về mặt kinh tế, xã hội, môi trường, tài nguyên và càng quan trọng hơn đối với các

“Chương trình thí điểm phân loại chất thải rắn tại nguồn” (Khu vực được lựa chọn thí điểm là tổ 1, tổ 2 phường Bến Nghé, quận 1, Tp HCM) được triển khai là nội dung hợp tác trong lĩnh vực môi trường giữa Tp HCM và Tp Osaka (Nhật Bản) Đây là tiếp nối có hệ thống, khởi động lại chương trình PLCTRTN mà Tp HCM đã bắt đầu từ năm 2000 sau một thời gian bị gián đoạn Vì vậy, việc xác định lại những thuận lợi cũng như khó khăn, thách thức gặp phải của chương trình thí điểm lần này là vô cùng cần thiết và quan trọng

Đó chính là lý do nhóm sinh viên chúng em chọn đề tài “Xác định những thuận lợi và khó khăn khi thực hiện phân loại chất thải rắn sinh hoạt tại nguồn tại phường Bến Nghé, quận 1, Tp Hồ Chí Minh” làm đề tài nghiên cứu khoa học cấp Khoa của mình

II TỔNG QUAN TÀI LIỆU

2.1 Tình hình nghiên cứu ngoài nước:

- “Routing of Solid Waste Collection Vehicles”(1973); Liebman, J.C- Office of

Research and Monitoring, U.S Environmental Protection Agency, Washington, DC,:

- “Heuristic Routing for Solid Waste Collection Vehicles” (1974), Shuster, K.A va

D.A.Schur;

- “Intergrated Solid Waste Management”, (1993), George Tchobanoglous, Hilary

Theisen và Samuel A.Vigil

2.2 Tình hình nghiên cứu trong nước:

- Sở khoa học công nghệ và môi trường thành phố Hồ Chí Minh (2009), Nghiên cứu

mô hình tổ chức thu gom chất thải rắn đô thị tại Thành phố Hồ Chí Minh, TS Phan

Thị Giác Tâm, Nguyễn Đức Sơn;

- Sở khoa học công nghệ và môi trường thành phố Hồ Chí Minh (2007), Xã hội hóa

hệ thống quản lý chất thải rắn đô thị trên địa bàn Quận 5, Thành phố Hồ Chí Minh,

Nguyễn Văn Chiến & nnk;

- Sở khoa học công nghệ và môi trường thành phố Hồ Chí Minh (2006), Nghiên cứu

ứng dụng quá trình nhiệt phân để xử lý thành phần hữu cơ trơ trong chất thải rắn sinh hoạt tại Tp Hồ Chí Minh theo hướng sản xuất vật liệu, Nguyễn Quốc Bình;

- Sở khoa học công nghệ và môi trường thành phố Hồ Chí Minh (2003), Đánh giá

tính kỹ thuật, kinh tế và tác động môi trường của các vị trí được lựa chọn làm khu

xử lý chất thải rắn của Thành phố Hồ Chí Minh;

- Khóa luận tốt nghiệp Nguyễn Thị Kim Phượng (2011)“Mô hình phân loại chất

thải tại hệ thống siêu thị Coop.mart Tp HCM”

III ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

3.1 Đối tượng nghiên cứu: Chất thải rắn sinh hoạt

3.2 Phạm vi nghiên cứu: Các hộ dân tại tổ 1, tổ 2 phường Bến Nghé, quận 1

IV PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

4.1 Phương pháp thu thập dữ liệu: Thu thập và kế thừa có chọn lọc các cơ sở

dữ liệu có liên quan đến đề tài từ các nguồn như là giáo trình, Internet, báo cáo nghiên cứu…

4.2 Phương pháp khảo sát thực tế: Tiếp cận trực tiếp tại khu vực nghiên cứu

Cụ thể là tổ 1, tổ 2 phường Bến Nghé, quận 1

4.3 Phương pháp xử lý số liệu: Sử dụng phần mềm excel để thống kê, tính toán

các số liệu ghi nhận được

4.4 Phương pháp tham khảo ý kiến chuyên gia: Thực hiện theo hướng dẫn của

Giảng viên hướng dẫn và tham khảo ý kiến của các cán bộ chuyên gia trực tiếp làm công tác quản lý chất thải rắn

V NỘI DUNG NGHIÊN CỨU

5.1 Tổng quan về chất thải rắn sinh hoạt

5.2 Tổng quan về tình hình quản lý chất thải rắn sinh hoạt ở Tp HCM

5.3 Tổng quan về chương trình thí điểm phân loại chất thải rắn tại nguồn theo hợp tác thỏa thuận giữa Tp HCM và Tp Osaka

5.4 Thu thập thông tin về điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội phường Bến Nghé, quận 1, Tp HCM

5.5 Kết quả phân loại chất thải rắn tại nguồn tại tổ 1, tổ 2 phường Bến Nghé, quận 1

5.6 Đánh giá kết quả phân loại chất thải rắn tại nguồn tại khu vực triển khai

5.7 Nhận diện những khó khăn và thuận lợi khi triển khai chương trình phân loại chất thải rắn tại nguồn tại khu vực triển khai

VI TÍNH MỚI CỦA ĐỀ TÀI

Xét về mặt lý thuyết, đề tài thuộc nội dung phân loại chất thải rắn sinh hoạt tại nguồn không mới nhưng đối với sinh viên năm 2 như chúng em thì đây là cơ hội tốt

để tiếp cận một dự án môi trường triển khai thực tế, lần đầu áp dụng những kiến

thức được học vào một chương trình môi trường cụ thể Đồng thời bước đầu giúp chúng em có tư duy khoa học khi thực hiện một đề tài nghiên cứu khoa học Điều này sẽ giúp chúng em có thêm nhiều trải nghiệm thực tế cũng như có kinh nghiệm chuẩn bị cho việc thực hiện khóa luận tốt nghiệp trong thời gian tới

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN

1.1 TỔNG QUAN VỀ CHẤT THẢI RẮN SINH HOẠT

1.1.1 Một số khái niệm

1.1.1.1 Chất thải rắn

Chất thải rắn (CTR) bao gồm tất cả các chất thải ở dạng rắn, phát sinh do các hoạt động của con người và sinh vật, được thải bỏ khi chúng không còn hữu ích hay khi con người không muốn sử dụng nữa

1.1.1.2 Chất thải rắn sinh hoạt

Chất thải rắn sinh hoạt (CTRSH) là những chất thải rắn liên quan đến các hoạt động của con người, nguồn tạo thành chủ yếu từ các khu dân cư, các cơ quan trường học, các trung tâm dịch vụ thương mại

1.1.1.3 Phân loại chất thải rắn sinh hoạt tại nguồn

Phân loại chất thải rắn sinh hoạt tại nguồn (PLCTRSHTN) là tách CTRSH thành nhiều loại khác nhau nhằm thu hồi lại các thành phần có ích trong CTRSH mà chúng có thể được sử dụng để chế biến thành các sản phẩm mới dưới dạng vật chất hoặc năng lượng, phục vụ cho sản xuất và tiêu dùng

Việc phân loại CTRSH góp phần làm tăng tỷ lệ chất thải cho mục đích tái sinh dẫn đến hạn chế việc khai thác các tài nguyên sơ khai, giảm bớt khối lượng chất thải phải vận chuyển, xử lý và do đó tiết kiệm được chi phí vận chuyển, xử lý chất thải, tiết kiệm mặt bằng cho việc chôn lấp rác Đồng thời kích thích sự phát triển của ngành nghề tái chế vật liệu, qua đó góp phần giải quyết công ăn việc làm, tạo thu nhập cho nhiều lao động

1.1.2 Nguồn gốc phát sinh, thành phần, khối lượng chất thải rắn sinh hoạt 1.1.2.1 Nguồn gốc phát sinh

Bảng 1.1 Nguồn gốc phát sinh chất thải rắn sinh hoạt Nguồn

phát sinh

Hoạt động hoặc vị trí phát sinh Thành phần rác

Hộ dân Các hộ gia đình, các biệt thự, khu

tái định cư, phòng trọ tập thể

Thực phẩm, giấy, carton, plastic,

gỗ, thủy tinh, kim loại, tro, đồ điện tử gia dụng, rác vườn,… Ngoài ra còn có một khối lượng

nhỏ các chất thải nguy hại

Quét

đường

Các hoạt động vệ sinh đường phố,

khu vui chơi giải trí và làm đẹp

cảnh quan Nguồn rác này do

người đi đường và các hộ dân

sống dọc hai bên đường xả bừa

Bao nilon, giấy, carton, plastic,

gỗ, thực phẩm, thủy tinh, kim loại, đồ điện tử gia dụng,… Ngoài

đồ văn phòng, nhựa, thủy tinh,… Chợ Các hoạt động mua bán ở các chợ Chủ yếu là rác hữu cơ như rau,

củ, quả còn thừa hoặc hư hỏng; bao nilon, carton, giấy,…

Hình 1.1 Tỷ lệ các nguồn phát sinh CTRSH tại Tp HCM năm 2010

(Nguồn: Sở Tài nguyên và Môi trường năm 2010)

1.1.2.2 Khối lượng

Hiện nay (2013), mỗi ngày thành phố Hồ Chí Minh thải ra hơn 7.200 – 8.100 tấn chất thải rắn sinh hoạt trong đó khối lượng thu gom và chôn lấp khoảng 6.400 – 6.700 tấn, khoảng 1.200 – 1.500 tấn chất thải công nghiệp không nguy hại và 250 –

350 tấn chất thải công nghiệp nguy hại, 14 – 18 tấn chất thải rắn y tế nguy hại, 900 – 1.200 tấn chất thải rắn xây dựng (xà bần)

Bảng 1.2: Khối lượng chất thải rắn đô thị Tp HCM (1992-2010)

Năm Khối lượng chất thải rắn đô thị Tỉ lệ tăng hàng

năm (%) Tấn/năm Tấn/ngày

Năm Khối lượng chất thải rắn đô thị Tỉ lệ tăng hàng

Thành phần CTRSH tại Tp HCM rất đa dạng và phức tạp bao gồm cả vô cơ lẫn hữu cơ bởi chưa được phân loại tại nguồn Trong đó, thành phần CTR hữu cơ (thực phẩm dư thừa) chiếm tỉ lệ tương đối cao, khoảng 65 – 95% tổng khối lượng CTRSH trên toàn thành phố; 10 -15% là các chất có khả năng tái chế như plastic, giấy, kim loại; phần còn lại ít có khả năng tái chế là các chất vô cơ

Bảng 1.3 Thành phần chất thải rắn sinh hoạt tại Tp HCM

Hình 1.2 Thành phần chất thải rắn sinh hoạt tại Tp HCM

a) Chất thải rắn hữu cơ (Chất thải thực phẩm)

Chất thải thực phẩm được phân loại để sản xuất phân compost và khí methane Nếu có thể tái sử dụng lại toàn bộ rác thải này thì vấn đề nan giải về diện tích chôn lấp và những khó khăn trong giải quyết các vấn đề môi trường tại bãi chôn lấp sẽ giảm đáng kể

Hầu hết các hệ thống sản xuất compost đều bắt nguồn từ việc phân loại các vật liệu có khả năng tái chế, kim loại, những chất độc hại, sau đó nghiền nhỏ đến kích thước thích hợp và tách các thành phần tạp chất khác Sản phẩm của quá trình composting thường dùng làm chất cải tạo đất

Methane được sản xuất từ rác thực phẩm nhờ quá trình phân hủy kỵ khí trong điều kiện không được kiểm soát chặt chẽ tại các bãi chôn lấp hợp vệ sinh hay trong điều kiện kiểm soát của các thiết bị kỵ khí

b) Plastic

Plastic (Nhựa) có tính bền vững dẫn đến sự tồn tại dai dẳng của chúng trong thiên nhiên sau khi sử dụng Để phân rã sinh học hoàn toàn chất plastic có nguồn gốc từ hóa dầu cần thời gian từ 2 đến 4 thế kỷ Nhựa có nhiệt trị cao nên có thể thu hồi năng lượng của chúng bằng cách đốt Tuy nhiên, phương pháp đốt gây ô nhiễm môi trường, mặt khác việc thu hồi năng lượng bằng phương pháp đốt chưa hẳn tối

ưu so với việc thu hồi plastic để tái chế Do đó, việc tái sinh polymere sẽ trở thành một hoạt động thực sự trong tương lai

c) Giấy và carton

Giấy là thành phần chiếm tỷ lệ khá cao trong các thành phần của chất thải rắn sinh hoạt Việc thu hồi và tái sử dụng giấy sẽ mang lại nhiều lợi ích kinh tế nhờ giảm được lượng rác đổ về bãi chôn lấp, tái sử dụng nguồn lợi sẵn có, giảm tác động đến rừng do hạn chế việc khai thác gỗ làm giấy và giảm lượng tiêu thụ cần thiết để sản xuất giấy

d) Các loại khác

Trong thành phần chất thải rắn sinh hoạt tại các hộ gia đình, ngoài rác thực phẩm, plastic (nhựa), giấy và carton thì còn có các loại rác khác như thủy tinh, gỗ, vải, cao su thuộc da, tro, xỉ than, Chúng chiếm khoảng 3 – 4%, trong đó chủ yếu

là thủy tinh (miểng chai) Các loại chai lọ nguyên hầu như được người dân tái sử dụng hoặc bán phế liệu

Tuy nhiên vì có các hoạt động phân loại, tái sinh và tái chế nên thành phần và tỷ

lệ chất thải sinh hoạt khi ra bãi chôn lấp bị thay đổi Bảng sau cho ta biết thành phần CTRSH ở 2 bãi chôn lấp lớn của Tp HCM

Bảng 1.4 Thành phần chất thải rắn tại các bãi chôn lấp

STT Thành phần Phước Hiệp (%) Đa Phước (%)

20 Bông băng, tã giấy 0,9 – 1,1 0,5 – 0,9

21 Chất thải nguy hại (giẻ lau dính dầu,

Mục đích đầu tiên của việc quản lí chất thải rắn là chuyển đúng lúc các chất thải

ra khỏi những nơi có người để ngăn ngừa sự bốc mùi hôi thối, sự phát sinh và lây truyền bệnh dịch; để loại trừ các ảnh hưởng xấu đến môi trường và mỹ quan đô thị Mục đích thứ hai không kém phần quan trọng là để xử lí chất thải rắn bằng cách nào đó sao cho có thể chấp nhận được về mặt môi trường trong khả năng hạn chế về mặt tài chính

Để thực hiện các chức năng trên, Phòng Quản lý chất thải rắn phối hợp với (1) các Phòng, Ban trực thuộc Sở Tài nguyên và Môi trường, như phòng Quản lý Môi trường, Thanh tra Sở, Chi cục Bảo vệ Môi trường, Ban quản lý các Khu liên hợp Xử

lý Chất thải Thành phố (MBS), và (2) các đơn vị liên quan, như Ban quản lý các

khu chế xuất và công nghiệp thành phố (HEPZA), phòng Tài nguyên và Môi trường

các quận huyện

Hình 1.3 Sơ đồ cấu trúc tổ chức bộ máy quản lý nhà nước trong lĩnh vực quản

lý chất thải rắn tại Tp HCM

(Nguồn: Sở tài nguyên và Môi trường Tp HCM, 2013)

Việc xây dựng khung chính sách về quản lí chất thải rắn là nhiệm vụ của các cơ quan nhà nước Việc quyết định chính sách quản lí chất thải rắn cần phải làm rõ bốn vấn đề cơ bản sau đây:

 Phân loại và thu gom

 Vận chuyển

 Xử lí và chế biến

 Thải bỏ vào môi trường

Sở Tài nguyên và Môi trường

Phòng Quản lý chất thải rắn

Phòng Tài nguyên

và môi trường

HEPZA

Phòng Quản lý môi trường

Các công ty hạ tầng KCN-KCX

Ủy ban nhân dân quận

huyện

Ủy ban nhân dân Tp.HCM

Các loại chủ nguồn thải

Đơn vị thu gom

và vận chuyển

Đơn vị xử lý Đơn vị

tái sử dụng/ tái

chế

Sau đây là sơ đồ tổng thể của một hệ thống quản lí chất thải rắn mà nó được thực hiện từ điểm phát sinh ra chất thải cho đến việc thải bỏ sau cùng các chất thải rắn ở thành phố Hồ Chí Minh:

Hình 1.4 Sơ đồ Quy trình vận hành tổng quát hệ thống quản lý chất thải rắn

(Nguồn: Sở Tài nguyên và Môi trường Tp HCM, 2013)

Để có thể quản lý lượng chất thải đa dạng và khổng lồ, từ nhiều năm nay thành phố đã hình thành một hệ thống kỹ thuật thu gom từ nguồn phát sinh, trung chuyển

và vận chuyển, tái chế, xử lý và chôn lấp rộng khắp, phủ kín trên địa bàn 352 phường xã của 24 quận huyện Các công ty và tổ chức hoạt động trong lĩnh vực quản lý chất thải rắn đã đầu tư cơ sở vật chất to lớn và nhân lực đông đảo để vận hành hệ thống trên với hơn 7.900 nhân công làm việc trong các công ty TNHH MTV Dịch vụ công ích và Hợp tác xã (2.400 công nhân quét và vệ sinh đường phố, 1.500 công nhân thu gom rác công lập và 4.000 người thu gom rác dân lập), khoảng 12.000 nhân công làm việc trong các cơ sở tái chế, hơn 2.500 xe đẩy tay 660L,

(Trạm trung chuyển)

Vận chuyển tiếp Khu xử lý rác

Cơ sở tái chế

1.000 xe ba/bốn bánh tự chế, 200 xe tải nhỏ 550 kg, 570 xe cơ giới các loại (trong

đó có 261 xe tải vận chuyển 4 – 15 tấn/xe), 40 bô/trạm trung chuyển, hơn 1.200 cơ

sở thu mua, phân loại và tái chế phế liệu

Đặc biệt từ năm 2003 đến nay (2015), việc xây dựng và đưa vào hoạt động hàng loạt các dự án như: khu liên hợp xử lý chất thải Tây Bắc – Củ Chi (687 ha); Đa Phước – Bình Chánh (613 ha); nhà máy Tâm Sinh Nghỉa và Vietstar với khả năng tiếp nhận xử lý và chôn lấp hơn 8.000 tấn chất thải rắn/ngày, đã phần nào giải tỏa bớt áp lực mà Tp HCM phải gánh chịu Ngoài ra, dự báo khả năng tiếp nhận đến 14.000 – 16.000 tấn/ngày và cao hơn khi tất cả các dự án mới được triển khai sẽ đảm bảo an ninh và an toàn xã hội trong công tác quản lý chất thải rắn cho tòa thành phố đến năm 2025 Với hai loại hình công nghệ xử lý chất thải rắn là chôn lấp hợp

vệ sinh và sản xuất compost đang áp dụng và hoạt động ổn định, thành phố đã có đủ điều kiện để chuyển sang giai đoạn thứ hai kêu gọi đầu tư các loại hình công nghệ mới, tái chế cao hơn, đặc biệt là tái chế chất thải và tái sinh năng lượng (điện và nhiệt), giảm tối đa lượng chất thải rắn đổ vào bãi chôn lấp

1.2.1 Phân loại và lưu rác tại nguồn

3R (Reduce, Reuse, Recycle), hay 3T (Tiết giảm, Tái sử dụng, Tái chế) với nền

tảng cơ bản là hoạt động phân loại rác tại nguồn

Phân loại CTR tại nguồn có ưu điểm: Giảm được lượng chất thải phải xử lý →

Tiết kiệm được chi phí xử lý; Tiết kiệm tài nguyên do tái chế, tái sử dụng chất thải

→ Khai thác ít tài nguyên thiên nhiên → Giảm tác động đến môi trường

Theo cách thức của Phòng Quản lý Chất thải rắn của Sở Tài Nguyên và Môi trường Tp HCM, chất thải rắn sinh hoạt được phân thành 02 loại: Chất thải rắn hữu cơ và chất thải rắn còn lại

 Chất thải rắn hữu cơ: bao gồm các chất hữu cơ như thực phẩm, thức ăn thừa, các sản phẩm thái bỏ từ rau củ quả, lá cây, rác vườn,…

 Chất thải rắn còn lại: bao gồm các loại rác có khả năng tái chế như giấy, nilon, vải, kim loại…và có cả chất thải nguy hại như pin, bóng đèn, đồ điện tử…

Các hộ gia đình tự trang bị thùng chứa rác bằng nhựa, một số gia đình sử dụng thùng chứa bằng kim loại hoặc giỏ tre Nhưng phổ biến nhất hiện nay là người dân

sử dụng túi nilon chứa rác

Hình 1.5 Túi rác chứa trong giỏ tre của các hộ dân

Khi đến thời gian giao rác, các hộ dân giao rác cho công nhân thu gom Đối với những hộ không có ở nhà vào thời gian đó, thường bỏ rác vào các túi nilon buộc chặt, để trước cửa nhà

Hình 1.6 Túi rác nilon để trước cửa nhà

Đối với các loại chất thải rắn có khả năng tái chế và có giá trị, một số hộ thường lưu giữ riêng và bán ve chai Tuy nhiên, việc phân loại chưa triệt để nên trong chất thải rắn vẫn còn một lượng phế liệu nhất định, đây là nguồn thu nhập đáng kể cho

những người thu nhặt “ve chai” và kể cả các công nhân thu gom có thể bươi, móc các bịch và thùng rác để tận thu phế liệu Các phế liệu được treo trên các túi lớn bên ngoài xe rác

Trong chất thải rắn sinh hoạt của hộ gia đình còn có các chất thải nguy hại như bóng đèn huỳnh quang, pin, bình xịt côn trùng, nhớt xe đã sử dụng,… Các chất thải này hiện nay được người dân thải bỏ trực tiếp vào trong chất thải sinh hoạt Chính điều này làm cho chất lượng sản phẩm compost không cao, lẫn nhiều thủy tinh nên không có thị trường tiêu thụ ổn định Ngoài ra, công tác xử lý nước rỉ rác cũng gặp nhiều khó khăn, hệ thống xử lý không ổn định

Hình 1.7 Túi phế liệu treo trên xe rác 1.2.2 Thu gom, trung chuyển và vận chuyển

1.2.2.1 Thu gom

a) Lực lượng thu gom

Hiện nay trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh đang tồn tại song song hai hệ thống tổ chức thu gom rác sinh hoạt: hệ thống thu gom công lập và hệ thống thu gom dân lập

 Hệ thống công lập gồm 22 công ty dịch vụ công ích của các quận: hệ thống này đảm nhận toàn bộ việc quét dọn vệ sinh đường phố, thu gom rác chợ, rác cơ quan và các công trình công cộng, đồng thời thực hiện dịch vụ thu gom rác sinh

hoạt cho khoảng 30% số hộ dân trên địa bàn sau đó đưa đến trạm trung chuyển hoặc chở thẳng tới bãi rác Một số đơn vị kí hợp đồng với công ty môi trường đô thị để vận chuyển rác trên địa bàn

 Hệ thống thu gom dân lập bao gồm các cá nhân thu gom rác, các nghiệp đoàn thu gom và các hợp tác xã vệ sinh môi trường Lực lượng này chủ yếu thu

gom rác hộ dân, trên 70% hộ dân trên địa bàn và các công ty gia đình) Rác dân lập

chịu trách nhiệm quét dọn rác trong các hẻm, sau đó tập kết rác tại các điểm hẹn dọc đường hoặc các bô rác trung chuyển và chuyển giao rác cho các đơn vị vận chuyển rác

Đối với hệ thống thu gom rác công lập thì vấn đề tổ chức thu gom đã đi vào nề nếp, từng bước ổn định Đây là lực lượng nòng cốt có trách nhiệm duy trì các hoạt động thu gom rác khu vực công cộng, quét dọn đường phố

Còn lực lượng thu gom dân lập do được hình thành một cách tự phát nên thường làm việc một cách độc lập và thường không kí hợp đồng thu gom bằng văn bản với các hộ dân Chính quyền địa phương hầu như không thể quản lí được lực lượng này, vì thế gây nhiều khó khăn trong công tác quản lí chung của thành phố

b) Phương tiện thu gom

Phương tiện được sử dụng để thu gom, vận chuyển CTRSH trên địa bàn Tp HCM khoảng hơn 200 ve tải nhỏ 550 kg, gần 1.000 xe 3,4 tấn bánh tự chế (xe lavi,

xe chuồng, xe ép, xe tải ben, xe hooklift có tải trọng từ 1 tấn đến 15 tấn) và hơn 2.500 thùng 660 lít

Tuy nhiên dung tích chứa của các phương tiện hiện nay đều không đáp ứng khối lượng rác được thu gom trong 1 chuyến, phần lớn các phương tiện đều cơi nới cao lên Các phương tiện này đều có khả năng thu gom rác với khối lượng lớn hơn (gấp 1,5 đến 2 lần so với loại thùng 660 lít) Phần lớn phương tiện thu gom rác không đạt vệ sinh, an toàn giao thông và mỹ quan đô thị và thuộc loại phương tiện phải thay thế theo quy định của chính phủ Chưa có chính sách hỗ trợ thiết thực để chuyển đổi phương tiện

1.2.2.2 Trung chuyển và vận chuyển

a) Phương thức vận chuyển

Công ty Môi trường đô thị là đơn vị tổng thầu kí hợp đồng lại với các công ty dịch vụ công ích tổ chức tiếp nhận, thu gom rác tại các điểm hẹn, các thùng rác công cộng hoặc các điểm phát sinh rác bừa bãi trên đường phố Sau đó sử dụng xe

ép > 4 tấn chuyển rác đến các trạm trung chuyển rác Sử dụng xe ép > 4 tấn chuyển rác đưa thẳng đến khu xử lí rác

b) Điểm hẹn

Điểm hẹn là vị trí tập kết các xe tải chở rác để chuyển sang xe cơ giới Trong tương lai, các điểm hẹn nằm trong thành phố cần phải được giảm dần, thay thế bằng các trạm trung chuyển với công nghệ tốt hơn

c) Trạm trung chuyển

Trạm trung chuyển là nơi tiếp nhận rác từ các xe thu gom nhỏ để chuyển sang

xe có tải trọng lớn vận chuyển đến khu xử lý Được xây dựng kiên cố, có nền bê tông cứng, mái che và có hệ thống xử lí mùi, bụi, nước rỉ rác,…

Có 2 trạm trung chuyển chính nhận rác từ xe ép rác nhỏ, xe tải nhỏ và xe đẩy tay là trạm trung chuyển 12B Quang Trung, Gò Vấp; và trạm trung chuyển Vận chuyển số 2 (345 Lạc Long Quân, Quận 11)

Hình 1.8 Sơ đồ thu gom, trung chuyển, vận chuyển CTRSH tại Tp HCM

Nguồn

phát sinh

CTRSH

Xe đẩy tay, xe

ba gác, thùng

660 lít

Điểm hẹn

Bô trung chuyển

TTC ép rác kín

1.2.2.3 Công tác xử lý chất thải

Bãi chôn lấp: chất thải rắn được tiếp nhận và chôn lấp hợp vệ sinh

Nhà máy xử lý rác: chất thải được tiếp nhận, sau đó được phân loại để tận thu phế liệu, phần chất thải thực phẩm được chế biến thành phân compost, và phần chất thải rắn còn lại không có giá trị được chuyển về bãi chôn lấp Phước Hiệp để chôn lấp hợp vệ sinh

Do việc phân loại rác tại nguồn chưa triệt để nên thành phần rác còn lẫn nhiều tạp chất (đặc biệt là bóng đèn huỳnh quang) và có độ ẩm cao nên sản phẩm compost

có chất lượng thấp và lẫn nhiều tạp chất Nhựa nilon trong rác lẫn nhiều tạp chất nên hiệu suất sản xuất hạt nhựa tái chế giảm và sản phẩm có chất lượng không cao

Vì lí do đó mà sản phẩm phân compost và hạt nhựa tái chế chưa có thị trường tiêu

thụ ổn định, nên hoạt động của Nhà máy VietStar đang gặp rất nhiều khó khăn 1.2.2.4 Hệ thống tái chế phế liệu

Chủ nguồn thải phân loại những rác thải còn giá trị như giấy các loại; bao bì nilon, plastic; chai lọ thủy tinh; lon đồ hộp kim loại để bán cho người thu mua phế liệu dạo Những người thu mua phế liệu dạo sẽ bán lại cho vựa thu mua phế liệu Và

vựa thu mua phế liệu sẽ bán từng loại phế liệu cho các nhà máy tái chế

Ước tính có khoảng hơn 90% các chất có thể tái sử dụng hoặc tái chế được thu mua, tái sử dụng hay tái chế trong hệ thống thu mua phế liệu

Nhận xét:

Sau 4 năm xây dựng và hoàn thiện hệ thống quản lý, cuối năm 2007 Sở Tài nguyên và Môi trường hoàn thành công tác xã hội hóa toàn bộ hoạt động xử lý chất thải và đến năm 2013 toàn bộ hệ thống quản lý chất thải rắn đã được xã hội hóa, thành phố chỉ phải chi trả chi phí vận hành và thực hiện các công tác quản lý hành chính

Tuy nhiên, để đáp ứng được yêu cầu quản lý chất thải của thành phố, nhiều nỗ lực hơn nữa cần phải thực hiện:

 Hoàn thiện cơ cấu tổ chức của Sở và cấp quận/huyện trong lĩnh vực quản lý chất thải và phối hợp chặt chẽ với các tổ chức hành chính, hành chính sự nghiệp

trong và ngoài Sở trên cơ sở nhu cầu của thực tế phát triển thành phố hiện tại và tương lai;

 Hoàn thiện các văn bản pháp qui làm cơ sở quản lý nhà nước;

 Xác định số lượng và yêu cầu chất lượng, bổ sung và đào tạo đội ngũ cán

bộ công chức quản lý có “tầm” và có “tâm”;

 Triển khai và đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong công tác quản

lý nhà nước;

 Xã hội hóa cao hơn nữa, triệt để hơn nữa, kết hợp đẩy mạnh hợp tác quốc tế

để tìm kiếm công nghệ mới và nguồn tài chính đầu tư mới

1.3 TỔNG QUAN VỀ CHƯƠNG TRÌNH THÍ ĐIỂM PHÂN LOẠI CHẤT THẢI RẮN TẠI NGUỒN THEO HỢP TÁC THỎA THUẬN GIỮA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH VÀ THÀNH PHỐ OSAKA

1.3.1 Tổng quan các chương trình phân loại chất thải rắn tại nguồn ở thành phố Hồ Chí Minh

Những lợi ích về kinh tế- xã hội và môi trường do PLCTRTN mang lại là không thể phủ nhận và là xu hướng quản lý mới, tất yếu nên Tp HCM đã từng triển khai nhiều dự án PLCTRTN Có thể kể đến:

1.3.1.1 Dự án PLCTRTN tại quận 6 năm 2006

Mô hình triển khai phân loại chất thải rắn tại quận 6 cho từng đối tượng hộ gia đình, trường học,… được áp dụng như sau:

 Chất thải rắn sinh hoạt được phân thành 02 loại: Chất thải rắn hữu cơ và chất thải rắn còn lại

 Lưu trữ tại nguồn: Trong 06 tháng đầu triển khai chương trình, Sở Tài nguyên và Môi trường đã cung cấp thùng và túi nylon theo màu sắc (màu xanh, màu xám) miễn phí cho hộ gia đình và trường học để phân loại riêng biệt 02 loại chất thải rắn Sau đó, các đối tượng tự trang bị túi nylon phục vụ chương trình

 Thu gom: Công nhân Công ty TNHH MTV DVCI quận 6 thu gom tại từng đối tượng

 Chất thải rắn sau khi được phân loại đưa đến điểm hẹn hoặc trạm trung chuyển Bà Lài và đưa đến bãi chôn lấp

Qua mô hình triển khai như trên, ngày 1 tháng 4 năm 2008, Sở Tài nguyên và Môi trường và Ủy ban nhân dân quận 6 đồng chủ trì cuộc họp sơ kết báo cáo kết quả các nội dung triển khai thí điểm chương trình phân loại chất thải rắn tại quận 6 Kết quả Sơ kết cũng chỉ ra những nội dung đạt được, những hạn chế và những bài học kinh nghiệm để triển khai cho phân loại chất thải rắn sau này

1.3.1.2 Chương trình PLCTR tại Chợ đầu mối Nông sản thực phẩm Bình Điền (quận 8) năm 2011

Chương trình phân loại chất thải rắn tại nguồn tại Chợ Bình Điền được triển khai từ ngày 5 tháng 5 năm 2011 Để phù hợp với tình hình hoạt động và khối lượng phát sinh chất thải rắn tại chợ, phương án triển khai phân loại chất thải rắn tại Chợ

Đầu mối Bình Điền được áp dụng như sau:

 Chất thải rắn sinh hoạt được phân thành 02 loại: Chất thải rắn hữu cơ và chất thải rắn còn lại

 Chất thải rắn hữu cơ: Giữ nguyên hiện trang như cũ, chất thải rắn hữu cơ được chuyển ra trước sạp để công nhân thu gom

 Chất thải rắn còn lại: Tiểu thương tận dụng những dụng cụ có sẵn như: ky nhựa, thùng xốp, túi nylon, cần xé, … để chứa chất thải rắn còn lại tại mỗi sạp và không được để đổ chung chất thải rắn còn lại chung với chất thải rắn hữu cơ như trước đây

 Thu gom: Công nhân tiếp nhận chất thải còn lại sau phân loại của các tiểu thương được thu gom cùng lúc với chất thải hữu cơ bằng một thùng chứa nhỏ (hoặc một túi lớn) được treo phía trên thùng xe thu gom Trong trường hợp chất thải hữu

cơ lẫn chất thải vô cơ thì phương án thực hiện như sau: Công nhân thu gom nhặt bỏ vào túi/thùng chứa vô cơ trong quá trình thu gom Đồng thời, công nhân thu gom thông báo cho Ban quản lý chợ (hay nhóm chịu trách nhiệm kiểm tra phân loại chất thải rắn của Chợ để giám sát, nhắc nhở việc phân loại tại khu vực bị trộn lẫn chất thải này và sẽ áp dụng biện pháp chế tài nếu cần thiết)

 Chất thải rắn sau khi được phân loại đưa đến điểm hẹn hoặc trạm trung chuyển hoặc chuyển trực tiếp đến nhà máy xử lý Đa Phước

 Tại nhà máy xử lý, chất thải rắn được tái chế theo mục đích: Chất thải rắn hữu cơ làm nguyên liệu sản xuất phân compost, chất thải rắn còn lại chôn lấp hợp

 Diện tích sạp quá nhỏ không thể vừa đặt các dụng cụ phục vụ cho công việc của tiểu thương vừa đặt dụng cụ lưu chứa chất thải đã phân loại

 Không thu hồi được giá trị kinh tế từ chất thải rắn còn lại được phân loại, tái chế do các đơn vị tư nhân thu mua phế liệu bên ngoài Chợ đã thu gom Lượng chất thải hữu cơ tại trạm trung chuyển của chợ chiếm đến 95% tổng khối lượng, thành phần chất thải còn lại chủ yếu là mouse xốp, dây buộc, nylon vụn bẩn

Từ những khó khăn trên, Sở Tài nguyên và Môi trường đã điều chỉnh cách thức phân loại, thu gom chất thải tại các sạp tiểu thương thông qua hình thức công nhân thu gom chung chất thải rắn hữu cơ, chất thải rắn còn lại và phân loại tại trạm trung chuyển của chợ do Công ty DVCI huyện Bình Chánh quản lý và sau đó, chất thải được phân loại sẽ đưa về Công trường xử lý chất thải Đa Phước- Bình Chánh

Từ quá trình thực hiện phân loại tại Chợ Đầu mối, Sở Tài nguyên và Môi trường nhận thấy, hầu hết các chợ trên địa bàn Tp.HCM chất thải phát sinh chiếm

khoảng 95% là chất thải rắn hữu cơ Do đó, Sở Tài nguyên và Môi trường quyết định không tổ chức phân loại CTR tại các chợ đầu mối; chất thải từ nguồn này được thu gom riêng và vận chuyển trực tiếp về Công trường xử lý chất thải rắn Đa Phước thuộc Công ty TNHH Xử lý Chất thải rắn Việt Nam (VWS) hoặc Công ty CP Vietstar để sản xuất thành phân compost Hiện nay, quy trình thu gom riêng của các Chợ đầu mối Hóc Môn, Thủ Đức, Bình Điền đã đi vào ổn định với tổng khối lượng

trung bình 100 tấn/ngày về các nhà máy xử lý nêu trên

1.3.1.3 Chương trình PLCTRTN tại toàn bộ hệ thống siêu thị Co.op Mart trên địa bàn Tp HCM năm 2012

Xây dựng mô hình phân loại chất thải rắn tại các hệ thống siêu thị Co.opMart trên địa bàn Tp.HCM phải đảm bảo các tiêu chí không làm xáo trộn nhiều hiện trạng hệ thống thu gom, phương án kỹ thuật phù hợp với trang thiết bị đã đầu tư của từng siêu thị và chi phí thực hiện thấp và phù hợp với khả năng đầu tư của doanh nghiệp Chương trình phân loại chất thải rắn tại tất cả các hệ thống siêu thị Co.opMart triển khai chính thức vào ngày 10 tháng 12 năm 2011, cụ thể như sau:

 Chất thải rắn sinh hoạt được phân thành 02 loại: Chất thải rắn hữu cơ và chất thải rắn còn lại

 Lưu giữ: Chất thải rắn hữu cơ sử dụng bao bì màu xanh dương và chất thải rắn còn lại sử dụng bao màu đen Mỗi vị trí phát sinh chất thải rắn bắt buộc phải đặt hai thùng rác hữu cơ và còn lại để thuận lợi cho nhân viên và người dân thải bỏ rác

 Thu gom: Chất thải rắn sau khi được phân loại đưa đến điểm hẹn hoặc lưu giữ tại 02 trạm trung chuyển của Công ty TNHH MTV Môi trường đô thị quản lý hoặc chuyển trực tiếp đến nhà máy xử lý

 Tại nhà máy xử lý, chất thải rắn được tái chế theo mục đích: Chất thải rắn hữu cơ làm nguyên liệu sản xuất phân compost, chất thải rắn còn lại chôn lấp hợp

vệ sinh

1.3.1.4 Một số chương trình PLCTR tại nguồn năm 2014

Song song đó, từ năm 2014, Tp Hồ Chí Minh cũng có kế hoạch triển khai một

số chương trình PLCTR tại nguồn như:

 Chương trình PLCTRTN tại các KCN, KCX: Khu công nghệ cao (quận 9), khu chế xuất Tân Thuận (quận 7)

 Chương trình PLCTRTN tại khu đô thị Phú Mỹ Hưng quận 7.Chương trình PLCTRTN tại phường 12, quận 6

1.3.2 Mô hình phân loại chất thải rắn tại nguồn ở thành phố Osaka – Nhật Bản

Osaka là một thành phố của Nhật Bản có nền kinh tế phát triển, trình độ dân trí cao, chấp hành kỹ luật và tuân thủ pháp luật tốt nhất Châu Á và thế giới Cũng như Thành phố Hồ Chí Minh, trong thời gian đầu triển khai chương trình phân loại chất thải rắn tại nguồn không được sự đồng thuận của cộng đồng, doanh nghiệp và gặp khó khăn về hạ tầng kỹ thuật, văn bản pháp luật, công tác tuyên truyền,… Do đó, để thực hiện phân loại chất thải rắn tại nguồn hiệu quả và thành công, Thành phố Osaka đã chia thành phố thành 11 khu, tất cả các khu này quy trình phân loại, hệ thống văn bản và công tác tuyên truyền đều đồng bộ và thống nhất với nhau, cụ thể

mô hình phân loại như sau:

1.3.2.1 Mục tiêu

 Nâng cao hiệu quả của quá trình tái chế các loại chất thải có giá trị và tách chất thải nguy hại ra khỏi chất thải rắn đã được phân loại;

 Hạn chế sử dụng tới mức thấp nhất chất thải đưa đến bãi chôn lấp;

 Nâng cao nhận thức cộng đồng về phân loại và thải bỏ chất thải đúng quy định;

 Giảm khối lượng chất thải rắn đô thị đưa về bãi chôn lấp

1.3.2.2 Hệ thống kỹ thuật phục vụ chương trình phân loại chất thải rắn tại nguồn

Chất thải rắn tại hộ gia đình của thành phố Osaka được phân loại thành 04 loại

 Chất thải rắn từ vỏ hộp đựng bằng nhựa: hộp cơm nhựa, hộp đựng trứng, khay nhựa, chén nhựa,…

 Chất thải rắn cỡ lớn (bắt buộc thu phí): ghế, bàn, tủ, máy hút bụi, quạt, ghế sofa,…

Cơ chế thu gom chất thải rắn tại hộ gia đình

 Đối với bao bì chứa chất thải rắn đã phân loại:

 Đối với chất thải rắn sinh hoạt, chất thải rắn tài nguyên và chất thải rắn từ

vỏ hộp đựng bằng nhựa: bao bì trong suốt để nhìn được chất thải chứa bên trong Chất thải rắn cỡ lớn, mỗi hộ gia đình tự đăng ký qua điện thoại

 Đối với chất thải nguy hại: Hộ gia đình chứa trong các bao bì trong suốt hay không trong suốt đều được Tuy nhiên, trên bao bì này phải dán nhãn chất thải nguy hại Các loại bao bì trong suốt và không trong suốt sử dụng cho mục đích phân loại,

hộ gia đình có thể tận dụng lại các bao có sẵn hoặc mua tại các cơ quan môi trường địa phương hoặc tại các siêu thị

 Lưu giữ chất thải rắn tại nguồn: Chất thải rắn sau khi được phân loại sẽ lưu giữ trong nhà, tuyệt đối không để ngoài đường và được thu gom định kỳ

 Thu gom chất thải rắn tại nguồn:

 Mỗi khu lớn trong thành phố Osaka được chia từ 3-6 khu nhỏ để thuận tiện cho quá trình thu gom Tùy vào từng loại chất thải, mỗi khu nhỏ được phân chia ngày cụ thể, cố định trong tuần để nhân viên thu gom của các Công ty tư nhân Ngoài ra, trên mỗi chiếc xe thu gom chất thải rắn được phân loại sẽ có đoạn nhạc riêng để khi xe thu gom rác đến hộ gia đình sẽ để rác phía bên ngoài Tuy nhiên, nếu hộ gia đình thải bỏ chất thải không đúng quy định, nhân viên thu gom chất thải

sẽ dán phiếu cảnh cáo trên bao bì chứa chất thải này và không thu gom

 Ngoài ra, đối với chất thải rắn cỡ lớn, thành phố đưa ra 4 khung mức phí để thu phí đối với từng loại chất thải này gồm 200 yên, 400 yên, 700 yên và 1.000 yên

 Tùy từng loại chất thải rắn, đơn vị thu gom sẽ vận chuyển đến nhà máy đốt chất thải hoặc trạm trung chuyển chất thải rắn tài nguyên và chất thải rắn từ vỏ hộp đựng bằng nhựa tái chế cho các mục đích khác nhau Hiện nay, có 09 nhà máy đốt

chất thải rắn sinh hoạt tại thành phố nhằm thu hồi khí tái sinh năng lượng như sưởi

ấm vào mùa đông, chạy máy phát điện,…

1.3.2.3 Văn phản pháp luật

Bên cạnh quy cách phân loại chất loại chất thải rắn tại nguồn cần phải có những văn bản pháp luật song hành Do đó, thành phố Osaka đã xây dựng và ban hành các

văn bản pháp luật liên quan đến môi trường, bao gồm:

 Luật Môi trường cơ bản thực thi từ tháng 08/1994;

 Luật súc tiến sử dụng tài nguyên hiệu quả thực thi từ tháng 04/2001, trong

đó nêu bật được các nội dung:

 Sử dụng các tài nguyên tái chế, linh kiện tái chế;

 Thiết kế, chế tạo các sản phẩm trên suy nghĩ về giảm thiểu, tái sử dụng và tái chế;

 Phân loại chất thải rắn và thu gom;

 Chủ động thu hồi, tái chế các sản phẩm đã qua sử dụng;

 Luật xử lý chất thải chỉnh sửa từ tháng 06/2006;

 Ngoài ra, còn có những luật với những sản phẩm riêng lẻ đặc biệt gồm: luật tái chế vỏ hộp đựng, luật tái chế đồ điện gia dụng, luật tái chế thức ắn, luật tái chế xây dựng, luật tái chế xe hơi

1.3.2.4 Công tác tuyên truyền

Công tác tuyên truyền phổ biến rộng rãi trên tất cả các phương tiện truyền thông, sổ tay hướng dẫn phân loại, VCD về cách thức phân loại để cộng đồng cùng hiểu và thực hiện Ngoài ra, tại thành phố Osaka có một lượng lớn nhân viên xúc tiến giảm thiểu chất thải rắn với mục đích cung cấp thông tin liên quan đến vấn đề rác và phổ biến nhận thức về chương trình thực hiện phân loại chất thải rắn,…Bên cạnh đó, tại mỗi khu vực của thành phố Osaka, cộng đồng thường tổ chức những buổi tuyên truyền không phân biệt tuổi tác cùng tham gia vào chương trình để thu

gom nguồn chất thải rắn tài nguyên

Với cách thức phân loại chất thải rắn triệt để, hệ thống pháp luật chặt chẽ và tuyên truyền liên lục, sau gần 20 năm, thống kê cho thấy khối lượng chất thải rắn